Drzewo kategorii
Licznik odwiedzin

ANTCZAK Antoni

ANTCZAK Antoni (1890–1952), działacz narodowy, polityczny, społeczny, przewodniczący Rady Miejskiej Torunia, dyrektor drukarni i redaktor.


 

Działacz robotniczy i związkowy

Urodził się 15 maja 1890 r. w Wolenicach w powiecie krotoszyńskim w Wielkopolsce, w rodzinie robotnika rolnego Jana i Franciszki z domu Owczaryszek. Po ukończeniu 4 klas szkoły ludowej pracował jako robotnik rolny, a następnie jako administrator majątku w poznańskiem.

Po odbyciu służby wojskowej wyemigrował w styczniu 1914 r. w poszukiwaniu pracy do Westfalii, gdzie pracował jako górnik w Castrop koło Bochum, jednocześnie dokształcając się. Wszystko, co potem zdziałał, zawdzięczał swoim zdolnościom i energii. Początkowo wstąpił do Towarzystwa Robotników Katolickich św. Alojzego w Castrop, a następnie do szeregu innych organizacji społeczno-politycznych i kulturalnych;. był działaczem Okręgowego Towarzystwa Wyborczego pełniąc w nim funkcję sekretarza, a następnie prezesa w powiatach Dortmund i Hamm. W grudniu 1916 r. został członkiem Związku Górników Zjednoczenia Zawodowego Polskiego, który w 1917 r. zainicjował utworzenie Narodowego Stronnictwa Robotników.

W szeregach NSR Antczak odznaczał się aktywnością i oddaniem sprawie robotniczej. Praca polityczna w ruchu NSR była dla niego szkołą, z której wyniósł olbrzymie korzyści. Lektura książek przyniosła mu wiele wiadomości teoretycznych. Zdobyta wiedza polityczna spowodowała, że wkrótce dokooptowano go do Zarządu Głównego tegoż stronnictwa, a w październiku 1919 r. powierzono mu stanowisko sekretarza Zarządu Głównego. Podczas swej pracy partyjnej zwiedził prawie wszystkie placówki polskie w Westfalii, Nadrenii, Hamburgu, Bremie, Hanowerze, Berlinie i na Łużycach.

W kwietniu 1920 r. wrócił do Polski, osiedlił się w Toruniu i objął stanowisko w Zarządzie Wojewódzkim Narodowego Stronnictwa Robotników na Pomorzu. Od początku swego pobytu w Toruniu był czołowym działaczem narodowo-robotniczym i wyróżniał się zarówno w dziedzinie politycznej jak i zawodowej. Należał do rzeczników umieszczenia w programie NSR tezy o istnieniu walki klas i przeciwieństw klasowych oraz opowiadał się za zjednoczeniem NSR z Narodowym Związkiem Robotniczym. Podczas obrad II Kongresu Narodowej Partii Robotniczej (NPR), w dniach 4–6 września 1921 r. był oficjalnym delegatem jej organizacji pomorskiej. On też zgłosił wniosek o udzielenie votum zaufania Głównemu Komitetowi Wykonawczemu i Klubowi Sejmowemu NPR oraz optował za przyjęciem przez Kongres radykalnego programu partii. Został wybrany do Rady Naczelnej NPR, przede wszystkim jednak zaangażował się w działalność partyjną macierzystej organizacji pomorskiej. W latach 1921–1922 był prezesem Zarządu Okręgu Tczewskiego NPR, a latach 1922–1927 prezesem Zarządu Wojewódzkiego tejże partii.


Dyrektor Drukarni

 

Dnia 1 lutego 1923 r. powierzono mu stanowisko dyrektora Drukarni Robotniczej i wydawnictwa “Głosu Robotnika”. Były to czasy bardzo ciężkie i partia nosiła się nawet z myślą zlikwidowania zarówno drukarni, jak i wydawnictwa. Antczak nie chciał się z tą myślą pogodzić; postanowił, że drukarnię i wydawnictwo nie tylko podtrzyma, ale również rozbuduje. Do 1926 r. skromne zyski drukarni pochłonęła gazeta oraz dawniejsze długi. Wówczas to Antczak podjął decyzję wydania nowej gazety. We wrześniu 1926 r. Drukarnia Robotnicza wydała odezwę, zapowiadającą z dniem 1 października tegoż roku druk gazety “Obrona Ludu”, którą rozprowadzano poprzez pozyskiwanie prenumeratorów. Liczba ich rosła z roku na rok, od 1500 na początku 1927 r. do ponad 50 000 abonamentów w 1932 r. W 1927 r. gazeta rozchodziła się zaledwie w kilku powiatach Pomorza, w 1932 r. zaś była już rozprowadzana na obszarze całego Pomorza, w Wielkopolsce, na Górnym Śląsku, docierała także w głąb kraju, a nawet do Niemiec, Danii i Francji.

Przedstawiona działalność Antczaka na polu wydawniczym stanowiła tylko fragment jego pracy, gdyż już 15 grudnia 1925 r. Zarząd Wojewódzki Narodowej Partii Robotniczej  na Pomorzu powierzył mu także stanowisko naczelnego redaktora “Głosu Robotnika” oraz jego dodatków “Pochodnia” i “Świetlica”, a także “Codziennego Expressu Pomorskiego”. Zamieszczał w nich jako autor część artykułów wstępnych, wyrażając w nich m.in. poglądy antysocjalistyczne i prokatolickie.

Antczak posiadał siły niespożyte, gdyż poza swoją pracą zawodową uczestniczył wszędzie tam gdzie ludowi robotniczemu najdrobniejszą mógł oddać przysługę. I tak z górą 15 lat zasiadał w Zarządzie Wojewódzkim Narodowej Partii Robotniczej na Pomorze, piastując w nim urząd prezesa, skarbnika lub ławnika. Przez kilka lat zajmował również stanowisko prezesa Okręgowego NPR na okręg wyborczy Toruń, był także członkiem Zarządu Głównego tej partii.

W kwietniu 1925 r., wobec narastającego wówczas rewizjonizmu niemieckiego, został członkiem Komitetu Tymczasowego Obrony Granic Pomorza. Był również członkiem komisji rewizyjnej Okręgu Pomorskiego Związku Obrony Kresów Zachodnich. Poza tym był inicjatorem utworzenia – będącego pod wpływem NPR – Związku Młodzieży Pracującej “Jedność” na Pomorzu i czynnym jego współpracownikiem.

W 1926 r. w okresie zamachu majowego Józefa Piłsudskiego wszedł w skład utworzonego 21 maja międzypartyjnego Komitetu Obrony Narodowej na Pomorzu, będąc zwolennikiem jak najszybszej pacyfikacji nastrojów, chciał zapobiec lansowanym wówczas skrajnym tendencjom objęcia Pomorza specjalną ustawą autonomiczną. Na wniosek Antczaka Komitet ten został rozwiązany 6 czerwca tegoż roku. Stanowisko jego wobec podstawowych kwestii politycznych w okresie pomajowym nie zmieniło się. W październiku 1926 r., będąc jednym z rzeczników jedności NPR, został wybrany w skład Głównego Komitetu Wykonawczego tej partii. W latach 1934–1937 był jego sekretarzem. Występował przeciwko umacnianiu rządów autorytarnych i ograniczaniu systemu parlamentarno-demokratycznego; należał jednocześnie do grona tych działaczy NPR, którzy tworzyli umiarkowaną opozycję wobec władz państwowych.


Poseł na Sejm i  Marszałek Sejmiku

Jako działacz partyjny nie zaniechał aktywności związkowej, pełniąc w latach 1932–1939 funkcję jednego z wiceprezesów Zarządu Głównego Zjednoczenia Zawodowego Polskiego (ZZP), był także wiceprezesem Zarządu Głównego Związku Robotników i Rzemieślników ZZP. Przez cały ten czas sprawował z ramienia partii odpowiedzialne funkcje w licznych, bardzo ważnych instytucjach publicznych.

Podczas kadencji 1928–1930 był posłem na Sejm, który to mandat uzyskał w listopadzie 1929 r. po rezygnacji jednego z przywódców ZZP Franciszka Mańkowskiego; szczególnie jednak zasłużył się na terenie Rady Miejskiej Torunia, w której zasiadał jako radny i prezes Narodowo-Robotniczego Koła Radzieckiego od 1921 r. do wybuchu drugiej wojny światowej, będąc w latach 1924–1925 jej wiceprzewodniczącym, a potem do 4 marca 1929 r. (do momentu rozwiązania Rady Miejskiej z pobudek politycznych) – przewodniczącym.

Obejmując przewodnictwo w Radzie Miejskiej powiedział na zebraniu konstytucyjnym m.in., że nie dziękuje utartym zwyczajem za zaszczyt, jakim go obdarzono, ponieważ wyboru tego nie uważał za zaszczyt, lecz ciężki obowiązek, który na jego barki złożono. Wybór przyjął zwłaszcza dlatego, że był czołowym kandydatem tego ugrupowania, które przy wyborach otrzymało największą ilość głosów. O zaufaniu, jakim cieszył się w Radzie najlepiej świadczy fakt, iż kiedy 29 marca 1928 r. Rada Miejska dokonywała wyboru wiceprezydenta miasta, to mimo że Antczak nie zgłaszał swej kandydatury, grupa radnych NPR zaproponowała go na to stanowisko i radni większością głosów, w dowód specjalnego uznania i ogromnego doń zaufania, wybrali go wiceprezydentem. Antczak jednak tego zaszczytnego stanowiska nie przyjął, nie chcąc porzucić drukarni i wydawnictwa, a także nie uznając się za osobę w pełni kompetentną.

Z ramienia Rady Miejskiej uczestniczył Antczak w pracach rozmaitych jej komisji i deputacji: był członkiem Komisji Administracyjnej, Budowlanej, Finansowej, Teatru Miejskiego, Komisji dla Zakładów Siły, Światła i Wody oraz doradców budowlanych, ponadto przez szereg lat był przewodniczącym Kasy Chorych miasta Torunia. Był również członkiem Pomorskiego Sejmiku Wojewódzkiego, pełniąc w nim przez jedną kadencję funkcję marszałka; z ramienia Sejmiku był też członkiem Dyrekcji Pomorskiej Krajowej Kasy Pożyczkowej i członkiem Rady Zarządzającej Pomorskiego Stowarzyszenia Ubezpieczeń. Jako członek Sejmiku Wojewódzkiego i przewodniczący Rady Miejskiej zabiegał m.in. o uzyskanie pomocy gospodarczej dla Pomorza, scalenie władz administracyjnych II instancji w Toruniu i harmonijny rozwój miasta.


Współzałożyciel Towarzystwa Śpiewaczego “Moniuszko”

Wyjątkowym zainteresowaniem obdarzał Antczak śpiewactwo. W 1922 r. włączył się aktywnie w pracę amatorskiego ruchu śpiewaczego, będąc współzałożycielem utworzonego 17 lutego tego roku na Mokrem w Toruniu robotniczego Towarzystwa Śpiewaczego “Moniuszko” i prezesował temu chórowi w latach 1925–1935 i 1937–1939. Dnia 6 marca 1925 r. został wybrany prezesem Zarządu I Okręgu Toruńskiego Pomorskiego Związku Śpiewaczego i pełnił tę godność z krótkimi przerwami do 1939 r. Poza tym w latach 1933–1939 był wiceprezesem Pomorskiego Związku Śpiewaczego i pełnił tę funkcję z krótkimi przerwami do 1939 r. Za zasługi dla śpiewactwa Rada Naczelna Zjednoczenia Polskich Zespołów Śpiewaczych i Muzycznych nadała mu w 1933 r. Srebrną Odznakę Honorowa II stopnia. Był ponadto w latach 1937–1938 prezesem Pomorskiego Towarzystwa Muzycznego w Toruniu.

W swych poczynaniach nie ograniczał się Antczak tylko do przedstawionych wyżej ram. Bowiem jako gorliwy katolik wiele miejsca poświęcał, wraz ze swoją małżonką, pracy na terenie różnych organizacji katolicko-charytatywnych: był m.in. członkiem rady parafialnej przy budowanym wówczas na Mokrem kościele pod wezwaniem Chrystusa Króla, wspierał budowę finansowo oraz drukował bezpłatnie pocztówki-cegiełki z makietą kościoła.

Antczak należał do radykalnego nurtu Narodowej Partii Robotniczej, przeciwnego zjednoczeniu z Chrześcijańską Demokracją. Jednakże w połowie 1937 r. przychylił się do zwalczanej dotychczas przez niego koncepcji zjednoczeniowej i 10 października tegoż roku na Kongresie Zjednoczeniowym Stronnictwa Pracy został wybrany w skład Zarządu Głównego i Rady Naczelnej . Został też prezesem Zarządu Wojewódzkiego Stronnictwa Pracy na Pomorzu.

We wrześniu 1939 r. w obawie przed aresztowaniem przez Niemców opuścił Toruń i dotarł do Równego. Po zajęciu tego miasta przez Armię Czerwoną powrócił do Torunia, gdzie włączył się do pracy konspiracyjnej organizacji “Grunwald”, pełniąc w niej obowiązki zastępcy kierownika Wydziału Administracji Cywilnej. Wydział ten pełnił wówczas funkcje Okręgowej Delegatury rządu Rzeczypospolitej na Pomorze. Kierował on pracą propagandową oraz cywilną działalnością organizacji. Przede wszystkim jednak zadaniem jego było przygotowanie kadr przyszłej polskiej administracji na Pomorzu Nadwiślańskim, mającej objąć władzę na tym terenie po zwycięskim zakończeniu wojny. Wówczas też Antczak zaczął tworzyć związki konspiracyjnego SP na Pomorzu.


Działalność konspiracyjna wWarszawie

W listopadzie 1940 r. większość działaczy “Grunwaldu” została aresztowana przez gestapo. Niektórzy jednak zdołali się uratować uciekając do Generalnego Gubernatorstwa. W ten właśnie sposób uratował się Antoni Antczak, który zbiegł do Warszawy, gdzie włączył się w działalność konspiracyjnych struktur ZZP i wszedł w skład ścisłego kierownictwa powołanego w czerwcu 1940 r. Komitetu Wykonawczego Zarządu Głównego SP. Nawiązał też kontakt z Delegatem Rządu na Kraj Cyrylem Ratajskim.

W połowie zaś 1941 r. Antczak mianowany został Okręgowym Delegatem Rządu RP na Pomorze [konspiracyjny wojewoda pomorski] z siedzibą w Warszawie i pełnił tę funkcję do wybuchu Powstania Warszawskiego. Występował wówczas pod nazwiskiem Adamski i pseudonimem “Dyrektor”. Dzięki dobrej znajomości języka niemieckiego i sprawnie działającej podziemnej organizacji zawodowej kolejarzy, mimo ściśle strzeżonej granicy między Rzeszą a Generalnym Gubernatorstwem, Antczak kilkakrotnie jeździł między Pomorzem a Warszawą, będąc dla Delegatury Rządu niezwykle cennym łącznikiem i informatorem o wydarzeniach dziejących się na Pomorzu. Informacje te uzyskiwał za pośrednictwem utworzonej z jego inicjatywy ekspozytury Okręgowej Delegatury Rządu na Pomorzu, która posiadała rozbudowany konspiracyjny aparat administracyjny, obejmujący swym zasięgiem obszar całego Pomorza.

Dnia 5 lutego 1942 r., po aresztowaniu Franciszka Kwiecińskiego, prezesa Zarządu Głównego SP, funkcję tę powierzono Antczakowi. Poza tym od 13 lutego 1943 r. po scaleniu Stronnictwa Pracy (SP) z katolicką konspiracyjną grupą “Unia”, pełnił też obowiązki wiceprzewodniczącego tej drugiej organizacji. Ponadto do końca 1943 r. był skarbnikiem Komisji Centralnej, kierowniczego organu konspiracyjnego ZZSP, utworzonego w lutym tego roku.

Po upadku powstania warszawskiego Antoni Antczak znalazł się w obozie przejściowym w Pruszkowie, skąd nierozpoznany, wywieziony został na roboty do Niemiec w okolice Lineburga. Po powrocie do kraju w marcu 1945 r. został w końcu marca, obok Józefa Kwasiborskiego, drugim prezesem konspiracyjnego nadal SP i zajmował się sprawami wewnątrz organizacyjnymi. W pierwszych dniach lipca 1946 r. przyjechał do kraju z Londynu Karol Popiel, niekwestionowany przywódca SP, któremu na odbytym 15 lipca tegoż roku Zjeździe stronnictwa powierzono godność prezesa, zaś Antczak został jednym z 3 wiceprezesów. Jednocześnie po powrocie z Niemiec brał udział w reaktywowaniu nielegalnego Zjednoczenie Zawodowe Polskie (ZZP) i uczestniczył w zakładaniu filii tej organizacji na Pomorzu; od 28 marca 1945 r., wspólnie z Piotrem Nowakowskim stał na czele Komisji Centralnej ZZP do chwili zawieszenia jej działalności w sierpniu 1946 r. Zaś po likwidacji Komisji Centralnej powierzano mu zarządzanie jej tajną kasą tak zwaną Kasą B Związku.


Aresztowanie przez Urząd Bezpieczeństwa

Dnia 14 listopada 1945 r. po połączeniu SP Karola Popiela z odrodzonym SP Zygmunta Felczaka i Feliksa Widy-Wirskiego, ustalono nowy skład legalnie działającego Komitetu Wykonawczego Zarządu Głównego Stronnictwa Pracy; Antczakowi powierzono funkcje skarbnika i przewodniczącego Komisji Statutowej. W grudniu tegoż roku wystąpił wraz z grupą Karola Popiela z SP, nie zgadzając się z poparciem, jakiego Stronnictwo zaczęło udzielać PPR.

Jeszcze dwa lata przebywał na wolności, działał wówczas w środowisku związanym z “Tygodnikiem Warszawskim”, a po wyborach do Sejmu z 19 stycznia 1947 r. czynił starania o legalizację Chrześcijańskiego Stronnictwa Pracy.

Aresztowany przez Urząd Bezpieczeństwa 31 sierpnia 1948 r., po przeszło 2 i pół latach śledztwa był jednym z 5 byłych przywódców SP, sądzonych w procesie pokazowym Józefa Kwasiborskiego w Warszawie, w dniach od 28 marca do 3 kwietnia 1951 r., pod zarzutem prowadzenia działalności antyrządowej w latach 1945–1948 i wcześniejszej współpracy z gestapo w zwalczaniu komunistycznego ruchu oporu. Wyrokiem Rejonowego Sądu Wojskowego w Warszawie z 6 kwietnia 1951 r. skazany został na 15 lat więzienia. Za podstawę prawną wyroku przyjęto dekret z 1944 r. o wymiarze kary dla zbrodniarzy hitlerowskich.

Antoni Antczak zmarł 31 sierpnia 1952 r. w więzieniu we Wronkach. W Toruniu Antczakowie mieszkali przy ul. Adama Mickiewicza 64, następnie Legionów 29.

Dnia 20 marca 1958 r. Sąd Najwyższy uniewinnił go pośmiertnie od zarzutu współpracy z gestapo, a postępowanie dotyczące pozostałych zarzutów umorzono. Imię Antoniego Antczaka nosi Klub Historyczny istniejący przy Fundacji Archiwum Pomorskie Armii Krajowej w Toruniu oraz ulica na Jakubskim Przedmieściu również w Toruniu.

Dnia 3 maja 1990 r. na budynku Urzędu Wojewódzkiego w Bydgoszczy odsłonięto tablicę pamiątkową poświęconą poległym w walce żołnierzom i działaczom Okręgowej Delegatury Rządu RP na Pomorzu “Zatoka”. Uroczystego aktu odsłonięcia tablicy dokonały córki zmarłych działaczy Delegatury: Antoniego Antczaka i Bolesława Lipskiego oraz jeden z dwóch żyjących jej członków Edward Forycki. Także w Toruniu z inicjatywy Zarządu Okręgowego Chrześcijańsko-Demokratycznego Stronnictwa Pracy, z okazji 110 rocznicy urodzin Antoniego Antczaka, odsłonięto 13 maja 1990 r. w kościele Chrystusa Króla tablicę pamiątkową ku jego czci. Antoni Antczak odznaczony został pośmiertnie Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski.

W małżeństwie z Marianną z domu Ciesiółka, miał troje dzieci: Syn Antoni, urodzony 24 października 1914 r. w Castrop, praktykant administracyjny w Zarządzie Miejskim w Toruniu; studiował prawo na Uniwersytecie Poznańskim. Powołany do wojska 25 sierpnia 1939 r. Wzięty do niewoli, był jeńcem oflagu; brał udział w konspiracji obozowej i zamordowany został przez Niemców. Syn Feliks, urodzony 22 maja 1916 r. w Castrop. W 1938 r. był redaktorem “Obrony Ludu”. W okresie okupacji w podziemiu. Aresztowany w grudniu 1944 r. w Aninie i 28 grudnia tegoż roku skazany przez Garnizonowy Sąd Wojskowy w Warszawie na karę śmierci. Wyrok wykonano 2 stycznia 1945 roku. Córka Stefania Wanda, urodzona 16 grudnia 1922 r. w Toruniu; zamężna z prof. dr med. Jerzym Meyzą, mieszkała w Warszawie, zmarła w 1991 r.


Bibliografia: K. Przybyszewski, Toruński Słownik Biograficzny , t.1, ToMiTo

Toruń 1998


Fotogaleria