Drzewo kategorii
Licznik odwiedzin

ŁASZEWSKI Stefan

ŁASZEWSKI Stefan (1862–1924), adwokat, wojewoda pomorski, prezes Najwyższego Trybunału Administracyjnego


Doktor prawa cywilnego i kanonicznego

Urodził się 8 stycznia 1862 r. w Brąchnówku w powiecie toruńskim, w patriotycznej rodzinie ziemiańskiej Juliana (1823–1882), właściciela Brąchnówka i Emilii z domu Prądzyńskiej. Ojciec Stefana był znanym działaczem społeczno-politycznym, posłem do sejmu pruskiego – wybieranym dwukrotnie w latach 1866–1873 z okręgu starogardzko-kościerskiego – współorganizatorem Banku Rolniczego i Przemysłowego w Starogardzie.

Po śmierci matki Stefana ojciec sprzedał majątek rodzinie Czarlińskich i przeniósł się do Pelplina, gdzie Stefan rozpoczął naukę w progimnazjum biskupim Collegium Marianum, skąd w 1879 r. przeniósł się do gimnazjum w Chełmnie.

Od najmłodszych lat zaprawiał się Łaszewski do aktywnej działalności społecznej i zagrzewał swych rówieśników do wytrwałej i wydajnej pracy. W gimnazjum chełmińskim był współzałożycielem i pierwszym prezesem tajnego towarzystwa filomackiego “Zan” oraz członkiem Kółka filomackiego “Mickiewicz”. Po złożeniu w marcu 1882 r. egzaminu dojrzałości udał się na studia prawnicze do Wrocławia, gdzie wkrótce został prezesem sekcji prawniczej i “Kółka Akademickiego”. Należał także do Towarzystwa Słowiańskiego, w którym wygłaszał odczyty, a w latach 1882–1883 pełnił funkcję bibliotekarza.

Z Wrocławia udał się na dalsze studia do Berlina, skąd po złożeniu egzaminu referendariuszowskiego  przeniósł się do Lipska i tam w 1886 r. uzyskał doktorat obojga praw: cywilnego i kanonicznego. Po powrocie z Lipska na Pomorze wstąpił Łaszewski do referendariatu i praktykował kolejno przy sądach w Sopocie, Elblągu, Gdańsku i Kwidzynie.

Dnia 1 stycznia 1892 r., po złożeniu egzaminu asesorskiego, mianowany został na stanowisko asesora i urzędował komisarycznie przy sądzie w Wejherowie. W czerwcu tego roku osiadł przy Sądzie Ziemiańskim w Grudziądzu, gdzie wkrótce zasłynął jako wybitna siła prawnicza, stając się rzecznikiem interesów ludności polskiej i gorącym krzewicielem kultury rodzimej.

Został aktywnym członkiem istniejących w Grudziądzu towarzystw polskich; był dyrektorem Banku Ludowego (1899–1919), członkiem dyrekcji, a następnie prezesem Towarzystwa Pomocy Naukowej Prus Królewskich, ponadto należał do Towarzystwa Ludowego oraz Towarzystwa Gimnastycznego “Sokół”.

Jako członek Towarzystwa Przyjaciół Kaszub w Sopocie brał udział w zjazdach Młodokaszubów, których celem podstawowym było popieranie rozwoju Kaszub pod względem duchowym i materialnym.

Od 1887 r. do końca swego życia był Łaszewski członkiem Towarzystwa Naukowego w Toruniu , będąc w czasach zaborów jego obrońcą w procesach przed niesłusznymi zarzutami Niemców o polityczny charakter Towarzystwa. Podkreślał naukowy charakter TNT, zwracał szczególną uwagę na związki Towarzystwa z niemieckimi instytucjami naukowymi i udział badaczy niemieckich w publikacjach TNT, a także pozytywną ocenę w środowisku niemieckim wkładu wnoszonego przez Towarzystwo do badań pomorzoznawczych.


25 lat działalności w Grudziądzu

W 1898 r. ożenił się z Anatolią Wolszlegierówną z Cołdanek.    Warunki polityczne, w których działał wówczas Łaszewski wymagały nadzwyczajnego hartu i poświęcenia się, a każdy cios którym Niemcy chcieli ugodzić w mowę i wiarę Polaków, był dla niego bodźcem do podjęcia energicznej walki. Starał się on pobudzać ducha polskiego przez wykłady, przedstawienia amatorskie i popisy śpiewacze na konkursach w różnych miejscowościach Prus Królewskich.

A kiedy z czasem wzrastała liczba miejscowych towarzystw polskich, wstępował z zasady do wszystkich, stając się ich doradcą prawnym, a także obrońcą Polaków przed sądami i władzami administracyjnymi pruskimi. Z biegiem czasu jego praktyka adwokacka przekształciła się na praktykę obrońcy politycznego, w którym to charakterze występował w obronie Polaków, m. in. redaktorów “Gazety Grudziądzkiej” przed wszystkimi prawie sądami Prus Królewskich i przed Najwyższymi Sądami Karnymi i Administracyjnymi w Berlinie i Lipsku.

W czasie zmagania się żywiołu polskiego z niemieckim na tle życia kościelnego został wybrany członkiem i zarazem wiceprezesem Dozoru Kościelnego w Grudziądzu i pracował w tym charakterze przez 25 lat swego zamieszkiwania w tym mieście, wymagając odprawiania polskich nabożeństw z kazaniami polskimi.

Jako przedstawiciel praw ludności polskiej wyjechał w delegacji z dwoma księżmi do Wiednia, by za pośrednictwem ks. biskupa Adama Sapiehy złożyć w Rzymie materiał do skargi na germanizację przez kler niemiecki. Poza tym w czasie swego zamieszkiwania w Grudziądzu był duchowym przywódcą, prezesem Zarządu i członkiem honorowym Towarzystwa Przemysłowców Polskich, współpracował z Towarzystwem Kupieckim i Towarzystwem Śpiewaczym “Lutnia”.

W latach 1899–1919, kierował Bankiem Ludowym w Grudziądzu – jedyną wówczas polską instytucją finansową na tym terenie. Z inicjatywy Łaszewskiego i dzięki staraniom Banku wybudowano w 1911 r. w Grudziądzu dom ludowy “Bazar”, którego gmach stal się siedzibą i ostoją zbiorowego życia kulturalnego Polaków – odbywały się w nim zebrania wszystkich towarzystw polskich.

W 1912 r. wybrany posłem do parlamentu Rzeszy Niemieckiej z powiatów kaszubskich (Kartuzy-Puck-Wejherowo), poświęcił się całkowicie sprawie narodowej i obronie praw ludności terenów nadmorskich. Przemawiając na licznych wiecach i zebraniach ze zwykłą sobie swadą, informował wyborców o sytuacji politycznej, krzepił ducha, szerzył wiarę w lepszą przyszłość i zagrzewał serca do czynu.

Mandat poselski piastował aż do końca wojny światowej i jako poseł wszedł w 1919 r. do Sejmu Ustawodawczego w Warszawie, Mandat złożył dopiero przy objęciu urzędu państwowego. Jako poseł do parlamentu niemieckiego był wiceprezesem parlamentarnego Koła Polskiego w Berlinie, delegatem do pertraktacji z Kołem Wiedeńskim odnośnie stanowiska, które Polacy powinni zająć wobec rezultatów wojny światowej.


Działania na rzecz przyłączenia Pomorza do Macierzy

W 1916 r. został Łaszewski członkiem prokoalicyjnego Komitetu Międzypartyjnego i w tym charakterze wyjechał do Szwajcarii, pośrednicząc między krajem a Kołem Politycznym w Lozannie, i tam na forum międzynarodowym przedstawiał konieczność przyłączenia Pomorza do Macierzy – stwierdzając, że bez Pomorza nie ma wolnej Polski.

W charakterze posła Prus Królewskich jeździł również do Rady Regencyjnej w Warszawie, w celu przedstawienia potrzeb “Polski z nad Bałtyku”, wobec grożącego wówczas wyłączenia Prus Królewskich z granic Polski. W listopadzie 1918 r., jako jeden z reprezentantów ziem całego zaboru pruskiego, uczestniczył w konferencji z Józefem Piłsudskim i Ignacym Daszyńskim, dotyczącej przyszłych losów tych ziem.

Po klęsce Niemiec i zakończeniu działań wojennych, zebrał się w Poznaniu w dniach od 3 do 5 grudnia 1918 r. Sejm Dzielnicowy, który wyłonił z siebie Naczelną Radę Ludową był to organ kierowniczy Polaków zamieszkałych na terenie Rzeszy Niemieckiej; już 3 grudnia tego roku NRL wybrała z swego grona 6-cio osobowy Komisariat, jako organ rządzący; w jego składzie znalazł się Stefan Łaszewski, który odpowiadał za 2 prowincje: Prusy Zachodnie i Wschodnie i któremu podporządkowany był Podkomisariat NRL na Prusy Królewskie w Gdańsku.

Podkomisariat ten powstał z utworzonego w Poznaniu w czasie obrad Polskiego Sejmu Dzielnicowego tzw. Wydziału Doradczego dla Prus Królewskich, a inicjatorem powołania Wydziału, do którego weszli znani działacze polscy z Pomorza, był Łaszewski.

Jako Komisarz Pomorza zamieszkał Łaszewski w Gdańsku, skąd kierował całym ruchem wolnościowym na Pomorzu. Nie zważając na grożące mu niebezpieczeństwo, zwoływał tajne zebrania działaczy pomorskich, pobudzał ich do pracy i przelewał w ich serca wiarę w bliski już powrót Pomorza do Macierzy.

On też był współ inicjatorem utworzenia tajnej Organizacji Wojskowej Pomorza, mającej za zadanie przygotowanie zbrojnego pogotowia na wypadek oporu ze strony niemieckiej. W kwietniu 1919 r. czołowi działacze Podkomisariatu NRL w Gdańsku: dr Stefan Łaszewski, dr Franciszek Kręcki i Brunon Gabryelewicz zostali oskarżeni “o zdradę stanu”.

Jednocześnie prezydent prowincji Ernest von Jagow, zapowiedział Łaszewskiemu, że w wypadku wybuchu rozruchów zostanie on aresztowany. Łaszewski zmuszony był więc przerwać tę mocno już zaawansowaną prace organizacyjną, przekazując jej kontynuację dr. med. Józefowi Wybickiemu i przenieść się potajemnie do Poznania.
Tam włączył się w prace organizacyjne Ministerstwa byłej Dzielnicy Pruskiej, zajmując się w dalszym ciągu przygotowaniami do przyszłego przejęcia Pomorza przez władze polskie.

Jako delegat Ministerstwa prowadził Łaszewski pertraktacje z władzami niemieckimi w Toruniu, Gdańsku i Berlinie w kwestii wprowadzenia w życie postanowień Traktatu Wersalskiego. I tak w rokowaniach polsko-niemieckich w Berlinie w dniach 6–7 sierpnia 1919 r. delegacja polska, na czele której stał Łaszewski, czyniła starania o zapewnienie większej swobody działania swej reprezentacji na Pomorzu, przygotowującej teren do przejęcia przez administracje polską i broniącej interesów państwa polskiego.


Prezes Najwyższego Trybunału Administracyjnego

Dnia 17 października 1919 r. Łaszewski mianowany został wojewodą pomorskim z rangą podsekretarza stanu. Zajął się wówczas z zapałem, początkowo w Poznaniu, a od 15 stycznia 1920 r. w Toruniu organizacją Urzędu Wojewódzkiego Pomorskiego.

W styczniu 1920 r. mianowany został komisarzem państwowym, ze strony polskiej, do spraw przekazania i przejęcia administracji dla obszaru przyszłego województwa pomorskiego.

Ugruntowanie administracji Pomorza, pozbawionej w początkowym okresie fachowców polskich wyższego szczebla, nie było rzeczą łatwą. Kadry stanowiące trzon administracyjny i oświatowy województwa dobrał Łaszewski przede wszystkim spośród swoich byłych kolegów z Collegium Marianum oraz gimnazjów w Chełmnie, Chojnicach i Wejherowie, a także studiów uniwersyteckich.

Na odpowiedzialne stanowiska powołał wybitnych działaczy polskich znanych ludności z czasów zaborów. I tak pierwszym prezesem Komisji dla Spraw Wyznaniowych i Szkolnych – Kuratorium Okręgu Szkolnego Pomorskiego w Toruniu – został prof. dr Józef Łęgowski, wizytatorami zostali znani pedagodzy dr Teofil Zegarski i ks. Marceli Strogulski.

Na stanowiska starostów powołał m. in.: dr. Pawła Ossowskiego w Chełmnie, Stanisława Cietrzew Sikorskiego w Chojnicach i dr. Ignacego Mellina w Kościerzynie. Wszyscy wymienieni byli jeśli nie wybitnymi, to w każdym razie nieprzeciętnymi osobistościami. Ich pracy i zaangażowaniu zawdzięczać należy, że między okresem pruskim a polskim nie powstały w zarządzaniu żadne istotne przerwy lub niedomagania.

Godność wojewody piastował jednak krótko. Dnia 2 lipca 1920 r., w wyniku nacisku Narodowej Partii Robotniczej, bardzo silnego wówczas stronnictwa politycznego na Pomorzu. Ministerstwo byłej Dzielnicy Pruskiej mianowało wojewodą pomorskim Jana Brejskiego.

Łaszewski natomiast powołany został na stanowisko sędziego Sądu Najwyższego w Warszawie, a 20 października 1920 r. Naczelnik Państwa Józef Piłsudski mianował go Prezesem Najwyższego Trybunału Administracyjnego.

Dr Stefan Łaszewski zmarł 20 marca 1924 r. w Warszawie. Pragnieniu jego, aby spocząć na umiłowanej ziemi pomorskiej. Uroczystość pogrzebowa odbyła się w historycznej katedrze pelplińskiej.

Łaszewscy mieli syna Stefana, córki: Helenę i Marię.

Dr Stefan Łaszewski odznaczony był m. in. Krzyżem Komandorskim i Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski.


Dowody pamięci

Z inicjatywy m. in. wojewody pomorskiego dra Stanisława Wachowiaka, społeczeństwo województwa pomorskiego ufundowało Stefanowi Łaszewskiemu pomnik, projektu artysty malarza profesora Eugeniusza Grosa z Torunia.

Była to płaskorzeźbiona tablica z piaskowca z głową wojewody, z odpowiednim napisem i symboliką, umocowana na postumencie z granitowych kamieni – dzieło znanego rzeźbiarza Marcina Rożka z Poznania. Pomnik ten postawiony w Święto 3 Maja 1925 r. przed gmachem Urzędu Wojewódzkiego Pomorskiego w Toruniu (obecnie Collegium Maius UMK), został zniszczony przez hitlerowców.

Ponownie odsłonięto pomnik podczas obchodów Święta Niepodległości w listopadzie 1997 r. Inicjatywa jego rekonstrukcji wyszła ze strony toruńskiego oddziału Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego. Ideę poparł Sejmik Samorządowy Województwa Toruńskiego, który stał się współrealizatorem pomysłu. Rekonstrukcji dokonała gdańska firma konserwatorska Ante Portas.

Również na centralnym miejscu cmentarza w Pelplinie postawiono wojewodzie Łaszewskiemu pomnik-grobowiec projektu dra inż. arch. Mieczysława Nawrowskiego, Naczelnika Wydziału Robót Publicznych UWP w Toruniu; znajdującą się na pomniku rzeźbę mistycznego rycerza wykonał znany rzeźbiarz i malarz toruński Ignacy Zelek. W niektórych miejscowościach Pomorza istnieją ulice i place imienia Stefana Łaszewskiego.


Bibliografia:

K. Przybyszewski, Toruński Słownik Biograficzny, t. 1 ToMiTo Toruń 1998.


FOTOGALERIA