Drzewo kategorii
Licznik odwiedzin

BIERPFAFF JAN CHRYSTIAN

BIERPFAFF (Birpfaff, Bierpaff, Birffaw, Bierfaf, Bierphar, Byrphaw) JAN CHRYSTIAN (ok. 1600 – ok. 1680), złotnik nadworny królewski i toruński rytownik.

Mistrz złotnictwa artystycznego
Urodził się w Ditmarschen w prowincji Holsztyn w płn. Niemczech zapewne na krótko przed 1600. Wykształcenie złotnicze odebrał prawdopodobnie w rodzinnych stronach w jednym z dużych miast tego regionu – Hamburgu, Lubece lub Kilonii.

W 1623 po raz pierwszy został odnotowany w Toruniu, zapewne w trakcie wędrówki czeladniczej, na którą udał się po zakończeniu nauki w warsztacie złotniczym. Od ok. 1640 pracował w Krakowie, a nast. od 1643 w Warszawie. Ok. 1643 zawarł zw. małżeński z Reginą pochodzącą z Lubawy. 4 V 1649 został serwitorem króla polskiego Władysława IV, dzięki czemu nie podlegał ustawodawstwu cechowemu, a wyłącznie jurysdykcji dworskiej. W Warszawie prowadził pracownię (przypuszczalnie do 1653). 6 I 1649 wystąpił w Toruniu w charakterze ojca chrzestnego córki Lucasa Öhma, toruńskiego złotnika.

W 1650 ponownie notowany w Toruniu przy okazji wpisania do ksiąg cechowych dwóch uczniów: Nicolasa Ewerta oraz Dircka Gottschalka. Na jego stałe osiedlenie w tym mieście wskazuje bezspornie fakt uzyskania 24 VI 1653 tytułu mistrza. Zgodnie z obowiązującym prawem cechowym, z uwagi na urząd serwitora królewskiego był zwolniony z obowiązku wykonania sztuki mistrzowskiej. Jego nazwiska brak w rejestrze osób, które otrzymały toruńskie prawa miejskie. Świadczy to, iż prawdopodobnie nie otrzymał toruńskiego obywatelstwa chociaż używał tytułu „civis Toruniensis”.

Już po osiedleniu się w Toruniu Bierpfaff dość często opuszczał to miasto. Świadczy o tym m.in. notatka wykonana w rok po uzyskaniu tytułu mistrza na kwartalnym zebraniu w dniu św. Jana (24 VI 1654) kiedy to odnotowano jego nieobecność z powodu wyjazdu. Wskazuje to przypuszczalnie na wykonywanie zamówień w innych ośrodkach. Pozycja Bierpfaffa w cechu toruńskim nie była z pewnością najwyższa, skoro tylko raz powierzono mu prestiżową funkcję starszego cechu (1672). Bierpfaff wykształcił łącznie ośmiu uczniów, w tym tylko czterech podczas pobytu w Toruniu: Adriana Waltera (1656-60), Albrechta Bucholtza (1663-70), Nataniela Preussa (1662-72) oraz Jurgena Rösera (1668-73). Tylko trzech jego czeladników zostało wyzwolonych na mistrzów. Spośród nich największą rolę odegrał Nicolaus Bröllmann. Pozostali to Tobias Richter (mistrz od 1657) oraz Marten Witzenhausen wyzwolony na mistrza w 1659.

Niewiele wiadomo o życiu osobistym i zawodowym Bierpfaffa. Również dalsze koleje jego życia pozostają nieznane. Najprawdopodobniej zmarł ok. 1680. Wskazywano również datę 1709 co wydaje się całkowicie nieuzasadnione. Najbardziej znane prace Bierpfaffa pochodzą z „przedtoruńskiego” okresu jego twórczości. Używał sygnatury monogramowej ICB w polu prostokątnym z półkolistymi wypustkami. W toruńskim okresie twórczości jego dzieła noszą nieco zmienioną sygnaturę. Jest nią nadal monogram ICB w polu prostokątnym, ale z linią poprowadzona przez środek.

Sarkofagi królewskie
Dzieła Bierpfaffa noszą wyraźne znamię stylistyki manierystycznej. Najbardziej znane z nich to sarkofagi monarchów z królewskiej dynastii Wazów i członków ich rodziny wykonane dla katedry wawelskiej. Chronologicznie najwcześniejsza jest miedziana trumna Cecylii Renaty, która została wykonana po 1644. Podobnie jak późniejszy sarkofag jej męża, Władysława IV Wazy, trumna królowej odznaczała się bogatą dekoracją reliefową umieszczoną na wszystkich bokach oraz wieku. Artysta umieścił tam elementy heraldyczne, ornamenty panopliowe oraz małżowinowe. Rzeźba figuralna prezentowała sceny biblijne z wątkiem kobiety – królowej bądź przywódczyni – stojącej w obliczu króla lub wodza (królowa Saba przed Salomonem i Estera przed Ahaswerusem). Boki i wieko miedzianej trumny króla Władysława IV, wykonanej ok. 1650 r. (za jej wykonanie otrzymał pokaźną sumę 1570 florenów), zostały pokryte srebrnymi ornamentami oraz reliefami przedstawiającymi sceny historyczne (dwie sceny triumfów Władysława IV, podczas jego kampanii wojennych przeciw Rosji i Turcji – nad Szeinem, obrońcą Smoleńska oraz Abazym, baszą Widynia).

Warsztatowi Bierpfaffa przypisuje się również wykonanie następujących sarkofagów: królewicza Jana Alberta Wazy (1634), królewicza Zygmunta Kazimierza Wazy (1647) oraz królewicza Jana Zygmunta Wazy (1652).

Najszerzej znanym i chyba najbardziej cenionym wyrobem jego warsztatu pozostają jednak ozdoby srebrne w postaci figur świętych i aniołów oraz dekoracji ornamentalnej ołtarza jasnogórskiego w kaplicy Matki Boskiej Częstochowskiej, wykonanego z czarnego hebanu. Bierpfaffa ukończył je w 1650. Według zapisu znalezionego w archiwum kanclerz Ossoliński zamówił u Bierpfaffa z całą pewnością jedynie anioły, jednak wielkie podobieństwo całej dekoracji do trumien król. pozwoliło powiązać całość srebrnych aplikacji z osobą Bierpfaffa. Cztery anioły świetnie modelowane zostały przedstawione w pozach adoracji najświętszego wizerunku (dwa z nich trzymają lichtarze na świece). Srebrne ozdoby wykonane przez Bierpfaffa , a ufundowane przez kanclerza koronnego Jerzego Ossolińskiego, nie zachowały się jednak w stanie kompletnym, co nie pozwala na ocenę całości dzieła stworzonego przez Bierpfaffa.
Już po osiedleniu się na stałe w Toruniu, ale jeszcze przed uzyskaniem praw mistrza, Bierpfaff wykonał przynajmniej dwa obiekty: niewielkie epitafium inflanckiego szlachcica Maydella, poległego w 1651 (obecnie w Muzeum Narodowym w Poznaniu), składające się z owalnej tablicy inskrypcyjnej zamkniętej u góry i u dołu ornamentem panopliowym, oraz małą czarkę do picia wykonaną przed 1653.

Sprzęty liturgiczne i świeckie
Zachowała się mała liczba sprzętów liturgicznych wykonanych przez Bierpfaffa co może świadczyć, iż jego warsztat nie specjalizował się w produkcji przedmiotów tego rodzaju. Bezsprzecznie dziełem Bierpfaffa jest tylko jedna monstrancja (z Górki Klasztornej) wykonana w 1680 i reprezentująca jeszcze gotycki typ retabulum z elementami manierystycznymi. Przypisuje mu się także monstrancję z Brześcia Kujawskiego, również utrzymaną w retabulowej stylistyce gotyckiej (podobna w formie do monstrancji z Górki Klasztornej). Niepewne jest też autorstwo Bierpfaffa w odniesieniu do monstrancji z Jabłkowa.

Dziełem Bierpfaffa są również trzy kielichy mszalne (Pakość, Mątowy, katedra we Fromborku – dwa pierwsze niedatowane) oraz jedna puszka (Wielka Łąka), jednak atrybucja wszystkich tych obiektów nie została ostatecznie udowodniona.

Spośród kielichów wyróżnia się zabytek z katedry we Fromborku wykonany na zamówienie Ludwika Fantoniego, proboszcza katedry i jednocześnie kanonika warszawskiego i sekretarza królewskiego. Wykonany dla katedry we Fromborku po 1665, w przeciwieństwie do gotyckich jeszcze w formie monstrancji, nosi już wyraźne znamiona stylu barokowego. Posiada idealnie kolistą stopę, wydatny nodus i koszyczek zdobiony ornamentem roślinnym z wplecionymi główkami aniołków. Wyrób ten, podobnie jak wspomniana już monstrancja dla kościoła w Górce Klasztornej (1680), powstał w okresie pobytu Bierpfaffa w Toruniu.

Według niektórych badaczy w jego warsztacie powstać mogła również łódka na kadzidło z Łopienna. Z tzw. okresu „toruńskiego” w twórczości Bierpfaffa pochodzą głównie przedmioty użytkowe. Jest to dość zaskakująca cecha jego warsztatu, gdyż w ogromnej większości zachowana spuścizna innych toruńskich mistrzów złotniczych składa się w przeważającej mierze z naczyń i sprzętów liturgicznych.

Przedmiotami do całkowicie świeckiego użytku były przede wszystkim kufle z pokrywami i uchwytami, o typowo barokowych formach. Ich największą zaletą są rytowane sceny figuralne, pokrywające cylindryczny brzusiec na całej jego szerokości, zaczerpnięte z podręczników ikonologicznych. Obok scen figuralnych ujętych w owalne medaliony Bierpfaff umieścił na kuflach ornamenty roślinne z motywami słoneczników i różnych gatunków kwiatów. Do dziś zachowały się cztery takie kufle, wszystkie niedatowane, przechowywane w zbiorach muzealnych lub prywatnych (Norymberga, Budapeszt, Londyn, Wiedeń). Wyjątkowy jest w tej grupie kufel z Londynu zdobiony sceną mitologiczną przedstawiającą triumfalny wóz Neptuna z orszakiem bóstw morskich.

Ponadto zachowały się dwa trybowane kubki przeznaczone do użytku codziennego (obydwa datowane na ok. poł. XVII w., obecnie w zbiorach zagranicznych w Hamburgu oraz w Muzeum Narodowym w Warszawie) oraz różniący się od nich techniką wykonania, okazjonalny rytowany kubek Bractwa Kurkowego (datowany 1694, obecnie w Norymberdze). Dwa pierwsze kubki, przeznaczone do picia, pokrywa dekoracja ornamentalna oraz sceny figuralne w postaci przedstawień alegorycznych ujętych w owalne medaliony. Kubek reprezentacyjny Bractwa Kurkowego jest zdobiony płasko rytymi scenami zawodów łuczniczych członków bractwa zamkniętych w medalionach oraz ornamentami roślinno-kwiatowymi. Ciekawym elementem ozdobnym są również rytowane motyle i podobizny innych owadów. Bierpfaff wykonywał też inne elementy srebrnej zastawy stołowej oraz kredensowej, takie jak dzbanki, tace czy misy. Świadczą o tym zachowane dzban z pokrywą, talerz z h. Gissa oraz czara do wina (również wszystkie niedatowane). Posiadały one powierzchnie pokryte grawerowanym ornamentem lub reliefem. Pod względem stylistycznym przedmioty użytku codziennego wykazują już cechy późnomanierystyczne i w dużym stopniu barokowe.

Bierpfaff dał się również poznać jako wytrawny rysownik, autor projektu alfabetu łacińskiego zrealizowanego w postaci szkiców 26 ornamentalnych liter, których miedzioryty wykonał znany gdański grafik, Jeremiasz Falck. Dzieło zostało wydane w 1656 w Hamburgu pt. Libellus Bierpfaffa novus Elementorum Latinorum… W dedykacji wymieniono dwóch autorów: Falcka jako twórcę rycin, a Bierpfaffa jako pomysłodawcę i projektanta. Biorąc pod uwagę datę wydania tego dziełka nie można wykluczyć, iż projekt został przez Bierpfaffa wykonany w Toruniu. Ozdobne litery pisane antykwą składały się przede wszystkim z masy małżowinowej, w którą Bierpfaff wplótł elementy groteskowe (główki aniołków, oczy, paszcze, nozdrza, maski zoomorficzne). W poszczególnych literach odnajdujemy wynik niezwykłej inwencji Bierpfaffa w postaci zwierząt lub ich części wplecionych mniej lub bardziej wyraźnie w ornament. Można dostrzec ciekawe hybrydy stworzone przez Bierpfaffa: ryba-wąż (litera Q), łabędź-ślimak (litera K), gryf (litera C), człowiek z fragmentem małżowiny zamiast tułowia i głowy (litera A). Całość imponuje rozmachem i pomysłowością zbliżając się pod względem oryginalności do dzieł malarzy i rzeźbiarzy manierystów.

Bibliografia
A. Kucharski, Toruński Słownik Biograficzny t. V. ToMiTo, UMK, Toruń 2007