Drzewo kategorii
Licznik odwiedzin

Zefiryn Jędrzyński

OWSIANY RYSZARD

OWSIANY RYSZARD (1880–1956), urzędnik państw., społecznik, orędownik spraw kresowych na Pomorzu.

Urodził się 14 III 1880 w majątku Izabelin, pow. Nowogródek, syn Edwarda i Julii z Urbanowiczów. Pochodził ze zubożałej szlachty kresowej herbu Ostoja. Miał ośmioro braci i dwie siostry. Po ukończeniu szkoły średniej, od października 1897, był sekretarzem sędziego śledczego w Nowogródku. Od grudnia 1898 pracował w majątku Szczorse w pow. nowogródzkim, głównie w administracji dóbr hrabiostwa Chreptowiczów-Buteniewów.

W grudniu 1901 został powołany do wojska rosyjskiego, ukończył szkołę podoficerską i oficerską. Po służbie wojskowej nadal pracował jako zarządca majątków hr. Chreptowicza, a od 1910 został mianowany leśniczym na 8000 ha lasów i plenipotentem ZG dóbr, mieszkał w leśniczówce Poniemoń nad Niemnem koło Nowogródka.

W 1908–14 był z wyboru ziemian członkiem przysięgłym przy Sądzie Okręgowym w Nowogródku. W listopadzie 1914 powołany został do wojska rosyjskiego, a po zwolnieniu, w sierpniu 1915, powrócił do administracji majątków, za wyjątkiem 1915–18, gdy w okresie okupacji niemieckiej prowadził polską szkołę powszechną na wsi w pow. słonimskim. W styczniu 1916 wstąpił do Polskiej Organizacji Wojskowej Okręg XI w Wilnie, został zaprzysiężony i pod pseudonimem „Kłos” współdziałał z oddziałami lotnymi Polskiej Organizacji Wojskowej w pow. święciańskim, oszmiańskim i nowogródzkim.

W kwietniu 1918 wrócił do majątku Szczorse i od grudnia organizował pomoc Legionom Polskim w walce z bolszewikami. Uwięziony przez nich otrzymał sądowy wyrok śmierci. Uratowała go miejscowa ludność. Opuścił tereny okupowane przez bolszewików, pozostawiając cały swój dobytek w majątku Dobrecz koło Nowogródka.

W czerwcu 1919 został urzędnikiem w starostwie nowogródzkim. Przed inwazją bolszewicką w lipcu 1920 ewakuowano urzędy polskie i ich pracowników z Kresów Wschodnich na Pomorze.

Urzędnik państwowy w Toruniu

Owsiany osiadł w Toruniu, gdzie od października 1920 do czerwca 1926 pracował w różnych wydziałach urzędu woj. pomorskiego. Był inicjatorem, organizatorem i prezesem powstałego 18 XII 1920 w Toruniu Komitetu Wileńskiego, organizującego wsparcia dla plebiscytu na Litwie Środkowej (8 I 1922) i wyborów do Sejmu wileńskiego. Komitet zorganizował m.in. dojazd pomorskich Kresowian na te wybory pociągami. Jako orędownik spraw kresowych na Pomorzu Owsiany był przyjęty na audiencji przez marszałka J. Piłsudskiego, podczas jego wizyty 5 VI 1921 w Toruniu, otrzymał podziękowanie za prace społeczne na Pomorzu na rzecz Polaków na Kresach, a w szczególności za zorganizowanie Wileńskiego  Komitetu Plebiscytowego.

Po plebiscycie Komitet  28 III 1922 zakończył swoją działalność, a na jego bazie powołano Stowarzyszenie  Polaków z Kresów Wschodnich w Toruniu. Owsiany  był organizatorem i czynnym członkiem zarządu tego stowarzyszenia. Prowadziło ono społeczną działalność kulturalno-towarzyską, samopomocową, gromadziło środki i wspierało zubożałych Kresowian.

W Toruniu Owsiany działał też społecznie, m.in. w Pomorskim Towarzystwie Opieki nad Dziećmi, PCK, był ławnikiem w urzędzie rozjemczym Rady Miasta, zasiadał w zarządach spółdzielni: Gospodarczej Urzędników Państwowych  i Komunalnych oraz Mieszkaniowej Oficerów i Urzędników w Toruniu. Od 1 VII 1926 r. Owsiany został przeniesiony na stanowisko intendenta do MSW w Warszawie, gdzie pracował do 1939.

Po wojnie, już na emeryturze, mieszkał w Zielonej Górze, Gliwicach i w Kartuzach. Był odznaczony Medalem Niepodległości, Srebrnym Krzyżem Zasługi, Medalem X-lecia Odzyskanej Niepodległości, Odznaką Honorową Obrony Mienia Polskiego w Rosji, Odznaką Pamiątkową Federacji Polskich  Związków Obrońców Ojczyzny.

W małżeństwie z Amelią z Lewszeckich miał syna Edwarda (1904–39; lekarz) i pięć córek: Stanisławę (1900–40; żona Edwarda Dubanowicza), Wandę (1901–92; żona primo voto Emila Juchniewicza, secundo voto Franciszka Bzdęgi-Gostyńskiego, tertio voto Pawła Kurlandczyka), Reginę (1906–99; żona Kazimierza Sarneckiego), Janinę (1908–93; żona Jerzego Zejdlera) i Helenę (1913–93; żona Wiesława Kowalskiego).

W Toruniu Owsiany mieszkał przy ul. Szerokiej 8. Zmarł 27 XII 1956 w Kobysewie. Został pochowany na cmentarzu katolickim w Kartuzach.

Bibliografia

  1. Z. Jędrzyński,Toruński Słownik Biograficzny t. VI, ToMiTo, UMK, Toruń 2010

NADOLSKI BRONISŁAW EMILIAN WACŁAW

NADOLSKI BRONISŁAW EMILIAN WACŁAW (1903–1986), historyk literatury, prof. zwyczajny, prorektor UMK, dziekan i prodziekan, redaktor , działacz społeczny.

Urodził się 7  IV 1903 we Lwowie, syn nauczyciela gimn. Włodzimierza i Marii z Piotrowskich. Kształcił się w Gimnazjum Klasycznym im. J. Kochanowskiego we Lwowie, gdzie w 1923 zdał maturę i rozpoczął studia na filologii polskiej i klasycznej na UJK (profesorowie: S. Łempicki, W. Bruchnalski, S. Witkowski, R. Ganszyniec, J. Kleiner, H. Gaertner). Dwa lata był młodszym asystentem w Katedrze Kultury Antycznej UJK.

W 1928 uzyskał pod kierunkiem prof. R. Ganszyńca stopień doktora za rozprawę Nauczanie greczyzny w Polsce XVI w. (skrót drukowany w: „Minerwa Polska” 1929, r. 2, s. 9–30; rozszerzoną wersję tej rozprawy ogłosił w 1934 pt. Autorowie greccy w szkole polskiej XVI w. w: „Kwartalniku Klasycznym” 1934, s. 325–93). Od 1928 był nauczycielem języka  polskiego  i języków  klasycznych w gimnazjum w Rochatynie (1928/9), a w 1929–39 w różnych szkołach średnich we Lwowie, w tym w Korpusie Kadetów nr I (redagował tam periodyk szkolny „Orlęta”) i w Gimnazjum Kupieckim. Równocześnie zajmował się pracą naukową, związaną z literaturą i kulturą umysłową, zwłaszcza renesansu, ale sięgał też czasów wcześniejszych i późniejszych, dokumentując rozległą wiedzę autora i umiejętność rozpatrywania zjawisk literatury i kultury w głębokim kontekście z sytuacją społeczną i polityczną epoki. Były to rozprawy nowatorskie, obszarów z reguły dotąd pomijanych.

Do 1939, poza już wymienionymi, ogłosił ponad 30 prac, m.in. w prestiżowym „Pamiętniku  Literackim” ukazały się np.: Rola Jana z Ludziska w polskim Odrodzeniu (1933, r. 26, s. 198– –211); Ze studiów nad twórczością M. Sępa-Szarzyńskiego. Autentyczność poezji Sępowej (1930, r. 27, s. 1–25; praca przedstawiona w 1929 w Towarzystwie Naukowym we Lwowie); Pokłosie lektury poezji Jana Kochanowskiego u Adama Mickiewicza (tamże, s. 315–31); Humanistyczne mowy lekarza Piotra Gaszowca (1931, r. 28, s. 454– 72); Podręcznik epistolografii Łukasza z Nowego Miasta (tamże, s. 72–7); Demostenesowe natchnienie w „Turcykach” Orzechowskiego (1932, r. 29, s. 162–78); Poetycka wymiana myśli Krzyckiego z neapolitańczykiem Columniusem (1934, r. 31, s. 388–93); Sprawa motywów w „Trenach” Kochanowskiego (1933, r. 30, s. 185–204).

Rozprawy i artykuły

W znaczącym dla polonistyki „Ruchu Literackim” ogłosił m.in.: Conrad Celtis w Polsce. Kilka uwag o czasie i celach jego podróży (1931, r. 6, nr 9, s. 257–61); cztery Cochanoviana (1931, r. 6, nr 3, s. 70–3; nr 6, s. 161–6; 1932, r. 7, s. 202–4; nr 10, s. 300–3). W 1934–39 publikował też swoje prace w „Kurierze Literacko-Naukowym ”, m.in. cztery artykuły o lwowskim czasopiśmiennictwie literackim  XIX w. (nry z 22 i 29 VII, z 26 VIII i 2 IX 1935, także „Pamiętnik Literacki”  1936, r. 33, s. 453–60) i trzy artykuły o literaturze mieszczańskiej, w tym o komedii rybałtowskiej (1937, nry 16–18).

Ogłaszał też swoje rozprawy w książkach zbiorowych dotyczące kultury i literatury Odrodzenia: Geneza „Roxolanii” Sebastiana Klonowica, [w:] Szymon Szymonowicz i jego czasy, red. S. Łempicki, Zamość 1929, s. 321–30; Epoka stanisławowska wobec polskiego renesansu, [w:] Księga referatów Zjazdu Nauk. im. I. Krasickiego we Lwowie, Lwów 1936, s. 443–52 oraz Lwowskie czasopiśmiennictwo literackie XIX w., [w:] tamże, s. 453–60. Gruntowna wiedza pozwalała Nadolskiemu w sposób przekonujący polemizować z wybitnymi uczonymi, w tym z Aleksandrem Brücknerem, dowodząc wysokiego poziomu naszej okolicznościowej poezji łacińskiej, która potwierdzała powszechne znawstwo kultury łacińskiej w Polsce i związki literatury z życiem, a w której Brückner dostrzegał jedynie okolicznościowe płody wierszoklectwa. Z Mieczysławem Hartlebem toczył spór na temat jego kontrowersyjnej książki Nagrobek Urszulki (Kraków 1927). Docenił poziom naukowy  tej polemiki brat Mieczysława, prof. Kazimierz Hartleb (zob. TSB, t. II, s. 108–9), i w redagowanej przez siebie popularnej serii „Kultura Polska i Obca” wydał w 1938 we Lwowie dwa tomiki autorstwa Nadolskiego: Kierunki rozwojowe dziejopisarstwa staropolskiego (t. IV) i Rozkwit literatury narodowej w XVI w. na tle życia umysłowego w Polsce (t. VI). Za swą działalność Nadolski zyskał dość wcześnie uznanie środowiska naukowego i nauczycielskiego.

Od 1934 był współpracownikiem Komisji Historii Literatury PAU, a od 1937 został przybranym członkiem Toarzystwa Naukowego we Lwowie, gdzie miał kilka wystąpień nauowych.. Od 1936 był z wyboru sekretarzem Towarzystwa Literackiego im. A. Mickiewicza (stanowisko prezesa zajmował wtedy wybitny literaturoznawca, prof. Juliusz Kleiner), a w 1952–74 był prezesem  Odziału  Towarzystwa Literackiego im. Aadama Mickiewicza w Toruniu. Jako pierwszy opisał dzieje tej zasłużonej instytucji i wydawnictwa  „Pamiętnika Literackiego” (Towarzystwo Literackie im. A. Mickiewicza. Zarys historii, 1886–1936, „Pamiętnik  Literacki” 1936, r. 33, s. 687–728) i kontynuował tę pracę po wojnie (TLiAM w l. 1886–1944, „Pamiętnik Literacki” 1962, r. 53, s. 3–25; studium „Pamiętnik Literacki” w latach 1918–38, [w:] Obraz literatury pol. XIX i XX w., Ser. 6, t. I, Kraków 1979, s. 411–6). Był też sekretarz lwowskiego Zarządu Okręgowego Towarzystwo  Nauczycieli Szkół Średnich i przewodniczący Oddziału Lwowskiego Towarzystwo Polonistów RP, wygłaszał wiele odczytów dotyczących literatury i kultury polskiej. Jego aktywność naukową, pedagogiczną i społeczną ograniczyła wojna.

W okresie sowieckim, w 1940–41, Nadolski był pracownikiem Instytutu Kształcenia Kadr przy wydziale oświaty we Lwowie i wraz z S. Kawynem i S. Wasylewskim opracował  część dotycząca literatury staropolskiej w podręczniku pod red. J. Borejszy Literatura polska Wypisy dla klasy 8 szkoły średniej (Lwów–Kijów 1940, Wyd. Mniejszości Narodowej  Ukraińskiej  SRR).

W latach niemieckiej  okupacji Nadolski  był robotnikiem torowym kolei, później portierem. Równocześnie w miarę możliwości kontynuował konspiracyjnie pracę naukową i pedagogiczną. Na tajnych   posiedzeniach Towarzystwa Naukowego przedstawił rozprawę Straty literatury polskiej wynikłe z działalności cenzury galicyjskiej (druk skrótu dopiero w „Sprawozdaniach  TNT” 1972, r. 25, s. 40–1) oraz Geografia życia literackiego w Polsce za czasów  renesansu (wrócił do tego tematu w 1973). Jako sekretarz Towarzystwa  Literackiego im. A. Mickiewicza wskrzesił jego działalność, organizując w 1943 i 1944 tajne posiedzenia w mieszkaniach prywatnych. Równocześnie brał udział w tajnym nauczaniu na poziomie szkoły średniej we wsi Handzlówka koło Łańcuta. Po wyzwoleniu był od 1944 nauczycielem, a od 1947 do 1950 dyrektorem  Gimnazjum  i Liceum im. H. Sienkiewicza w Łańcucie. Urzeczony twórczością ludową tych okolic założył Towarzystwo Miłośników Twórczości Ludowej i skrzętnie zbierał oraz spisywał dorobek ludu. Ze stosów cenionych przez siebie oryginalnych zapisów dopiero w 1967 opublikował – ciągle odkładaną z braku czasu – rozprawę Samorodna literatura chłopska w ziemi łańcuckiej (ZN UMK, Filologia Polska 7, 1967, s. 131–77). Przygotowywaną od wojny ważną faktograficznie i metodologicznie rozprawę O nową syntezę literatury polskiej w  XVI w. opublikował w Księdze pamiątkowej ku uczczeniu czterdziestolecia pracy naukowej  prof. dra Juliusza Kleinera (Łódź 1949, s. 177–94). Na podstawie tej i innych opublikowanych wcześniej rozpraw Nadolski habilitował się z zakresu literatury staropolskiej w 1949 na Uniwersytecie Łódzkim.

Pracownik naukowy na UMK

Od 1950 do emerytury w 1973 był pracownikiem naukowym UMK, najpierw jako zastępca prof., od 1954 prof. nadzwycz.ajnego i od 1963 prof. zwyczajnego. Był organizatorem, a potem kier.ownikiem (1952–69) Zespołowej Katedry Literatury Polskiej. Od 1969 do emerytury w 1973 zajmował stanowisko dyrektora  Instytutu Fililogii Polskiej. Opisał częściowo te lata w artykule Osiągnięcia polonistyki UMK w okresie dwudziestolecia („Spojrzenia” 1964, nr 33, dod. do „Gazety Pomorskiej”).

Na emeryturze aż do 1984 prowadził wykłady i seminarium na kierunku bibliotekoznawstwo. Piastował ważne funkcje uniwersyteckie: był prorektorem (1966–69), dziekanem (1954–56) i prodziekanem (1952–54) Wydziału Humanistycznego. Przyczynił się do ocalenia studiów polonistycznych, na które decyzją ministerstwa w roku akademickim 1952/3 wstrzymano rekrutację.

W badaniach specjalizował się nadal w historii literatury staropolskiej, szczególnie pol.-łac. Odkrył bogactwo nieopracowanych dotąd obszarów kultury i literatury XVI i XVII w. w zasobach bibliotecznych  Torunia i Gdańska, gdzie przez 14 lat wykładał w Wyższej Szkole Pedagogicznej, przekształconej później w Uniwersytet Gdański. Stał się niekwestionowanym ekspertem w tej dziedzinie. Ogłosił wiele prac popularnych (Tradycje epoki Odrodzenia na Pomorzu, „Nowy Tor”, dod. do „Gazety . Pomorskiej” 1954, r. 5, nr 1; Jan z Ludziska, pionier Odrodzenia w Polsce, PTTK, Strzelno 1971) oraz rozpraw i książek (m.in. uznaną przez J. Krzyżanowskiego za „wzorcowo opracowaną” monografię Życie i działalność nauk.owa uczonego gdańskiego Bartłomieja Keckermanna. Studium z dziejów Odrodzenia na Pomorzu, Prace Wydz. Filolog.-Filoz. 1, TNT, 1961, s. 160). Rozprawy drukował głównie w: Zeszytach Naukowych UMK, „Zapiski Historyczne”, AUNC, „Sprawozdania TNT”, „Gdańskie Zeszyty Humanistyczne”, „Roczn. Gdański”, „Pamiętnik Literacki” i in. Większość z nich zawarł w książce Ze studiów nad życiem literackim i kulturą umysłową na Pomorzu w XVI i XVII w., Wrocław 1969, s. 239. Był wybitnym znawcą literatury i kultury umysłowej na Pomorzu w XVI i XVI w. Wydał m.in. antologię Poezja renesansowa na Pomorzu. Wybór, wstęp i objaśnienia  B. N., Gdańsk 1976, ss. 278. W „Roczniki Kultury Kujaw i Pomorza” (1970, t. VI, druk. 1972, s. 51–66) ogłosił kompetentną rozprawę Stan badań nad życiem kulturalnym  na Pomorzu w dobie Odrodzenia.

Inicjator i redaktor „Rocznika Toruńskiego”.

W powstałym z jego inicjatywy – jako radnego MRN i przewodniczącego Komisji Kultury MRN – „Rocznik Toruński” ( Nadolski redagował go przez trzy lata) opublikował artykuły: Rozwój kultury w Toruniu Stan obecny i postulaty (1966, t. I, s. 7–36); Karty z dziejów Odrodzenia w Toruniu (tamże, s. 221–39; 1967, t. II, s. 175–92) i Humanizm w murach Gimnazjum Toruńskiego  (1969, t. III, s. 29–54). Tej szkole poświęcił też rozprawę Rola Gimnazjum Toruńskiego w dziejach kultury umysłowej na Pomorzu Gdańskim w dobie Odrodzenia (w: Księga pamiątkowa 400-lecia Toruńskiego Gimnazjum  Akademickiego,  t. III, Tor. 1974, s. 197–217). Rezultaty swych badań pomorskich omówił też w rozprawie Polska a Prusy. Kontakty literackie  i kulturalne do poł. XVIII w. (w: Literatura staropolska  w kontekście europejskim, red. T. Michałowska, J. Ślaski, Warszawa 1977, s. 279–92). Równocześnie zajmował się literaturą ogólnopolską. Wielce kompetentne są prace Nadolskiego: Poezja polsko-łacińska w dobie Odrodzenia (w: Odrodzenie w Polsce, t. IV, Warszawa 1957, s. 154–226) i rozpoczęta już w okresie wojny Geografia życia literackiego w Polsce za Renesansu. Próba wprowadzenia do problematyki (w: Problemy literatury staropolskiej, Ser. 2, red. J. Pelc, Wrocław 1973, s. 237–69). Zajmował się Rejem (Studia nad Mikołajem Rejem. Twórczość i recepcja. W 400-lecie śmierci Mikołaja Reja 1569–969, red. B. N., Wrocław 1971, s. 194, w której umieścił swoją pracę Droga Mikołaja Reja do literatury narodowej, s. 9–19) i Kochanowskim (Jan Kochanowski. Życie – twórczość – epoka. Materiały zebrał i wstępem opatrzył B. N., Warszawa 1960, wyd. 2 – 1962, wyd. 3 – 1966; Łacińska. poezja dworska Jana Kochanowskiego związana ze Stefanem Batorym, [w:] Studia porównawcze o literaturze staropolskiej, red. T. Michałowska, J. Ślaski, Wrocław 1980, s. 157–67). Napisał szkic Naprawa Rzeczpospolitej Jakuba Przyłuskiego (w: Andrzej Frycz Modrzewski i problemy kultury polskiej Odrodzenia, Studia staropol., t. XLII, Wrocław 1974, s. 191–202). Oprac. i erudycyjnym wstępem opatrzył wysoko oceniony przez J. Krzyżanowskiego Wybór mów staropol. i wiele z nich sam przetłumaczył z łaciny (Ossolineum 1961, „BN” S. I nr 175, s. CXII, 362).

Nadolski wykształcił w Toruniu i Gdańsku dziesiątki magistrów, był promotorem 11 doktorów, z których 6 uzyskało habilitację. Jest autorem wielu biogramów w Polskim Słowniku Biograficznym,  opublikował też szkice o dorobku naukowym  Eugeniusza Kucharskiego (w: E. K., Tor. 1957, s. 7–18; zob. TSBT, t. I, s. 146–7), Konrada Górskiego (W siedemdziesięciolecie prof. K. G., ZN UMK, 1967, nr 25, s. 180– –96; zob. TSB, t. I, s. 108–10), Waleriana Preisnera (AUNC, 1971, Filologia Pol. 9, s. 137–42; zob. TSB, t. I, s. 205–7) i Romana Pollaka (AUNC, 1975, Filologia Pol. 11, s. 157–70). W 1957–77 redagował  ZeszytyNaukowe  UMK, Filologia Pol. Od 1951 był członkiem Towarzystwa Naukowego w Toruniu  (od 1955 członek Wydz. II, przew. Kom. Filologicznej), Gdańskiego Towarzystwa  Naukowego, wchodził w skład Rady Naukowej Instytutu Badań Literackich PAN.

Otrzymał wiele nagród (m.in. Mininisterstwa Oświaty i Szkolnictwa Wyższego I stopnia w 1968) i posiadał liczne odznaczenia, w tym Krzyż Kawalerski (1956) i Krzyż Oficerski (1966) OOP, tytuł honorowy „Zasłużony Nauczyciel PRL” (1969), Medal Komisji Edukacji Narodowej (1976), a także medal „Za Zasługi Położone dla Rozwoju UMK”, odznakę „Zasłużony dla Ziemi Bydgoskiej” i „Zasłużony dla Ziemi Gd.ańskiej”.

W małżeństwie z Marią z Repetowiczów miał syna (ur. 2 I 1944 we Lwowie; absolwent chemii UMK, zatrudniony m.in. na uczelniach w Anglii). W Toruniu Nadolski. mieszkał przy ul. Rybaki 53, Kraszewskiego 20 m. 1 i Dobrej 15. Zmarł 29 XII 1986. Pochowany został na Centralnym Cmentarzu. Komunalnym w Toruniu.

Bibliografia

  1. Z. Jędrzyński, Toruński Słownik Biograficzny t. VI, ToMiTo, UMK, Toruń 2010

MIELNICZEK EDWARD

MIELNICZEK EDWARD (1920–2009), dziennikarz radiowy, literat, satyryk, poeta, aktor.

Urodził się 16 VI 1920 w Przemyślu, syn urzędnika Józefa i Marii z domu Lőffelmann. Jako junak Przysposobienia Wojskowego brał udział w 1939 w obronie Lwowa. W okresie okupacji był wywieziony na prace przymusowe do rolnika w Austrii, potem krótko pracował na kolei w Jarosławiu.

Pod koniec wojny znalazł się w wojsku, ukończył III Szkołę Oficerską Piechoty w Inowrocławiu, gdzie 19 XII 1945 zdał maturę. W Inowrocławiu zorganizował z żołnierzami amatorski teatr – był reżyserem i aktorem. W 1946 znalazł się w Toruniu i  przez rok był aktorem w Garnizonowym Teatrze Domu Żołnierza.

Po ukończeniu półrocznego Studium Dramatycznego, zorganizowanego przez Adama Grzymałę-Siedleckiego w Bydgoszczy, podjął w 1949–52 pracę jako aktor w Teatrze Ziemi Pomoraskiej w Toruniu. Grał m.in. w Wiośnie w Norwegii S. Engstranda (wymiennie z Władysławem Hańczą) doktora. Równocześnie od 1946 studiował na UMK polonistykę, którą ukończył w 1952.

Był sprawnym organizatorem życia kulturalnego studentów. Po studiach porzucił pracę w teatrze na rzecz dziennikarstwa. Od 1952 pracował krótko w redakcji „Gazety Pomorskiej”; następnie był dziennikarzem radiowym w rozgłośni Bydgoszcz–Toruń; od 1956 aż do emerytury w 1980 – kierownik studia w Toruniu i redakcji młodzieżowej. Był operatywnym redaktorem, powszechnie znanym, szanowanym i lubianym.

Ujawnił swój talent literacki jako autor słuchowisk radiowych, opowiadań drukowanych w periodykach kulturalnych. Teatr „Baj Pomorski” w Toruniu zrealizował dwie jego sztuki: Strach co się dzieje i Całkiem inny świat. Publikował wiersze i opowiadania, m.in. na łamach „Pomorza”, „Tygodnika Kulturalnego”, „Życia Literackiego” i „Kultury”. Obowiązki dziennikarskie nie sprzyjały pracy literackiej, której poświęcił się na dobre zwłaszcza na emeryturze. W 1989 opublikował opowiadanie Całkiem inny świat (rec. I. B. „Nowe Książki” 1990, nr 5, s. 38), a w 1999 Portret psubrata – opowieść poświęconą Brunonowi Schulzowi i jego mordercy, która spotkała się z dość szerokim odzewem.

Opisał swoje dole i niedole z okresu prac przymusowych w Austrii w niepublikowanej dotąd książce W górach słonecznej Karyntii, którą bardziej interesowali się austriaccy (została na prywatne zlecenie Austrii przetłumaczona na język niemiecki) niż polscy wydawcy. Jej fragment pt. Piękna żona bauera ukazał się w bydg. periodyku lit. „Metafora” (1990, nr 3–4-5, s. 123– 8). W konkursie Wydziału Kultury w Toruniu  w 1979 zdobył I nagrodę za wiersz Z prasy terenowej. Miał wielkie poczucie humoru i talent satyryczny, potwierdzony m.in. w cyklu wierszy Głowy toruńskie, drukowanym w „Przeglądzie Artystyczno-Literackim”.

W 1952–82 był członkiem Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich, a następnie Stowarzyszenia Dziennikarzy RP, Towarzystwa  Bibliofilów im. J. Lelewela w Toruniu, Związku Literatów Polskich i działaczem organizacji kombatanckich (ZBOWiD). Odznaczono go m.in.: Krzyżem Kawalerskim OOP, Srebrnym i Złotym Krzyżem Zasługi, Honorową Odznaką Komitetu ds. Radia i TV, Złotą Odznaką Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich.

W małżeństwie z Zofią z domu Czuruk miał syna Grzegorza (konserwator dzieł sztuki). W Toruniu mieszkał przy ul. Chełmińskiej 22 m. 3 (obecnie Podmurna 111). Zmarł po długiej i uciążliwej chorobie 30 I 2009. Został pochowany na cmentarzu św. Jerzego przy ul. Gałczyńskiego.

Bibliografia

  1. Z. Jędrzyński, Toruński Słownik Biograficzny, t.6 ToMiTo, UMK w Toruniu 2010

LEWSZECKI JÓZEF KSAWERY

LEWSZECKI JÓZEF KSAWERY (1869–1939), tytularny generał brygady Wojska Polskiego.

Urodził się 21 V (3 VI) 1869 w Nowogródku, w rodzinie szlacheckiej, syn Bonifacego i Stefanii ze Szmycerów (1848–1926). Maturę zdał w Mikołajowie (ziemia chersońska), po czym ukończył szkołę junkrów w Kijowie.

Od 19 V 1890 do 19 V 1917 był w wojsku rosyjskim, ostatnio w stopniu pułkownika. Od maja 1917 organizował i służył w I Korpusie Polskim. W Wojsku Polskim od 4 XI 1918, początkowo jako pierwszy dowódca IX Kaliskiego Okręgu Wojskowego. Zweryfikowany w stopniu płka, od 11 IX 1919 był inspektorem piechoty w DOG Łódź. W wojnie bolszewickiej w sierpniu 1920 dowódca odcinka „Dolnej Wisły”, od miejscowości Nowiny (ok. 20 km na zachód od Modlina) do miejscowości Chrapy (ok. 30 km na wschód od Torunia); skutecznie włączył się do odparcia inwazji Armii Czerwonej nad Wisłą pod Włocławkiem, za co został odznaczony Krzyżem Walecznych.

Po działaniach wojennych był ponownie inspektorem piechoty Dowództwa Okręgu Generalnego w Łodzi. Przeniesiony 31 V 1924 w stan spoczynku w stopniu tytularnego generała brygady na stałe zamieszkał w Toruniu. Tu działał m.in. w Federacji Polskiego Związku Obrońców Ojczyzny. Poza Krzyżem Walecznym był odznaczony: Odznaką Honorową Nacz. Pol. Komitetu Wojskowego  Medalem za Wojnę 1920, Medalem X-lecia oraz zagranicznymi: Orderem św. Stanisława II i III klasy, Orderem św. Anny II, III i IV klasy z napisem: „Za waleczność”, medalem brązowym za wojnę japońską i Medaille Interalliee de la Victoire.

W Toruniu mieszkał przy ul. Słowackiego 78 z przyjaciółką, wdową Ludmiłą Kłodnicką z domu Łazionów (ur. 1895, Kijów; zm. 1957, w Toruniu). Wcześniej był żonaty z Anną Mieszczarską, nie mieli potomstwa. Był starszym bratem lekarza Zygmunta Lewszeckiego oraz Amelii z Lewszeckich Owsianowej (1877–951), małżonki Ryszarda Owsianego

Lewszecki  zmarł 12 VIII 1939 w Toruniu. Został pochowany na cmentarzu Garnizonowym przy ul. Grudziądzkiej [nr grobu 1975 (11–11–8)]. Na jego pomniku znajduje się ufundowana przez rodzinę Zeidlerów tablica pamiątkowa bratanka generała, syna Zygmunta – Jerzego Lewszeckiego (1913–1955), ucznia gimnazjum w Toruniu, absolwenta Korpusu Kadetów w Chełmnie i Szkoły Podchorążych Artylerii w Toruniu. Obrońca Modlina w 1939. Jerzy Lewszecki  został odznaczony Krzyżem Walecznych, był jeńcem oflagów i obozów karnych w Niemczech, następnie oficerem Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, m.in. wywiadu wojskowego. Przerzucony w 1953 do Polski, został aresztowany i wyrokiem sądu wojskowego skazany na śmierć za szpiegostwo i stracony w Warszawie w 1955. W 1996 Sąd Wojsk. w Warszawie oczyścił go z zarzutów. Nieznane jest miejsce jego grobu.

Na cmentarzu Powązkowskim w 1998 wzniesiono pomnik upamiętniający Jerzego Lewszeckiego i in. patriotów zamordowanych w PRL w 1944–1956.

Bibliografia

  1. Z. Jędrzyński,Toruński Słownik Biograficzny, t.6 ToMiTo, UMK w Toruniu 2010

KUCHTA CZESŁAW

kuchtaKUCHTA CZESŁAW (1936–2001), artysta fotografii, działacz społeczny.

Urodzil się 4 IX 1936 we wsi Kowalewszczyzna koło Nowogródka, syn rolnika (2,4 ha) i pracownika młyna Juliana i Heleny. W obawie przed wywózką na Sybir rodzina przeniosła się w 1941 do Nowogródka (ojciec  pracował tam jako księgowy). Kuchta kończył drugą klasę białoruskiej szkoły podstawowej i trzecią w szkole rosyjskiej. W 1945 wraz z rodziną był repatriowany do Torunia (ojciec zaczął pracę jako księgowy w PGR Łysomice).

W Toruniu Kuchta podjął naukę w czwartej klasie, a po ukończeniu szkoły podstawowej uczył się w II LO, gdzie w 1953 zdał maturę i rozpoczął studia chemiczne na UMK, które przerwał po pierwszym semestrze. W 1956 został wcielony do wojska i po jego odsłużeniu ponownie podjął studia na Wydziale Chemii, ale przerwał je w 1959.

Pracował krótko w leśnictwie, w PKP, w przemyśle i jako pracownik techniczny na UMK. W 1964–69 był fotografem w Państwowych Pracowniach Konserwacji Zabytków w Toruniu i zawodowo zajął się fotografią, którą interesował się poważnie już od 1957. W 1966 został przyjęty do Związku Polskich Artystów Fotografików. Był jego aktywnym działaczem w Zarządzie Okręgu Toruńsko-Bydgoskiego oraz Zarządu Głównego w Warszawie.

W 1983–89 zorganizował cieszące się uznaniem „Toruńskie Plenery Fotograficzne” i był współtwórcą „Toruńskiej Teki Fotograficznej”. Stał się uznanym działaczem i społecznikiem. Wspólnie z Jerzym Wardachem prowadził w 1966-76 usługową pracownię fotografii artystycznej, która przygotowała m.in. eksponowaną w 106 krajach wystawę objazdową o Mikołaju Koperniku, wykonała dokumentację fotograficzną wielu zabytków regionu.

Od 1990  utrzymywał się głównie z fotografii reklamowej, ale pasjonowała go nadal przede wszystkim fotografia artystyczna. Brał udział w ponad 300 wystawach krajowych i zagranicznych zdobył na nich ponad 50 medali, nagród i wyróżnień. Wystawiał swoje prace od 1960 (ekspozycje Towarzystwa Fotograficznego Oddział  w Toruniu).

W 1961 był współzałożycielem i aktywnym członkiem studenckiej grupy fotograficznej „Zero 61”, uczestniczył we wszystkich jej głośnych wystawach. W 1965–67 był członkiem interdyscyplinarnej grupy twórczej „Krąg”. W 1964 miał indywidualną wystawę w Ratuszu w Toruniu oraz w 2002 pośmiertną w Małej Galerii Fotografiki. Jego prace są w licznych muzeach, m.in. w Łodzi, we Wrocławiu i w Muzeum Okręgowym oraz UMK w Toruniu. Trwałej rodziny nie założył.

W Toruniu mieszkał przy ul. Mostowej 5, gdzie miał pracownię. Zmarł 23 XII 2001 w Toruniu.  Został pochowany na cmentarzu przy ul. Wybickiego.

Bibliografia

  1. Z. Jędrzyński,Toruński Słownik Biograficzny, t.6 ToMiTo, UMK w Toruniu 2010

BREJSKI JAN

brejskiBREJSKI JAN (1863–1934), redaktor, wydawca, działacz polonijny, polityk, wojewoda pomorski

Redaktor „Wiarusa Polskiego”

Urodził się 20 II 1863 w Pączewie (pow. starogardzki) w rodzinie zamożnego rolnika Antoniego i Marii z Lewickich. Od 1880 uczył się w gimnazjum w Pelplinie, Chełmnie i Starogardzie Gdańskim, z których rugowano go za manifestowanie polskości (m.in. w Starogardzie założył kółko filomackie).

Nie mając szans nauki w zaborze pruskim, przeniósł się do Krakowa, gdzie w 1888 zdał maturę w Gimnazjum św. Anny i na Uniwersytecie Jagiellońskim studiował polonistykę, która była rzadkim kierunkiem studiów ówczesnej inteligencji z Pomorza. W okresie studiów zdobył pierwsze doświadczenia dziennikarskie, współpracując w 1891–93 z „Głosem Narodu”.

Po studiach, od 1 II 1893, podjął pracę w Bochum w redakcji „Wiarusa Polskiego”, piśmie ks. F. Lissa dla wychodźstwa polskiego w Nadrenii i Westfalii. Był prężnym redaktorem i działaczem polonijnym. Gdy z powodu zbyt narodowego i politycznego charakteru pisma ks. F. Liss otrzymał od biskupa Simara z Padebornu zakaz jego prowadzenia, Brejski formalnie wykupił je wraz z drukarnią (1 IV 1893) i redagował z dużym powodzeniem wspólnie ze swoim bratem Antonim „Wiarusa Polskiego” miał duży wpływ w polityce na wychodźstwo, wspierał kultywowanie tradycji narodowej i kultury polskiej; natomiast nie współpracował z niemiecką katolicką partią „Centrum”, która odtąd pismo zwalczała.

W odpowiedzi z inicjatywy Brejskiego powstał 12 VIII 1894 w Bochum cieszący się autorytetem Związek Polaków w Niemczech, przeciwstawiający się wpływom niemieckich księży katolickich. „Wiarus Polski” docierał nawet do Polonii w Belgii, Holandii i we Francji, kształtując jej świadomość narodową. Pod koniec 1894 powierzył całkowitą redakcję bratu, ale do końca życia łączyły go ścisłe więzi z Bochum i z Polonią Nadrenii-Westfalii.

Reformator „Gazety Toruńskiej”

Na prośbę S. Buszczyńskiego objął w Toruniu redakcję podupadającej „Gazety Toruńskiej”. Otrzymawszy pełną swobodę w jej redagowaniu, przekształcił ją w prawdziwy koncern prasowy. Stworzył mutację „Gazety Toruńskiej”, wydawaną pt. „Gazeta Codzienna”, dla czytelników poza Toruniem. Od 1900 miały one tytuł „Gazeta Toruńska – Gazeta Codzienna” oraz „Gazeta Codzienna – Gazeta Toruńska”. Do pisma dołączono w stałych odstępach czasu sporo dodatków, jak: „Gospodarz”, „Ogrodnik i Pszczelarz”, „Kupiec i Przemysłowiec”, „Szkółka Polska”, „Przewodnik Naukowo-Literacki”. Prenumeratorzy otrzymywali też za darmo książki, kalendarze i śpiewniki oraz zapomogi pieniężne w przypadku poniesionych szkód losowych.

„Gazeta” zaczęła przynosić spore dochody, które pozwoliły Brejskiemu wykupić w 1902 od Buszczyńskich „Gazetę Toruńską” oraz stworzonego przez I. Danielewskiego poczytnego niegdyś „Przyjaciela”. Utworzył też w 1903 przy ul. św. Katarzyny 4 drukarnię, a w 1913 powołał tam spółkę wydawniczą „Drukarnia Gazet”. Realizowała ona zamówienia z Pomorza Nadwiślańskiego i obsługiwała prasę Polonii w Niemczech, w tym wydawane przez Brejskiego od 1911 w Lipsku „Gazetę Lipską” oraz od 1912 w Oberhausen „Ojczyznę”.

„Gazeta Toruńska” miała zasługi nie do przecenienia w krzewieniu patriotyzmu i w walce z germanizacją. Redakcja stała na stanowisku solidaryzmu społecznego „Uznając różne potrzeby klas społecznych, uważamy wszelki partykularyzm za szkodliwy dla narodu”– deklarował . Pismo broniło polskiego stanu posiadania, pozyskało wsparcie mieszczaństwa polskiego, rolników i części robotników. Formalnie Brejski redagował „Gazetę Toruńską” do 1903, faktycznie do 1915, a jej właścicielem i wydawcą był do końca. Jako uznany redaktor działał w utworzonym w 1905 Towarzystwie Dziennikarzy i Literatów Polskich na Rzeszę Niemiecką.

Poczytna w okresie zaborów popularnie zwana „Torunka” od 15 VI 1921 stała się organem Zarządu Głównego PSL. Straciwszy wskutek uwikłań politycznych wsparcie czytelników, zasłużone pismo przestało wychodzić 1 XII 1922.

Brejski w niepodległej Polsce poświęcił się całkowicie polityce, którą zajmował się zresztą zawsze. W 1893 z jego inicjatywy powstał w Bochum Związek Polaków w Niemczech. Działał w wielu polskich towarzystwach kulturalnych, oświatowych i społeczno-gospodarczych. Był założycielem i prezesem powstałego 9 XII 1894 w Toruniu pierwszego na Pomorzu gniazda Związku Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”. Tu też powstała z jego inicjatywy idea powołania Zjednoczenia Zawodowego Polskiego; zrealizowana 9 IX 1902 w Bochum. Broniło ono interesów zawodowych i narodowych Polaków zatrudnionych w Niemczech.

Popularny redaktor i działacz został wybrany w 1903 i 1909 na posła do parlamentu niemieckiego i należał do aktywnych działaczy Koła Polskiego. Energiczny, apodyktycznego nawet usposobienia, wsparł powołaną 3 IV 1909 w Poznaniu Radę Narodową , w której reprezentował Polonię westfalsko-nadreńską. Była ona moralno-politycznym autorytetem dla Polaków w Niemczech i w zaborze pruskim. W 1914–18 Brejski działał głównie w środowisku robotników polskich w Niemczech, w polskich organizacjach spółdzielczych, zawodowych, śpiewaczych i sportowych, zwłaszcza Nadrenii-Westfalii. Był m.in. współorganizatorem powstałego w 1917 Banku Robotniczego w Bochum, a także Narodowego Stronnictwa Robotniczego, powołanego w 1917 w Wanne i reprezentującego politycznie Zjednoczenie Zawodowe Polskie.

Brejski wywarł istotny wpływ na jego program solidarystyczny, narodowy i antykomunistyczny. Brał udział w przeniesieniu jego działalności w 1918 do Wielkopolski i na Pomorze, i w utworzeniu w 1918 w Poznaniu Oddziału Robotników Rolnych i Leśnych Zjednoczenia Zawodowego Polskiego. Brejski był wielokroć szykanowany, a nawet więziony przez władze pruskie w tzw. okrąglaku w Toruńskim. W czasie odradzania się państwa polskiego, w grudniu 1918, uczestniczył jako przedstawiciel Polonii w Westfalii i Nadrenii w pracach Sejmu Dzielnicowego w Poznaniu.

Z powodu separatystycznych i endeckich tendencji politycznych Sejmu odstąpił od udziału w jego pracach i w kwietniu 1919 na kongresie robotniczym w Bochum zaproponował umiarkowany program społeczny działań Narodowego Stronnictwa Robotniczego; na jego zjeździe we wrześniu 1919 w Bochum wyraził dezaprobatę dla separatystycznych działań poznańskiej endecji i sformułował program szybkiego całkowitego zjednoczenia ziem polskich trzech zaborców w jednolity organizm państwowy.

W Paryżu, podczas obrad wersalskich, lobbował za przyłączeniem Pomorza do Rzeczypospolitej , a w odrodzonej Polsce był od 17 X 1919 podsekretarzem stanu w Ministerstwie Byłej Dzielnicy Pruskiej w Poznaniu. Wskutek intryg endecji w kwietniu 1920 podał się do dymisji. W maju tego roku został wybrany w okręgu grudziądzkim na posła do Sejmu Ustawodawczego, gdzie przewodniczył klubowi poselskiego Narodowego Stronnictwa Robotniczego.

Wojewoda pomorski

Czynnie uczestniczył w powstaniu w maju 192O Narodowej Partii Robotniczej, w wyniku połączeń Narodowego Stronnictwa Robotniczego i Narodowego Związku Robotników. Złożył mandat poselski, gdy po S. Łaszewskim powołano go na wojewodę pomorskiego w Toruniu. Był nim od lipca 1920 do maja 1924. Miał wielkie zasługi zwłaszcza w odrodzeniu polskiej administracji. Był zwolennikiem zastosowania drastycznych środków w uporządkowaniu stosunków polsko-gdańskich, na tym tle popadł w konflikt z rządem premiera W. Grabskiego, musiał podać się do dymisji i 24 V 1924 przeszedł w stan spoczynku.

Brejski został odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Polonia Restituta. Zwalczany przez endecję i będącego pod jej wpływem duchowieństwa katolickiego, rozgoryczony, osiadł w Lille i wydawał tam swojego ukochanego „Wiarusa Polskiego”, który z Bochum został przeniesiony do Poznania i tam redagowany od 1920 do 1924.

Chory na żołądek, Brejski wrócił w grudniu 1934 do Torunia i poddał się operacji w klinice swego brata Izydora . W 1923 w Toruniu mieszkał przy ul. św. Katarzyny 4. Zmarł na serce 10 XII 1934. Został pochowany na cmentarzu św. Jakuba przy ul. Antczaka.

Bibliografia
Z. Jędrzyński, Toruński Słownik Biograficzny, ToMiTo, UMK, Toruń 2010

BORYSOWSKI STANISŁAW EMIL

borysowskiBORYSOWSKI STANISŁAW EMIL (1906–1988), wybitny artysta malarz i grafik prof. UMK wychowawca kilku pokoleń artystów; zwany „Borysem”.

Studia w Krakowie

Urodził się 2 I 1906 roku we Lwowie, syn listonosza Kazimierza (na emeryturze pracownika technicznego w teatrze) i Adeli z domu Galowitz. Uczył się w gimnazjum humanistycznym we Lwowie. Pozyskał pozytywną ocenę swoich rysunków od prof. Kazimierza Sichulskiego. Maturę zdał w 1926 i za radą prof. Sichulskiego, wbrew woli ojca, który chciał, by skończył we Lwowie architekturę lub medycynę, wyjechał do Krakowa i studiował w Akademii Sztuk Pięknych. Ojciec nie pomagał w studiach, które jego zdaniem nie dawały perspektyw na dostatnie życie.

Borysowski mieszkał na pierwszym roku w baraku, często nie dojadał, pracował dorywczo. Intensywnie studiował. Za uzyskane wyniki wywalczył stypendium już na drugim roku i dzięki znakomitym postępom otrzymywał je do końca studiów, co w tamtych czasach było niezmiernie rzadkie. Pozwoliło mu ono na lepszą egzystencję.

Chodził do pracowni malarskich prof. Teodora Axentowicza, Władysława Jareckiego, Stanisława Kamockiego i zwłaszcza Ignacego Pieńkowskiego; grafikę studiował u prof. Jana Wojnarowskiego. Studia skończył w 1931. Zyskał uznanie profesorów. Rektor Wojciech Weiss uznał, że był najwybitniejszym uczniem Akademii w ostatnich latach i wyjednał dla niego w 1932 stypendium Funduszu Kultury Narodowej na półroczny pobyt we Włoszech.

W 1934–35, dzięki stypendium miasta Lwowa, które doceniło już wtedy jego talent, pogłębiał swój kunszt malarski u prof. Józefa Pankiewicza w filii krakowskiej ASP w Paryżu. Wiele prac wystawiał w kraju i za granicą, zdobywał prestiżowe nagrody. Już w 1937 otrzymał za obraz olejny srebrny medal na Międzynarodowej Wystawie Przemysłu Artystycznego w Paryżu, niekwestionowanej wtedy stolicy artystycznej świata, co było marzeniem najwybitniejszych artystów.

Wystawy i nagrody

W 1935 miał wystawę indywidualną w Krakowie i do wybuchu wojny w 1939 brał udział w 11 wystawach zbiorowych w kraju (cztery nagrody) i w 16 za granicą. W Krakowie zdobył nagrody w 1934 i 1936. W 1936 został członkiem prężnego Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie, w którego wystawach uczestniczył już od 1931

Bardzo się angażował w pracę, udowadniał swoimi dziełami, że ma własną osobowość twórczą, osobiste widzenie sztuki. Żył ze sztuki i dla sztuki. Jego obrazy kupowano, czasami wymieniał je ze sklepikarzami na żywność i przyodziewek.

Wojnę spędził we Lwowie. Po zajęciu miasta przez Sowietów został członkiem utworzonego przez władze sowieckie Związku Twórczego Ukrainy Zachodniej i dzięki temu mógł tworzyć. W 1941 wystawiał nawet swoje prace w Moskwie i Charkowie.
Po zajęciu Lwowa przez Niemców został oficjalnie karmicielem wszy w instytucie bakteriologa, prof. Rudolfa Weigla, zajmującego się badaniem zarazków tyfusu. Borysowski cały czas malował i utrzymywał się z pracy twórczej. Był członkiem Związku Malarzy we Lwowie. W 1943 przez trzy miesiące malował kościół w Wyżmianach.

W 1944, po śmierci matki (ojciec zmarł w 1937), przeniósł się do Krakowa, gdzie Niemcy po łapance zamknęli artystę w obozie w Płaszowie, ale po sprawdzeniu jego ausweisu zwolnili ze strachu przed zarażeniem się tyfusem.

Profesor UMK w Toruniu

Po wyzwoleniu został starszym asystentem ASP w Krakowie, w pracowni swojego mistrza, prof. Ignacego Pieńkowskiego, i prof. Zbigniewa Pronaszki. Z rekomendacji rektora Eugeniusza Eibischa został 16 XI 1946 prof. nadzwyczajnym, a w 1967 prof. zwyczajnym malarstwa na Wydziale Sztuk Pięknych UMK w Toruniu. Na emeryturę przeszedł w 1976, pracował jednak jeszcze na pół etatu aż do śmierci w 1988. W 1948–51 dziekan Wydz. Sztuk Pięknych. W 1969–74 dyr. Instytutu Artystyczno.-Pedagogicznego. Poza UMK był też rektorem (1950–53) i dziekanem (1954–57) Państwowej Wyższej Szkoły Sztuk Pięknych w Łodzi. W 1951 został profesorem Państwowej Wyższej Szkoły Sztuk Pięknych w Sopocie i w Gdańsku (1952–72).
Był cenionym pedagogiem, człowiekiem mądrym, rozważnym i skromnym. Kształtował myślenie plastyczne studentów, nigdy nie narzucał im swoich poglądów, lecz mobilizował do twórczej pracy, zdobywania osobistych przemyśleń, do szukania własnego widzenia i myślenia plastycznego. Wychowankowie szanowali i lubili go za to. Borysowski promował chętnie ich osiągnięcia.

W 1957 z jego inicjatywy powstała głośna z późniejszych osiągnięć, zrzeszająca początkowo 22 artystów „GrupaTor.”, która nie miała określonego profilu artystystycznego., a stawiała sobie jedynie za zadanie utrzymanie odpowiedniego poziomu artystystycznego i ujawnianie osiągnięć swych członków poprzez wystawy zbiorowe i indywidualne. Robiła to z dużym powodzeniem i zyskała uznanie krajowe.

Borysowski wiele pracował i ciągle poszukiwał nowych form wyrazu artystycznego. W swej twórczości przeszedł przez niemal wszystkie „izmy” w sztuce, włącznie z próbami realizmu socjalistycznego i abstrakcjonizmem, który od 1956 zdominował jego twórczość. Nadał mu jednak własny wyraz. W swoje kompozycje z powodzeniem włączał sugestie przedmiotowe i konfiguracje pełne ruchu (zwłaszcza w grafice kolorowej).

Od 1959 uczestniczył w 45 wystawach na wszystkich kontynentach i w 65 wystawach w całej Polsce, w tym 16 w Toruniu. Miał też siedem wystaw indywidualnych za granicą (trzy w RFN, po jednej w Norwegii, Holandii, Czechosłowacji i Bułgarii). Najokazalsza była wystawa zorganizowana w 1981 na 50-lecie pracy twórczej Borysowskiego w Muzeum Okręgowym w Toruniu, które ma największy zbiór jego prac.

W 1992 Muzeum zyskało kolejne dzieła dzięki darowiźnie wdowy Krystyny Dąbrowieckiej-Borysowskiej: 35 obrazów, 54 akwarele, 80 rysunków i 42 grafiki oraz depozyt 50 grafik. Prace Borysowskiego można znaleźć w galeriach zagranicznych (Kolonia, Moskwa) i w 17 znaczących muzeach w Polsce.

Za swą twórczość był wielokrotnie nagradzany i wyróżniany, m.in.: 1957 „Pomorze w ” – dwie nagrody;1958 – III nagroda i wyróżnienie na Ogólnopol. Konkursie Olimpijskim; 1959 –srebrny medal w Krakowie; 1959 i 1966 – nagroda Min. Kultury i Sztuki; 1964 i 1966– nagroda Min. Szkolnictwa Wyższego; 1960 i 1964 – medal i nagroda WRN w Bydgoszczy; 1979 – nagroda Wojewodztwa Toruńskiego I stopnia; 1960 – nagroda miasta Torunia i Grudziądza; 1984 – medal MRN „Za zasługi dla Torunia”. W gmachu Wydziału Sztuk Pięknych UMK przy ul. Sienkiewicza wmurowano tablicę upamiętniającą jego osiągnięcia i niezwykłą osobowość.

Bporysowski był aktywnym działaczem społecznym w środowisku kultury, zwłaszcza plastycznej. W Krakowie w 1945 przyczynił się do reaktywacji i był gospodarzem oraz skarbnikiem Oddziału Krakowskiego ZPAP i komisarzem Związku Na Ziemiach Zachodnich (1945–46). Kontynuował Okr. Pom. ZPAP (obejmował on Bydgoszcz i Toruń). a od 1964 – prezesem Okręgu Toruń. W 1961 został współorganizatorem i stałym kuratorem artystycznym Galerii Współczesnej Malarstwa Pomorskiego w Muzeum w Grudziądzu. Był też uznanym działaczem ogólnopolskim: 1947–48 – członek Komisji Popierania Twórczości Artystycznej przy Min. Kultury i Sztuki; 1947–50 i ponownie od 1961 – członek Głównej Komisji Artystycznej w Zarządzie Głównym ZPAP; 1950–59 – przewodniczący Sekcji Malarstwa ZG ZPAP; od 1969 i ponownie od 1976 – przewodniczący Komisji Programowej w Min. Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Został wyróżniony Złotą Odznaką ZPAP.

Od 1954 był członkiem Międzynarodowego Stowarzyszenia Artystów Plastyków (ALAP). Odznaczony m.in.: Sztandarem Pracy II klasy, Krzyżem Oficerskim i Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Złotym Krzyżem Zasługi; medalami: X-lecia i XXX-lecia PRL, Komisji Edukacji Narodowej, za zasługi dla rozwoju UMK. Otrzymał również odznaki Zasłużonego Działacza Kultury, Zasłużonego Nauczyciela PRL oraz Złotą Odznakę ZNP.

W małżeństwach z Klarą z domu Matuszczak (1900–69; siostra Edwarda, znanego malarza polskiego w Paryżu) i z artystką malarką Krystyną z Dąbrowieckich (1922–2006, primo voto Zimna) potomstwa nie miał. W Toruniu mieszkał przy ul. Mickiewicza 30 i Żeglarskiej 11. Zmarł na zawał serca 1 V 1988 w Toruniu. Został pochowany na Centralnym Cmentarzu Komunalnym przy ul Grudziądzkiej.

Bibliografia
Z. Jędrzyński, Toruński Słownik Biograficzny, t. VI, ToMiTo UMK Toruń 2010

WARSZAWSKA IZABELLA

WARSZAWSKA IZABELLA (Maria) (1913-2002), dziennikarka, działaczka kultury, ToMiTo i Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Indyjskiej.

Urodziła się 16 VIII 1913 w Mrowinie, k. Poznania, córka prof. Gimnazjum Brunona Glozy i Rozalii z domu Kamińskiej. Uzyskała maturę w Poznaniu, gdzie podjęła pracę w ilustrowanym tygodniku „Żagiew” jako kierownik działu kobiecego. Okupację spędziła w Poznaniu, pracując jako stenotypistka w koncernie węglowym.

Po wojnie zamieszkała w Toruniu razem z mężem Janem Warszawskim (1909-1966, od 1945 naczelnik w Państwowym Banku Rolnym w Toruniu, miłośnik sztuki i malarz). Pracowała m.in. w Wydziale Kultury i Sztuki Prezydium MRN, zajmując się obsługą administracyjną Komitetu Obchodu „Dni Torunia”. Gdy stał się on sekcją w ToMiTo, przeszła w 1959, wraz z etatem, do pracy w tym towarzystwie jako kierowniczka jego biura. Trwała na tym stanowisku 15 lat, do przejścia na emeryturę w 1974. Wykazała się dużą operatywnością i zaangażowaniem, wspierając organizacyjnie społeczną działalność zarządu towarzystwa.
Interesowała się kulturą Indii, była wieloletnim sekretarzem powołanego pod koniec 1958 w Toruniu Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Indyjskiej. Przy wsparciu prof. Janusza Justyńskiego z UMK organizowała liczne imprezy, odczyty, recytacje z udziałem m.in. aktorki Zofii Melechówny. Gościli na nich często przedstawiciele ambasady Indii w Warszawie.

Za aktywną pracę w tym towarzystwie została uhonorowana medalem Mahatmy Gandhiego. W 1992 była współzałożycielką i wieloletnią, zasłużoną animatorką działającej w parafii NMP Wspólnoty pw. Błogosławionego ks. Alojzego Orione; wspólnota zrzeszała głównie osoby starsze, często samotne (ok. 30 osób). Jej spotkania odbywały się dwa razy w miesiącu. Jako animatorka, niezmordowanie organizowała odczyty lekarzy, prawników, pracowników UMK, imprezy kulturalne , a także pielgrzymki i wycieczki. Wspólnota pomagała starszym, organizowała czytanie książek, opiekowała się grobami ludzi samotnych, zbierała odzież dla biednych dzieci itp.

Za swą działalność była wyróżniona odznakami: Zasłużony dla Torunia, Zasłużony Działacz Kultury, Odznaką Tysiąclecia oraz Złotym Krzyżem Zasługi (1987). Miała córki: Hannę (1937, mgr inż. zieleni), Alicję (1939, nauczycielkę) i Elżbietę (1946, ekonomistkę) oraz syna Grzegorza (1948, mgr ekonomii). W Toruniu mieszkała przy ul. Wita Stwosza 3 m. 4.
Zmarła 2 XI 2002, została pochowana na cmentarzu Św. Jerzego przy ul. Gałczyńskiego w Toruniu.

Bibliografia
Z. Jędrzyński, Toruński Słownik Biograficzny t. V, ToMiTo, UMK, Toruń 2007

ŚWIĘCICKI MATEUSZ

ŚWIĘCICKI MATEUSZ (1933-1985), muzyk, kompozytor, propagator jazzu, krytyk, redaktor muzyczny Polskiego Radia, inicjator i twórca festiwalu piosenki w Opolu.

Urodził się 10 IX 1933 w Wilnie, syn Józefa (1910-1946, znany działacz społeczny na Wileńszczyźnie, publicysta, wieloletni redaktor naczelny „Kuriera Wileńskiego”( zmarł w łagrze) i Ady (artystki malarki). Po wojnie zamieszkał z rodziną w Toruniu, był uczniem I Państwowego Gimnazjum i Liceum im. M. Kopernika (późniejsze I LO), gdzie zdał maturę w 1951.

Równocześnie uczył się gry na fortepianie w średniej szkole muzycznej w Toruniu. Od wczesnych lat był entuzjastą tępionego wtedy jazzu. Kupił w Toruniu wymarzoną trąbkę jazzową i muzykował m.in. na zabawach w Liceum Kopernika; grając na szkolnym Bechsteinie i równocześnie jedną ręką trzymając przy ustach trąbkę improwizował na niej jazzujące ozdobniki, wszystko przy akompaniamencie obsługiwanej przez kolegę imitacji perkusji. Grał w kilku zespołach, z reguły tworzonych przez siebie, a w latach 1949-51 występował także w znanym zespole muzyki rozrywkowej „Czarne koty”, działającym przy UMK.

Entuzjazm dla jazzu przeniósł z Torunia do Warszawy, gdzie ukończył muzykologię na Uniwersytecie Warszawskim. Grał w różnych zespołach, m.in. jako trębacz i pianista był filarem pierwszego znaczącego polskiego zespołu jazzu tradycyjnego – „Pinokio” (1954-59). W latach 1955-64 był autorem pierwszych audycji jazzowych w Polskim Radiu.

W 1963, razem z dziennikarzem radiowym Jerzym Grygolunasem, wymyślił Festiwal Piosenki Polskiej w Opolu, którego był kierownikiem muzycznym i dobrym duchem. Od 1972 był wykładowcą w Akademii. Muzycznej w Warszawie, prowadził seminarium jazzu i muzyki rozrywkowej. Był członkiem wielu stowarzyszeń twórczych, krajowych i zagranicznych. (International Jazz Federation, International Society for Music Education, i in.). Koncertował i wykładał w licznych ośrodkach zagranicznych. Jego kompozycje były wykonywane w prestiżowych ośrodkach kultury muzycznej.

Stworzył m.in. Tryptyk jazzowy na kwartet smyczkowy i combo jazzowe (1962), utwór „Płonąca żyrafa” na orkiestrę i saksofon altowy (1963), oratorium „Mury Jerycha” (1966), symultan na 6 grup wykonawców Wariacje na temat koncertu skrzypcowego A-moll Mendelssohna (1969). Skomponował muzykę do ok. 60 filmów, przedstawień teatralnych i telewizyjnych oraz ponad 200 utworów jazzowych w stylu rock i piosenek, w tym znane powszechnie: „Pod papugami”, „Ballada cygańska”, „Był taki ktoś”, „Przyjdź w taką noc”, „Jedziemy autostopem”. Jest autorem publikacji Jazz – Rytm XX w. (Warszawa 1972).

Miał wszechstronne zainteresowania, znakomitą pamięć i był erudytą. Pasjonowała go filozofia, kultury pozaeuropejskie, magia, okultyzm, folklor, ziołolecznictwo, sztuka kulinarna, nie mówiąc o egzotycznych instrumentach muzycznych, zwłaszcza perkusyjnych.

Był laureatem wielu nagród, ale cieszył się też z przyznanej mu w Toruniu na XVII Festiwalu Teatrów Polski Północnej w 1975 nagrody za muzykę do sztuki „Zeszłego lata w Czulimsku” A. Wampiłowa (w inscenizacji Teatru Polskiego w Bydgoszczy).

Zmarł nagle 7 VIII 1985 w Chodzieży, gdzie był wykładowcą warsztatów jazzowych. W Toruniu mieszkał przy ul. Słowackiego.

Bibliografia
Z. Jędrzyński, Toruński Słownik Biograficzny t. V, ToMiTo, UMK, Toruń 2007

SOBOCIŃSKI LEON

SOBOCIŃSKI LEON (1895-1948), redaktor, działacz dziennikarski i historyk prasy Pomorza oraz Warmii i Mazur, pisarz, satyryk, aktywista PSL.

Urodził się 24 XII 1895 w Mławie, syn murarza Adama i Teofili z domu Piekarskiej, kształcił się w gimnazjum, utrzymując się z korepetycji. W czasie I wojny światowej był w Rosji, zdał maturę w Jekaterynosławiu i debiutował tam na scenie utworem Zagadki jekaterynosławskie w 1917. Podjął studia prawa w Kijowie, które ukończył w Warszawie.

W 1921 przybył na Pomorze i redagował „Gazetę Toruńską”, przekształconą wtedy przez A. Brejskiego w organ PSL na Pomorze, Kujawy i ziemię dobrzyńską. Po jej upadku 1 XII 1921 osiadł w Grudziądzu, gdzie był m.in. redaktorem odpowiedzialnym „Głosu Pomorza.” (1923-24) i „Gońca Nadwiślańskiego” (1927-28), redagowanego na wysokim poziomie przez W. Kulerskiego. Pracował tu w latach 1925-30, pisał głównie felietony, recenzje teatralne, utwory satyryczne, szopki; formy te uprawiał do końca życia. W Grudziądzu był bardzo czynny w środowisku literacko-artystycznym i dziennikarskim, w 1924 był nawet wydawcą i redaktorem tygodnika, „Teatr, Kino, Varietes” (wyszło tylko 9 nrów).

W 1925 wybrany został sekretarzem prężnego Syndykatu Dziennikarzy Pomorskich; na zjeździe Związku Syndykatów Dziennikarzy Polskich w Warszawie w 1925 wygłosił w imieniu środowiska dziennikarzy Pomorza referat i wydał w Grudziądzu, wspólnie z L. Łydko, do dziś cenną źródłowo pracę Z dziejów prasy pomorskiej. Był aktywnym członkiem organizacji dziennikarskiej także po wojnie i do końca życia zajmował się prasoznawstwem. Znając dobrze lokalne środowisko polityczne, dziennikarskie i twórcze, z zamiłowaniem pisał i drukował poświęcone im szopki (Szopa leśna – 1929, Przybieżeli do choinki posłowie – wystawiana w miastach Pomorza i w Poznaniu, Szopka pomorska – 1932, Szopka bydgoska – 1934). Ogłosił drukiem Grudziądz w karykaturze i pieśni szopki lokalnej, cz. 1-2, 1932.

W latach 1930-35 pracował w Poznaniu, m.in. w latach 1931-32 był redaktorem naczelnym „Gońca Wielkopolskiego”, współpracował z kabaretem Artura Marii Swinarskiego oraz z prasą pomorską. 20 VIII 1934 Sobociński złożył w Urzędzie Wojewódzkim w Toruniu Memoriał w sprawie utworzenia centrali propagandy prasowej na Pomorzu. Uzasadniał tę propozycję wagą geopolityczną Pomorza dla Europy i Polski oraz potrzebą szerokiego informowania zagranicznej i polskiej opinii publicznej o problemach politycznych, gospodarczych, kulturalnych i społeczno-narodowych tego regionu. Była to propozycja istotna, zwłaszcza po dojściu Hitlera do władzy i jego agresywnej polityki „parcia na wschód”.

Memoriał nie zyskał odzewu wojewody pomorskiego; mimo to Sobociński zdecydował się przenieść w 1935 do Torunia i mieszkał tu do wojny w 1939. Były to jego bardzo twórcze lata. Publikował wiele w tutejszym „Słowie Pomorskim” i – co znamienne – także w „Gazecie Gdańskiej”. W 1936 redagował (nr 6-13) periodyk dla młodzieży „Straż nad Wisłą” (kontynuacja „Młodego Gryfa”, wydawanego od 1931 w Toruniu przez Ludową Spółdzielnię Wydawniczą); w Olsztynie pomagał w 1936 w organizacji święta jubileuszu 50-lecia „Gazety Olsztyńskiej” S. Pieniężnego. Z podróży po Warmii i Mazurach powstał wtedy memoriał o dramatycznej sytuacji żyjących tam Polaków, który przesłał MSZ w Warszawie. Ogłaszał w prasie i w osobnych wydaniach utwory literackie, w tym dedykowaną wicewojewodzie Z. Szczepańskiemu szopkę Wielkie pranie w Toruniu (Toruń 1936), Szopkę pomorską (Toruń 1939), powieść Kmicic Borów Tucholskich (Toruń 1939). Jego pracę: Zbrojne walki Pomorza w latach 1918-20 (Toruń 1938), Niemcy przetłumaczyli w Berlinie w celach urzędowych. Opublikował obszerny szkic, drukowany w kilku tytułach prasowych, pt. Krwią i łzami. Zarys dziejów plebiscytu na Warmii, Mazurach i Ziemi Malborskiej. Tłumaczył też powieści, drukowane w odcinkach także w toruńskiej prasie. Krótko przed wybuchem wojny rozpoczął współpracę z Rozgłośnią Polskiego Radia w Toruniu. Był zaangażowany piórem i czynem w sprawy niepodległościowe i narodowe. W szkicu 60-lecie prasy polskiej. na Pomorzu [„Prasa”, 1938, nr 12] napisał: Jakby dziś wyglądało ideowe i duchowe oblicze Pomorza, gdyby nie pełen poświęcenia i zapału redaktora pomorskiego, dzielący swój czas między redakcją, wiecem i więzieniem, gdyby nie te małe gazetki, które prowadziły bez wytchnienia cichą, bezkrwawą, a jednak zwycięską wojnę z potężnym państwem Hohenzollernów. Poszukiwany przez Gestapo, w czasie okupacji ukrywał się pod nazwiskiem Kowalski i współpracował z prasą podziemną.

Po wojnie krótko współpracował z prasą w Grudziądzu, następnie przeniósł się do Warszawy (redakcja „Dziennika Ludowego”, „Gazety Ludowej”, współpraca z wieloma pismami). Działał w PSL, współpracował z Instytutem prasoznawczym. Opublikował m.in. szkic Prasa polska na Mazurach. Zarys dziejów od „Poczty Królewieckiej” do „Gazety Olsztyńskiej” [„Prasa Polska”, 1948, nr 8-18], rozszerzoną wersję nagrodzonych reportaży Na gruzach Smętka (Warszawa 1947) oraz Za politykę (Warszawa 1947). Zmarł 14 IX 1948 w Warszawie, został pochowany na Cmentarzu Powązkowskim. W Toruniu mieszkał przy ul. Klonowica 29.

Bibliografia
Z. Jędrzyński, Toruński Słownik Biograficzny t. V, ToMiTo, UMK, Toruń 2007