Drzewo kategorii
Licznik odwiedzin

BREJSKI JAN

brejskiBREJSKI JAN (1863–1934), redaktor, wydawca, działacz polonijny, polityk, wojewoda pomorski

Redaktor „Wiarusa Polskiego”

Urodził się 20 II 1863 w Pączewie (pow. starogardzki) w rodzinie zamożnego rolnika Antoniego i Marii z Lewickich. Od 1880 uczył się w gimnazjum w Pelplinie, Chełmnie i Starogardzie Gdańskim, z których rugowano go za manifestowanie polskości (m.in. w Starogardzie założył kółko filomackie).

Nie mając szans nauki w zaborze pruskim, przeniósł się do Krakowa, gdzie w 1888 zdał maturę w Gimnazjum św. Anny i na Uniwersytecie Jagiellońskim studiował polonistykę, która była rzadkim kierunkiem studiów ówczesnej inteligencji z Pomorza. W okresie studiów zdobył pierwsze doświadczenia dziennikarskie, współpracując w 1891–93 z „Głosem Narodu”.

Po studiach, od 1 II 1893, podjął pracę w Bochum w redakcji „Wiarusa Polskiego”, piśmie ks. F. Lissa dla wychodźstwa polskiego w Nadrenii i Westfalii. Był prężnym redaktorem i działaczem polonijnym. Gdy z powodu zbyt narodowego i politycznego charakteru pisma ks. F. Liss otrzymał od biskupa Simara z Padebornu zakaz jego prowadzenia, Brejski formalnie wykupił je wraz z drukarnią (1 IV 1893) i redagował z dużym powodzeniem wspólnie ze swoim bratem Antonim „Wiarusa Polskiego” miał duży wpływ w polityce na wychodźstwo, wspierał kultywowanie tradycji narodowej i kultury polskiej; natomiast nie współpracował z niemiecką katolicką partią „Centrum”, która odtąd pismo zwalczała.

W odpowiedzi z inicjatywy Brejskiego powstał 12 VIII 1894 w Bochum cieszący się autorytetem Związek Polaków w Niemczech, przeciwstawiający się wpływom niemieckich księży katolickich. „Wiarus Polski” docierał nawet do Polonii w Belgii, Holandii i we Francji, kształtując jej świadomość narodową. Pod koniec 1894 powierzył całkowitą redakcję bratu, ale do końca życia łączyły go ścisłe więzi z Bochum i z Polonią Nadrenii-Westfalii.

Reformator „Gazety Toruńskiej”

Na prośbę S. Buszczyńskiego objął w Toruniu redakcję podupadającej „Gazety Toruńskiej”. Otrzymawszy pełną swobodę w jej redagowaniu, przekształcił ją w prawdziwy koncern prasowy. Stworzył mutację „Gazety Toruńskiej”, wydawaną pt. „Gazeta Codzienna”, dla czytelników poza Toruniem. Od 1900 miały one tytuł „Gazeta Toruńska – Gazeta Codzienna” oraz „Gazeta Codzienna – Gazeta Toruńska”. Do pisma dołączono w stałych odstępach czasu sporo dodatków, jak: „Gospodarz”, „Ogrodnik i Pszczelarz”, „Kupiec i Przemysłowiec”, „Szkółka Polska”, „Przewodnik Naukowo-Literacki”. Prenumeratorzy otrzymywali też za darmo książki, kalendarze i śpiewniki oraz zapomogi pieniężne w przypadku poniesionych szkód losowych.

„Gazeta” zaczęła przynosić spore dochody, które pozwoliły Brejskiemu wykupić w 1902 od Buszczyńskich „Gazetę Toruńską” oraz stworzonego przez I. Danielewskiego poczytnego niegdyś „Przyjaciela”. Utworzył też w 1903 przy ul. św. Katarzyny 4 drukarnię, a w 1913 powołał tam spółkę wydawniczą „Drukarnia Gazet”. Realizowała ona zamówienia z Pomorza Nadwiślańskiego i obsługiwała prasę Polonii w Niemczech, w tym wydawane przez Brejskiego od 1911 w Lipsku „Gazetę Lipską” oraz od 1912 w Oberhausen „Ojczyznę”.

„Gazeta Toruńska” miała zasługi nie do przecenienia w krzewieniu patriotyzmu i w walce z germanizacją. Redakcja stała na stanowisku solidaryzmu społecznego „Uznając różne potrzeby klas społecznych, uważamy wszelki partykularyzm za szkodliwy dla narodu”– deklarował . Pismo broniło polskiego stanu posiadania, pozyskało wsparcie mieszczaństwa polskiego, rolników i części robotników. Formalnie Brejski redagował „Gazetę Toruńską” do 1903, faktycznie do 1915, a jej właścicielem i wydawcą był do końca. Jako uznany redaktor działał w utworzonym w 1905 Towarzystwie Dziennikarzy i Literatów Polskich na Rzeszę Niemiecką.

Poczytna w okresie zaborów popularnie zwana „Torunka” od 15 VI 1921 stała się organem Zarządu Głównego PSL. Straciwszy wskutek uwikłań politycznych wsparcie czytelników, zasłużone pismo przestało wychodzić 1 XII 1922.

Brejski w niepodległej Polsce poświęcił się całkowicie polityce, którą zajmował się zresztą zawsze. W 1893 z jego inicjatywy powstał w Bochum Związek Polaków w Niemczech. Działał w wielu polskich towarzystwach kulturalnych, oświatowych i społeczno-gospodarczych. Był założycielem i prezesem powstałego 9 XII 1894 w Toruniu pierwszego na Pomorzu gniazda Związku Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”. Tu też powstała z jego inicjatywy idea powołania Zjednoczenia Zawodowego Polskiego; zrealizowana 9 IX 1902 w Bochum. Broniło ono interesów zawodowych i narodowych Polaków zatrudnionych w Niemczech.

Popularny redaktor i działacz został wybrany w 1903 i 1909 na posła do parlamentu niemieckiego i należał do aktywnych działaczy Koła Polskiego. Energiczny, apodyktycznego nawet usposobienia, wsparł powołaną 3 IV 1909 w Poznaniu Radę Narodową , w której reprezentował Polonię westfalsko-nadreńską. Była ona moralno-politycznym autorytetem dla Polaków w Niemczech i w zaborze pruskim. W 1914–18 Brejski działał głównie w środowisku robotników polskich w Niemczech, w polskich organizacjach spółdzielczych, zawodowych, śpiewaczych i sportowych, zwłaszcza Nadrenii-Westfalii. Był m.in. współorganizatorem powstałego w 1917 Banku Robotniczego w Bochum, a także Narodowego Stronnictwa Robotniczego, powołanego w 1917 w Wanne i reprezentującego politycznie Zjednoczenie Zawodowe Polskie.

Brejski wywarł istotny wpływ na jego program solidarystyczny, narodowy i antykomunistyczny. Brał udział w przeniesieniu jego działalności w 1918 do Wielkopolski i na Pomorze, i w utworzeniu w 1918 w Poznaniu Oddziału Robotników Rolnych i Leśnych Zjednoczenia Zawodowego Polskiego. Brejski był wielokroć szykanowany, a nawet więziony przez władze pruskie w tzw. okrąglaku w Toruńskim. W czasie odradzania się państwa polskiego, w grudniu 1918, uczestniczył jako przedstawiciel Polonii w Westfalii i Nadrenii w pracach Sejmu Dzielnicowego w Poznaniu.

Z powodu separatystycznych i endeckich tendencji politycznych Sejmu odstąpił od udziału w jego pracach i w kwietniu 1919 na kongresie robotniczym w Bochum zaproponował umiarkowany program społeczny działań Narodowego Stronnictwa Robotniczego; na jego zjeździe we wrześniu 1919 w Bochum wyraził dezaprobatę dla separatystycznych działań poznańskiej endecji i sformułował program szybkiego całkowitego zjednoczenia ziem polskich trzech zaborców w jednolity organizm państwowy.

W Paryżu, podczas obrad wersalskich, lobbował za przyłączeniem Pomorza do Rzeczypospolitej , a w odrodzonej Polsce był od 17 X 1919 podsekretarzem stanu w Ministerstwie Byłej Dzielnicy Pruskiej w Poznaniu. Wskutek intryg endecji w kwietniu 1920 podał się do dymisji. W maju tego roku został wybrany w okręgu grudziądzkim na posła do Sejmu Ustawodawczego, gdzie przewodniczył klubowi poselskiego Narodowego Stronnictwa Robotniczego.

Wojewoda pomorski

Czynnie uczestniczył w powstaniu w maju 192O Narodowej Partii Robotniczej, w wyniku połączeń Narodowego Stronnictwa Robotniczego i Narodowego Związku Robotników. Złożył mandat poselski, gdy po S. Łaszewskim powołano go na wojewodę pomorskiego w Toruniu. Był nim od lipca 1920 do maja 1924. Miał wielkie zasługi zwłaszcza w odrodzeniu polskiej administracji. Był zwolennikiem zastosowania drastycznych środków w uporządkowaniu stosunków polsko-gdańskich, na tym tle popadł w konflikt z rządem premiera W. Grabskiego, musiał podać się do dymisji i 24 V 1924 przeszedł w stan spoczynku.

Brejski został odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Polonia Restituta. Zwalczany przez endecję i będącego pod jej wpływem duchowieństwa katolickiego, rozgoryczony, osiadł w Lille i wydawał tam swojego ukochanego „Wiarusa Polskiego”, który z Bochum został przeniesiony do Poznania i tam redagowany od 1920 do 1924.

Chory na żołądek, Brejski wrócił w grudniu 1934 do Torunia i poddał się operacji w klinice swego brata Izydora . W 1923 w Toruniu mieszkał przy ul. św. Katarzyny 4. Zmarł na serce 10 XII 1934. Został pochowany na cmentarzu św. Jakuba przy ul. Antczaka.

Bibliografia
Z. Jędrzyński, Toruński Słownik Biograficzny, ToMiTo, UMK, Toruń 2010