Drzewo kategorii
Licznik odwiedzin

Biogramy

MOHUCZY ADAM

MOHUCZY ADAM, pseud. „Pirat” (1891–1953), kontradmirał, kapitan żeglugi wielkiej, komendant Oficerskiej Szkoły Marynarki Wojennej w Toruniu.

Urodził się 7 III 1891 w Witebsku, w szlacheckiej rodzinie adwokata Adama Jana i Stanisławy z Sokołowiczów. Zgodnie z ówczesnym zwyczajem Mohuczy  nauki podstawowe  pobierał w domu rodzinnym, potem ukończył pięć klas I Wileńskiego Gimnazjum, następnie kontynuował naukę jako kadet w Korpusie Morskim w Petersburgu, gdzie w 1908 uzyskał świadectwo dojrzałości i już jako gardemarin (podchor.) 6 XII 1911 otrzymał pierwszy stopień oficerski miczmana.

Przez kilka lat służył w rosyjskiej  marynarce wojennej na okrętach floty jako oficer wachtowy, następnie flagowy. W 1915 w stopniu lejtnanta odbył w Rewlu (Tallin) kurs podwodnego pływania. Po krótkim stażu na okrętach ostatnie dwa lata wojny szkolił oficerów specjalistów podwodnego pływania jako wykładowca, a następnie  kierownik naukowy wyszkolenia podwodnego w Mikołajewskiej Akademii Morskiej w Piotrogrodzie.

Dowódca oddziału dla kadry Marynarki Wojennej w Toruniu

25 XI 1919 wstąpił do Wojska Polskiego na stanowisko referenta wydziału operacyjnego Departamentu  dla spraw Morskich w stopniu kapitana  marynarki. Zweryfikowany następnie  jako komandor podporucznik z pierwszą lokatą i starszeństwem od 1 VI 1919. Rozkazem szefa Departamentu  dla spraw Morskich z 12 I 1920 został wyznaczony na dowódcę oddziału dla kadry Marynarki  Wojennej w Toruniu z równoczesnym poleceniem zorganizowania i utworzenia tej jednostki i już od 3 II tego roku  objął jako p.o. dowództwo Kadry Marynarki Wojennej w Toruniu. Następnie  od 16 VII 1920 został dowódcą II Baonu Morskiego, który po trzech dniach został wysłany na front w wojnie polsko-bolszewickiej i toczył boje w rejonie Grodno–Kuźnica. Od 15 VIII tego roku Mohuczy  był p.o. dowódcy Pułku Morskiego, a w pierwszej dekadzie października na podstawie rozkazu szefa Departamentu  dla spraw Morskich został przeniesiony do Departamentu dla spraw Morskich na stanowisko kierownika Sekcji Personalno-Szkolnej. 19 XII 1920 dekretem Naczelnego Wodza w dowód uznania za postawę i dzielność w trakcie działań bojowych Mohuczy  odznaczony został Orderem Virtuti Militari V klasy. Po zakończeniu działań wojennych Departament  dla spraw Morskich przystąpił do przerwanych prac związanych m.in. z organizacją szkolnictwa morskiego.

Dowódca kanonierki „Generał Haller”

.Jesienią 1920 powołano do życia prowizoryczne kursy dla oficerów. 13 XI tego roku wiceadmirał Kazimierz Porębski powierzył Mohuczemu ich organizację. Kursy te postanowiono przeprowadzić w Toruniu  gdzie znajdowały się kadra Marynarki Wojennej  i kilka szkół wojskowych. Mohuczy  z właściwą sobie energią i zapałem zabrał się do organizacji Tymczasowych Kursów Instruktorskich, będących faktycznie początkiem szkolnictwa oficerskiego marynarki  wojennej II RP. i 17 II 1921 mianowany został dowódcą tych kursów. Ponadto wiosną tego roku  został pierwszym dowódcą kanonierki „Generał Haller” i w miesiącach letnich odbywał praktyki nawigacyjne ze słuchaczami kursów w rejsach szkolnych na Bałtyku. 1 X 1922 Mohuczy został komendantem powołanej do życia Oficerskiej Szkoły Marynarki Wojennej w Toruniu, jednocześnie był wykładowcą taktyki i strategii oraz administracji morskiej. Jako członek Sekcji Odczytowej Towarzystwa  Wiedzy Wojskowej w Toruniu w 1923 wygłosił referat Współdziałanie marynarki wojennej w nowoczesnej bitwie. W tym okresie opublikował kilka prac wydanych przez Oficerską Szkołę Marynarki Wojennej, w tym: Nauticae Res – krótki zarys polityki morskiej (1922); Kurs taktyki morskiej (1924), które służyły jako pomoce dydaktyczne. Wiceadmirał Porębski bardzo pozytywnie ocenił pracę Mohuczego w organizacji szkolnictwa morskiego. Także władze miejskie Torunia  doceniły jego zasługi, przyznając mu prawo tzw. swojszczyzny. W 1924 Mohuczy  dowodził krótko torpedowcem „Kujawiak”. Jako wyróżniający się oficer został 15 XI 1924 skierowany na dwuletnie wyższe studia wojennomorskie w Ecole de Guerre Navale w Paryżu; otrzymał tytuł oficera dyplomowanego. W 1926 został awansowany na komandora poruczznika ze starszeństwem od 1 VIII 1924. Po powrocie ze studiów został komendantem  Szkoły Specjalistów Morskich (przeniesionej w 1927 ze Świecia do Gdyni na ORP „Bałtyk”). Ponadto od 1927 p.o. komendanta Portu Wojennego w Gdyni. W tym czasie przygotował projekt planu obrony Wybrzeża. 4 V 1928 został dowódcą dyonu ćwiczebnego; wykazywał na tym stanowisku wiele energii i inicjatywy. Decyzją szefa Kierownictwa Marynarki Wojennej  Jerzego Świrskiego został z dn. 18 VII 1929 urlopowany, następnie  24 X tego roku przeniesiony na własną prośbę w stan nieczynny, a 28 II 1931 w stan spoczynku. Od IX 1929 do 1 VIII 1936 był dyrektorem Państwowej Szkoły Morskiej w Tczewie, przeniesionej w 1930 do Gdyni; od 26 XI 1930, posiadając dyplom kapitana  żeglugi wielkiej, zapisał się w dziejach uczelni jako jeden z jej najlepszych szefów.

Aktywny działacz społeczny i publicysta

Od 1936 Mohuczy pracował w Związku Armatorów Polski, w 1937 został kierwownikiem  wydziału zaopatrzenia i zakupów Żeglugi Polskiej. Mohuczy był też mocno zaangażowany w działalności społecznej , będąc od 1922 członkiem Rady Ligi Żeglugi Polskiej, członkiem zarządu Towarzystwa Wiedzy Wojskowej w Toruniu, Ligi Morskiej i Kolonialnej, Ligi Obrony Powietrznej i  Przeciwgazowej i Towarzystwa Przyjaciół Strzelca w Gdyni. Poza wymienionymi już pracami opublikował ponadto: Les idées militaires de la marine russe avant 1904, leur évolution et leur application (1925). X lat pracy na morzu (1935) oraz artykuły  w wydawnictwach Ligi Morsakiej i Kolonialnej „Młodym Zawodowcu” (pseud. „Pirat”). Do niektórych z tych pozycji powołano specjalny komitet redakcyjny i wyższą komisję  wykonawczą.

Zmobilizowany do czynnej służby 24 VIII 1939 był delegatem dowódcy floty ds. Marynarki Handlowej w portach w Gdyni i na Helu. W obliczu kapitulacji wziął udział 1 X tego roku w nieudanej próbie przerwania blokady Helu na kutrze rybackim. Po kapitulacji Helu wzięty do niewoli, przebywał w oflagach XVIII A w Lienzu i II C w Woldenbergu (Dobiegniewie).

Po wyzwoleniu powołany został 25 VII 1945 do służby czynnej w stopniu komandora dyplomowanego na stanowisko p.o. komendanta i dyrektora  nauk organizowanej Oficerskiej Szkoły Marynarki Wojennej, a 25 X tego roku na stanowisko zastępcy szefa Sztabu Głównego Marynarki  Wojennej.  Dwa miesiące późnej został szefem Sztabu z jednoczesnym p.o. dowódcy Marynarki  Wojennej, a 1 III 1946 awansowano go do stopnia kontradmirała. Pełniąc te funkcje, Mohuczy  uczestniczył aktywnie w tworzeniu podstaw organizacyjnych Marynarki Wojennej.

14 II 1947 z powodów zdrowotnych na własną prośbę został zwolniony ze stanowiska p.o. dowódcy Marynarki Wojennej. Miesiąc później objął stanowisko prezesa Rady Głównej Ligi Morskiej; był nim do sierpnia 1949. Z dniem 30 XI 1948 został przeniesiony w stan spoczynku. 7 XII 1949 Mohuczego aresztowano pod niesłusznymi zarzutami narażenia Skarbu Państwa na znaczne straty finansowe i Wyrokiem Najwyższego Sądu Wojskowego z 7 III 1950 skazano na trzynaście lat więzienia.

Mohuczy zmarł 7 V 1953 w więzieniu w Sztumie. Pochowano go na cmentarzu Bródnowskim w Warszawie. Pośmiertnie został całkowicie zrehabilitowany (7 VI 1957). Oprócz wspomnianego wyżej Krzyża Virtuti Militari V klasy Mohuczy  odznaczony był: Srebrnym Krzyżem Zasługi, Medalem Pamiątkowym za Wojnę 1918–21, Medalem X-lecia Odzyskanej Niepodległości, Krzyżem Grunwaldu III klasy, Gwiazdą Górnośląską, Medalem Zwycięstwa i Wolności oraz Medalem za Odrę, Nysę i Bałtyk.

Mohuczy  był dwukrotnie żonaty; w małżeństwie zawartym 23 I 1917 z Janiną Emilią Skarbek-Stefanowską miał córkę Halinę Marię (ur. 28 VII 1918). Małżeństwo zawarte w 1947 z Gerardą z Wysockich Makarowską było bezdzietne. W Toruniu Mohuczy  mieszkał przy ul. Chełmińskiej 17.

Bibliografia

  1. K. Przybyszewski, Toruński Słownik Biograficzny, t.6 ToMiTo, UMK w Toruniu 2010

MIELNICZEK EDWARD

MIELNICZEK EDWARD (1920–2009), dziennikarz radiowy, literat, satyryk, poeta, aktor.

Urodził się 16 VI 1920 w Przemyślu, syn urzędnika Józefa i Marii z domu Lőffelmann. Jako junak Przysposobienia Wojskowego brał udział w 1939 w obronie Lwowa. W okresie okupacji był wywieziony na prace przymusowe do rolnika w Austrii, potem krótko pracował na kolei w Jarosławiu.

Pod koniec wojny znalazł się w wojsku, ukończył III Szkołę Oficerską Piechoty w Inowrocławiu, gdzie 19 XII 1945 zdał maturę. W Inowrocławiu zorganizował z żołnierzami amatorski teatr – był reżyserem i aktorem. W 1946 znalazł się w Toruniu i  przez rok był aktorem w Garnizonowym Teatrze Domu Żołnierza.

Po ukończeniu półrocznego Studium Dramatycznego, zorganizowanego przez Adama Grzymałę-Siedleckiego w Bydgoszczy, podjął w 1949–52 pracę jako aktor w Teatrze Ziemi Pomoraskiej w Toruniu. Grał m.in. w Wiośnie w Norwegii S. Engstranda (wymiennie z Władysławem Hańczą) doktora. Równocześnie od 1946 studiował na UMK polonistykę, którą ukończył w 1952.

Był sprawnym organizatorem życia kulturalnego studentów. Po studiach porzucił pracę w teatrze na rzecz dziennikarstwa. Od 1952 pracował krótko w redakcji „Gazety Pomorskiej”; następnie był dziennikarzem radiowym w rozgłośni Bydgoszcz–Toruń; od 1956 aż do emerytury w 1980 – kierownik studia w Toruniu i redakcji młodzieżowej. Był operatywnym redaktorem, powszechnie znanym, szanowanym i lubianym.

Ujawnił swój talent literacki jako autor słuchowisk radiowych, opowiadań drukowanych w periodykach kulturalnych. Teatr „Baj Pomorski” w Toruniu zrealizował dwie jego sztuki: Strach co się dzieje i Całkiem inny świat. Publikował wiersze i opowiadania, m.in. na łamach „Pomorza”, „Tygodnika Kulturalnego”, „Życia Literackiego” i „Kultury”. Obowiązki dziennikarskie nie sprzyjały pracy literackiej, której poświęcił się na dobre zwłaszcza na emeryturze. W 1989 opublikował opowiadanie Całkiem inny świat (rec. I. B. „Nowe Książki” 1990, nr 5, s. 38), a w 1999 Portret psubrata – opowieść poświęconą Brunonowi Schulzowi i jego mordercy, która spotkała się z dość szerokim odzewem.

Opisał swoje dole i niedole z okresu prac przymusowych w Austrii w niepublikowanej dotąd książce W górach słonecznej Karyntii, którą bardziej interesowali się austriaccy (została na prywatne zlecenie Austrii przetłumaczona na język niemiecki) niż polscy wydawcy. Jej fragment pt. Piękna żona bauera ukazał się w bydg. periodyku lit. „Metafora” (1990, nr 3–4-5, s. 123– 8). W konkursie Wydziału Kultury w Toruniu  w 1979 zdobył I nagrodę za wiersz Z prasy terenowej. Miał wielkie poczucie humoru i talent satyryczny, potwierdzony m.in. w cyklu wierszy Głowy toruńskie, drukowanym w „Przeglądzie Artystyczno-Literackim”.

W 1952–82 był członkiem Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich, a następnie Stowarzyszenia Dziennikarzy RP, Towarzystwa  Bibliofilów im. J. Lelewela w Toruniu, Związku Literatów Polskich i działaczem organizacji kombatanckich (ZBOWiD). Odznaczono go m.in.: Krzyżem Kawalerskim OOP, Srebrnym i Złotym Krzyżem Zasługi, Honorową Odznaką Komitetu ds. Radia i TV, Złotą Odznaką Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich.

W małżeństwie z Zofią z domu Czuruk miał syna Grzegorza (konserwator dzieł sztuki). W Toruniu mieszkał przy ul. Chełmińskiej 22 m. 3 (obecnie Podmurna 111). Zmarł po długiej i uciążliwej chorobie 30 I 2009. Został pochowany na cmentarzu św. Jerzego przy ul. Gałczyńskiego.

Bibliografia

  1. Z. Jędrzyński, Toruński Słownik Biograficzny, t.6 ToMiTo, UMK w Toruniu 2010

MIELCAREK JÓZEF

MIELCAREK JÓZEF (1895–1976), przewodniczący  Rady Miejskiej Inowrocławia, adwokat, notariusz i sędzia w Toruniu, działacz polityczny i społeczny.

Urodził się 11 II 1895 w Jaksicach w pow. inowrocławskim, w rodzinie rolnika Wojciecha i Salomei z Kosiaków. Po ukończeniu szkoły powszechnej w Jaksicach uczęszczał do gimnazjum w Inowrocławiu; był aktywnym członkiem Towarzystwa Tomasza Zana. W 1915 uzyskał świadectwo dojrzałości. Następnie studiował prawo na uniwersytecie  w Lipsku, Berlinie, Getyndze i Wrocławiu, gdzie w 1918 otrzymał dyplom.

Wybitny działacz „Zetu” Wrocław, w 1919 redaktor odpowiedzialny za „Brzask”. Jako powstaniec wielkopolski brał udział w wyzwoleniu Inowrocławia. Wstąpił ochotniczo do 5 Pułku Strzelców Wielkopolskich (późniejszego 59 Pułku Piechoty Wielkopolskiej). W październiku 1919 złożył przed Państwową Komisją  Egzaminacyjną w Poznaniu egzamin dla referendariuszy i przeniesiony został z formacji frontowej do sądownictwa wojskowego przy Wojskowym Sądzie Załogowym w Poznaniu. 19 III 1920 mianowano go podporucznikiem  w Korpusie Sądowym, a następnie zweryfikowano przez Centralną Wojskową Komisję Weryfikacyjną do stopnia porucznika.

Od grudnia 1920 był urlopowany i brał udział w akcji plebiscytowej w Bytomiu, potem działał na terenie pow. kozielskiego. Po ukończeniu pracy w komisji  plebiscytowej powrócił do służby wojskowej i z początkiem kwietnia 1921 przydzielony został – jako oficer sądowy – do Sądu Wojskowego  w Bydgoszczy. Po przeniesieniu do rezerwy, od 10 VIII 1921 odbywał aplikację sądową przy Sądzie Grodzkim  w Inowrocławiu, Sądzie Okręgowym  w Bydgoszczy oraz Sądzie Apelacyjnym w Poznaniu i tam 23 II 1923 złożył egzamin sędziowski. Mianowano go asesorem sądowym i kierownikiem  Sądu Grodzkiego w Łobżenicy (działał na tym stanowisku do 30 XI 1923).

Adwokat i notariusz w Inowrocławiu

Po rezygnacji z pracy w sądownictwie otrzymał zgodę prezesa Sądu Apelacyjnego w Poznaniu na wykonywanie zawodu adwokata w Inowrocławiu. 23 XII 1923 otworzył kancelarię przy ul. Królowej Jadwigi 22–23. W latach 20. XX w. prowadził ją samodzielnie, potem wspólnie z adwokatem Tadeuszem Mollenbrockiem. Dodatkowo w kwietniu 1927 mianowany został notariuszem i pełnił obydwa zadania do 31 XII 1933.

Po osiedleniu się w Inowrocławiu brał czynny udział w życiu społecznym i politycznym. Należał do grona pomysłodawców utworzenia Związku Stowarzyszeń  Polskich w Inowrocławiu i od czasu jego zawiązania 28 VI 1925 do opuszczenia miasta z końcem 1933 był prezesem jego zarządu. Gdy 13 IX 1926, w czasie posiedzenia Rady Miejskiej w Inowrocławiu, z inicjatywą budowy pomnika Jana Kasprowicza wystąpił dr Józef Pawlak, Związek  Stowarzyszeń  Polskich w Inowrocławiu podjął tę myśl i utworzył Komitet Budowy Pomnika J. Kasprowicza, na czele którego stanął Mielcarek.

Ponadto do kwietnia 1927 p.o. komisarza inowrocławskiej Kasy Chorych. W 1928–34 zasiadał też w radzie nadzorczej Banku Ludowego w Inowrocławiu. Udzielał się także w Kurkowym Bractwie Strzeleckim oraz w Towarzystwie Gimnastycznym  „Sokół”. Wiele uwagi poświęcał działalności politycznej. Starosta inowrocławski w tajnej charakterystyce gości zaproszonych na raut z prezydentem RP Ignacym Mościckim na Zamku w Poznaniu (1928) określił Mielcarka jako „rządowca”. Był członkiem Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem i wybierano go na prezesa jego Rady Powiatowej (w 1928–32).

W styczniu 1933 zaangażował się w zorganizowanie lokalnej komórki sanacyjnego Legionu Młodych, sam też stanął na czele towarzyszącego mu Koła Seniorów. Należał do liderów samorządu miejskiego. Trzykrotnie ubiegał się o członkostwo w Radzie Miejskiej Inowrocławia. W 1925 kandydował z pozycji 2. na liście Komitetu Wyborczego Wszystkich Stanów (którego był głównym organizatorem); został radnym III kadencji.

Odgrywał ważną rolę w działalności Rady, pełnił funkcje tytularne. W 1926–27 wybierano go na wiceprzewodniczącego . Po ustąpieniu z funkcji przewodniczącego przez Józefa Lenartowskiego Mielcarek zajął jego miejsce, pokonując w wyborach 19 XII 1927 kandydata PPS – Konstantego Głowackiego. Po zmianie układu sił politycznych w wyborach 16 I 1929 Mielcarek został członkiem komisji wyborczej, prawnej i finansowej. Ponadto w 1929 był delegatem na zjazd Związku Miast Polskich i do Sejmiku Samorządu Wojewódzkiego.

Zabiegał o utworzenie Publicznej Biblioteki Miejskiej Inowrocławia (1930), a następnie zasiadał w jej kuratorium. Z mandatu radnego zrezygnował z początkiem listopada 1929. Było to związane z jego wyborem (29 VII 1929) na radcę Magistratu. Zakres obowiązków Mielcarka  obejmował sprawy prawne, wyborcze oraz finansowe; sprawował także decernat nad deputacją budowlaną. Jesienią 1929 był również liderem komitetu wyborczego Narodowego Komitetu Gospodarczego i startował w wyborach do Rady Miejskiej, jednakże z uwagi na pełnione radcostwo nie objął należnego mu mandatu radnego.

Po upływie kadencji radcy (z końcem września 1933) mógł bez przeszkód prawnych kandydować po raz kolejny do Rady Miejskiej. Stał na czele prorządowego komitetu wyborczego Narodowego Bloku Gospodarczego i dążył do porozumienia z PPS, by zapewnić ugrupowaniu zdobycie większości miejsc w Radzie. Po ostrej kampanii zdobył w wyborach 26 XI 1933 mandat radnego V kadencji, ale Narodowy  Blok Gospodarczy  nie zdołał wywalczyć większości w samorządzie. Mielcarek  kierował klubem radzieckim, należał do Komisji Prawnej, Wyborczej, Finansowej i do Komisji Nazewnictwa Ulic. 14 I 1934 uczestniczył w zjeździe niepodległościowców w Poznaniu. Z mandatu zrezygnował 23 X 1934. Związane to było z decyzją o opuszczeniu Inowrocławia. Już od 1 I 1934 był notariuszem w Gnieźnie. Również tam aktywnie działał na forum publicznym. Wspierał pracę organizacji prorządowych; 20 III 1938 był jednym z mówców na gnieźnieńskiej uroczystości złotego jubileuszu kapłaństwa biskupa Antoniego Laubitza.

Latem tego roku zamieszkał w Toruniu i od lipca był tu notariuszem. We wrześniu 1939, po wkroczeniu Niemców do Torunia, został aresztowany i osadzony w toruńskim Forcie VII, a następnie do sierpnia 1940 był więziony, początkowo w Stutthofie (należał do pięcioosobowej grupy organizującej ruch oporu), potem w Sachsenhausen. Po uwolnieniu i podleczeniu przeniósł się wraz z rodziną do Warszawy. Początkowo pracował w Towarzystwie Robót Komunikacyjno-Budowlanych, a od sierpnia 1943 pozwolono mu wykonywać obowiązki adwokata.

Członek Miejskiej Rady Narodowej i działacz społeczny w  Toruniu

Po upadku powstania warszawskiego trafił do obozu w Pruszkowie, następnie skierowany został do Ślęzan pod Koniecpolem, a potem do Iłży. Po wyzwoleniu wrócił do Torunia, od 22 III 1945 był tu adwokatem, a od 1 VIII 1946 – sędzią Sądu Okręgowego i jednocześnie notariuszem. W 1945–47 był członkiem Miejskiej Rady Narodowej w Toruniu. 1 I 1952 otrzymał nominację na kierownika Państwowego Biura Notarialnego w Toruniu; zajmował to stanowisko do czasu przejścia na emeryturę z końcem 1969. W okresie powojennym  działał w środowisku prawniczym. Należał do grona założycieli powstałego w 1957 w Toruniu Klubu Inteligencji Katolickiej, będąc w 1957–61 jego wiceprezesem, a następnie do 1965 sekretarzem. Ponadto został w 1957 prezesem reaktywowanego Towarzystwa Miłośników Torunia i do 1960 był członkiem Zarządu. Od 1970 mieszkał w Chełmnie; jego córka Maria była kierownikiem  tamtejszego Państwowego  Biura Notarialnego.

Mielcarek zmarł 28 VI 1976. Został pochowany w Chełmnie. Odznaczony był: Medalem Niepodległości (przed 1939), Złotym Krzyżem Zasługi (1939) oraz Krzyżem Kawalerskim OOP (po 1945). W małżeństwie zawartym w 1924 z Heleną z Kosiaków (1896–79) miał dzieci: córkę Marię Aleksandrę  (1924–90; notariusz) i syna Andrzeja (1927–1991; adwokat).

Bibliografia

  1. K. Przybyszewski, Toruński Słownik Biograficzny, t.6 ToMiTo, UMK w Toruniu 2010

MENCZAK AUGUSTYN

MENCZAK AUGUSTYN ALEKSANDER (1894–1952) pseudonim „Alot”, pułkownik pilot, dowódca 4 Pułku Lotniczego w Toruniu.

Urodził się  31 III 1894 w Przemyślu. Tam w 1914 ukończył gimnazjum klasyczne. 8 IX tego roku powołany został do służby wojskowej w armii austro-węgierskiej. Służył m.in. w 3 Pułku Artylerii Fortecznej w Przemyślu. Ukończył Szkołę Artylerii w Budapeszcie. Walczył na froncie włoskim. 1 VIII 1916 wstąpił do Szkoły Obserwatorów i Pilotów w Wiener Neustadt. Ukończył ją jako obserwator. W grudniu tego r.oku latał w 4 Kompanii Lotniczej. Od 1 VIII 1917 do 17 III 1918 szkolił się na pilota w 7 Eskadrze Lotniczej. Był dwukrotnie ranny w walkach powietrznych na froncie bałkańskim.

Przez pewien czas p.o. dowódcy 7 Eskadry Lotniczej. 15 XI 1918 wstąpił do Wojska Polskiego do formacji lotniczych. Od 3 I do 19 III 1919 służył w Inspektoracie Lotniczym, jednocześnie brał udział w walkach powietrznych w wojnie polsko-bolszewickiej. 20 III tego roku  został ranny. Po wyleczeniu, w lipcu 1919, został adiutantem szefa lotnictwa w Naczelnym Dowództwie. Funkcję tę sprawował do 15 VII 1920. Dwa dni później został dowódcą 8 Eskadry Wywiadowczej, która bombardowała zbliżające się formacje Armii Czerwonej pod Radzyminem, Lublinem i Hrubieszowem. Po zakończeniu działań wojennych (w 1920–24) był szefem Referatu Wyszkolenia i Regulaminów, a następnie  szefem Wydziału  Ogólnoorganizacyjnego w Departamencie  IV Żeglugi Powietrznej Ministerstwa Spraw  Wojskowych.

W 1924 został zastępcą dowódcy 4 Pułku Lotniczego w Toruniu. Od 15 IV do 30 XI 1926 ponownie był szefem Wydziału Ogólnoorganizacyjnego. 1 XII 1926 został dowódcą 4 Pułku Lotniczego w Toruniu. Dowodził nim do stycznia 1931, kończąc w 1928 Wyższy Kurs Oficerów Lotnictwa i Artylerii przy Wyższej Szkole Wojennej. W Toruniu  Menczak był członkiem Zarządu Komitetu Wojewódzkiego  Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej i kierował sekcją lotniczą, ponadto był prezesem Klubu Sportowego  „Gryf ”. W sierpniu 1933 na własną prośbę został przeniesiony w stan spoczynku z powodu utraty zdrowia (na skutek wypadków lotniczych). Losy jego w 1933–39 nie są znane.

Po wybuchu drugiej wojny światowej uczestniczył aktywnie w ruchu oporu w szeregach polskiej Armii Ludowej. Brał udział w powstaniu warszawskim. Używał pseud. „Alot”. 8 V 1945 został powołany do Wojska Polskiego.  Otrzymał przydział do 15 Zapasowego Pułku Lotniczego, w którym wykładał taktykę. Od 1 I do 30 VII 1946 był starszym wykładowcą taktyki lotniczej w Oficerskiej Szkole Polityczno-Wychowawczej w Łodzi. W sierpniu tego roku powrócił do Dowództwa Lotnictwa; do marca 1947 służył na stanowisku szefa Sztabu Kwatermistrzostwa, a następnie szefa sekcji przygotowania kadr lotniczych. Jednocześnie p.o. red.aktora odpowiedzialnego „Wojskowego  Przeglądu Lotniczego”.

22 VII 1947 awansował do stopnia pułkownika. Gdy w sierpniu 1950  obejmował stanowisko kierownika  sekcji szkolenia kadr lotnictwa cywilnego, nie przypuszczał, że wkrótce zmieni się stosunek władz do oficerów Drugiej Rzeczypospolitej. Zmiana ta dotknęła także jego – 26 IV 1951 został aresztowany przez funkcjonariuszy Głównego Zarządu Informacji. Torturowanemu fizycznie i udręczonemu psychicznie pułkownikowi Menczakowi na podstawie spreparowanych danych postawiono zarzut szpiegostwa. 13 V 1952 Najwyższy Sąd Wojskowy  skazał go na karę śmierci i utratę praw publicznych i obywatelskich na zawsze. Zgromadzenie Sędziów Najwyższego Sądu Wojskowego  nie uwzględniło apelacji, a prezydent Bolesław Bierut nie skorzystał z prawa łaski. 7 VII 1952 – prawy człowiek, uczestnik dwóch wojen światowych, który pragnął służyć ojczyźnie – został rozstrzelany. Pułkownik  pilot Menczak był kawalerem Srebrnego Krzyża Orderu Wojennego Virtuti Militari nr 1426, nadanego mu 4 VIII 1921, otrzymał również Złoty Krzyż Zasługi oraz Polową Odznakę Pilota nr 7.

Bibliografia

  1. K. Przybyszewski, Toruński Słownik Biograficzny, t.6 ToMiTo, UMK w Toruniu 2010

MARYANSKI [Mariański] JÓZEF

MARYANSKI [Mariański] JÓZEF IGNACY (1720–1761), kupiec i rajca toruński.

Urodził się w Toruniu 9 III 1720 jako syn Konstantego i Salomei z domu Wierzbicz (z Piotrkowa). Ojciec , pochodzący z Kalisza, uzyskał prawo miejskie w Toruniu w 1709 jako kupiec korzenny, szybko stając się jednym z bogatszych handlarzy. Mieszkał na rogu obecnej ul. Łaziennej i Ciasnej w tzw. domu (pałacu) Eskenów; zatrudniał aż dziewięć osób.

Po tzw. tumulcie toruńskim  z 1724 został na mocy dekretu sądu komisarskiego, jako katolik, wprowadzony 13 XII tego roku w skład rady toruńskiej. Zmarł jednak już 3 VI 1725. Wdowa po nim wyszła ponownie za mąż za toruńskiego  kupca (niemającego jednak praw miejskich), katolika Bogdana Hazę de Radlicz. Toczyły się długoletnie spory sądowe o spadek po Konstantym, a przedsiębiorstwo handlowe wyraźnie podupadło.

Maryanski wraz z braćmi, Walentym (1722–1750) (mylnie zapisanym jako Konstanty) i Janem (ur. 1723), został wpisany 14 X 1732 do jezuickiego gimnazjum w Braniewie. Później odbył w Gdańsku praktykę w zawodzie kupieckim. Po zgonie matki (ok. 1736) wraz z bratem Walentym przejęli firmę korzenną ojca i doprowadzili ją do rozkwitu.

Walenty utrzymywał korespondencję z Józefem Andrzejem Załuskim. Informował go o toruńskich  aukcjach książek i kupował na nich dzieła dla Biblioteki Załuskich. Maryanski 23 XII 1743 uzyskał prawa miejskie, ale już jako kupiec sukienny. Po zgonie brata Walentego (1750) prowadził handel także towarami korzennymi. 15 III 1747 został wybrany na członka Trzeciego Ordynku i jednocześnie na ławnika przedmiejskiego. Już 27 III 1748 został ławnikiem staromiejskim. Później (w 1754–60) toczył jednak spory z władzami miejskimi, m.in. o spadek po swym krewnym, rajcy Stanisławie Dutkiewiczu (zm. 1754).

Maryanski był członkiem deputacji stróży (1749–54) i deputacji pogłównego (1748–54). W 1755 podkanclerzy Michał Wodzicki i kanclerz Jan Małachowski rekomendowali go jako katolika do rady toruńskiej. Natomiast biskup warmiński Adam S. Grabowski, proszony przez toruńskich katolików o poparcie kandydatury Maryanskiego, zachował ostrożność, zwracając uwagę na jego konflikty z radą. Mimo to Maryanski  został 31 III 1756 wybrany w skład rady toruńskiej.

Żonaty od 1744 z Elżbietą z Jeleniewskich (1716–1745; córka Adama, szmuklerza, wdowa po ławniku przedmiejskim Paulu Zerbonim), a po jej śmierci ożenił się powtórnie (15 XI 1746) z pochodzącą z Piotrkowa Agnieszką z Dutkiewiczów (córka Antoniego lub Franciszka, braci toruńskich  rajcy Stanisława). Miał z nią ośmioro dzieci: Mariannę Salomeę (ur. 15 I 1748), Jadwigę Teresę (ur. 20 X 1752), Katarzynę Annę (ur. 3 V 1754), Annę Magdalenę (27 IV 1756–VIII 1795), Magdalenę Joannę (28 VII 1757–III 1764), Kaspra Melchiora Baltazara Franciszka Ksawerego (7 I 1759–24 IV 1759), Joannę Helenę Salomeę (ur. 22 V 1760) i pogrobowca Józefa Daniela (ur. 29 XII 1761).

Wdowa w 1774 skarżyła się radzie na niedostatek i na konieczność wyprzedaży ruchomego majątku. Maryanski zmarł po dwudniowej chorobie 21 VIII 1761. Pochowano go 27 VIII w kościele św. Jana. Została po nim, także w sferach protestanckich, bardzo pozytywna opinia, jako o człowieku uczciwym, rozsądnym, przyjaznym ludziom i prawdziwie troszczącym się o swe ojczyste miasto.

 Bibliografia

  1. J. Dygdała, Toruński Słownik Biograficzny, t.6 ToMiTo, UMK w Toruniu 2010

MAŃKOWSKI ALFONS

MAŃKOWSKI ALFONS (1870– 1941), ksiądz, działacz społeczno-narodowy,  historyk Pomorza.

Urodzil się 10. IX. 1870  w Wielkim Kuntersztynie pod Grudziądzem jako drugie z siedmiorga dzieci Jakuba i Franciszki z Kamińskich – właścicieli znacznego gospodarstwa rolnego. Ich zamożność pozwalała na kształcenie Mańkowskiego i jego braci: Teofila (również księdza) i Jana (właściciela majątku) oraz zapewnienie dostatniego bytu materialnego siostrom.

Mańkowski  rozpoczął naukę w 1876 w czteroletniej szkole ćwiczeń przy seminarium nauczycielskim w Grudziądzu. Spotkał się tam z powodu słabej znajomości języka niemieckiego z szykanami ze strony kolegów, które zapewne rozbudziły przywiązanie do mowy ojczystej i polskiej tradycji domu rodzinnego. Dalszą świadomą walkę o swoją przynależność narodową  toczył w 1888–91 w niemieckim  (ewangelickim) gimnazjum klasycznym w Grudziądzu, gdzie zdecydowaną przewagę mieli uczniowie Niemcy (w najniższych klasach Mańkowski był jedynym Polakiem, po wyższej tercji miał dwóch polskich kolegów, Sentkowskiego i Rakowskiego, którzy udostępniali mu polskie książki przywiezione z  progimnazjum  pelplińskiego).

Po maturze uzyskanej w 1891  wstąpił do Seminarium Duchownego w Pelplinie, gdzie dzięki panującej tam atmosferze naukowej (przede wszystkim pod wpływem księdza S. Kujota) rozbudził i rozwijał swoje zainteresowania kulturą i dziejami ziemi pomorskiej oraz zdobył podstawy metodyki badawczej.

Pragnąc ugruntować wiedzę i warsztat historyka, próbował ukończyć studia uniwersyteckie. Nie uzyskał jednak na nie zezwolenia ówczesnego biskupa Rednera; dopiero za ordynariatu jego następcy, bpa Rosentretera, Mańkowski zwolniony czasowo z obowiązków wikariusza w Sarnowie, odbył studia w drugim semestrze roku  akademickiego 1901/2 na Wydziale Filozofii Uniwersuytetu Jagielońskiego. Wysłuchał wykładów z filozofii mowy ludzkiej (prof. S. Pawlickiego), literatury polskiej (prof. S. Tarnowskiego), historii Polski i Rusi (prof. S. Smolki) i historii sztuki polskiej (prof. F. Kopery).

Zasadniczo więc Mańkowski był historykiem samoukiem, który zdobywał wiedzę głównie dzięki samodzielnemu studiowaniu dzieł historycznych, źródeł w postaci kronik i raptularzy parafialnych i klasztornych oraz dzięki licznym podróżom historyczno-krajoznawczym, nie tylko po Pomorzu i pozostałych terenach Polski pod zaborami (przede wszystkim Mazurach i Warmii), lecz także po krajach Europy Środkowej i Południowej – Niemczech, Belgii, Austro-Węgrzech. Podróże te odbył podczas studiów seminaryjnych i w okresie wikariatów.

Wikariusz i społecznik

Funkcję wikariusza, po otrzymaniu święceń kapłańskich w marcu 1895, pełnił kolejno w: Tucholi, Gniewie, Lembargu, Nowem, Starej Kiszewie, Sarnowie, Fordonie, Przysiersku, Lubiszowie pod Tczewem, Wabczu koło Chełmna, Złotowie pod Lubawą (częste zmiany miejscowości wynikały z zarządzenia władz niemieckich, niepozwalającego księżom aktywnie działającym w polskich organizacjach na obejmowanie probostw). W każdej placówce, obok duszpasterstwa, Mańkowski oddawał się pracy społeczno-patriotycznej, która miała na celu przede wszystkim podtrzymanie polskości wśród tamtejszej ludności wobec nasilającej się akcji germanizacyjnej.

Mańkowski pracował w towarzystwach ludowych, rolniczych i przemysłowych, w Banku Ludowym w Tczewie, opiekował się Związkiem Kół Śpiewaczych na Prusy Zachodnie i Warmię, organizował naukę języka polskiego dla dzieci. W 1918–19 był członkiem podkomisariatu NRL w Gdańsku i Powiatowej  Rady Ludowej w Lubawie, gdzie w 1920 prowadził wykłady z historii Prus Zach. i Wsch. dla działaczy plebiscytowych. Równolegle z zajęciami duszpasterskimi i społecznymi zajmował się historią: studiował wydawnictwa Towarzystwa Naukowego w Toruniu, którego członkiem został w 1897, prowadził poszukiwania w parafialnych i katedralnych archiwach, zbierał drobne dokumenty i szczegółowe fakty, tworząc w ten sposób bogate archiwa podręczne, z którego czerpał materiał do swych licznych prac, służąc też informacjami innym badaczom

Utworzył dość bogatą bibliotekę, w której znalazły się wydawnictwa TNT, monografie miast pomorskich, czasopisma regionalne i jednodniówki, a ponadto Wielka encyklopedia niemiecka oraz kilka monumentalnych dzieł historycznych., m.in. Herbarz polski K. Niesieckiego; Poloniae historiae corpus J. Pistoriusa; Jus Publicum Prussiae Poloniae G. Lengnicha.

Prace badawcze

Pierwszym poważnym rezultatem pasji badawczej Mańkowskiego  były obszerne Dzieje drukarstwa i piśmiennictwa polskiego w Prusiech Zach. („Rocznik TNT” 1907–11) wraz z bibliografią  i szczegółową charakterystyką tych dziedzin kultury w miastach: Brodnicy, Chełmnie, Chełmży, Czersku, Elblągu, Chojnicach, Gdańsku. Historii drukarstwa dot. też praca Najdawniejsze śpiewniki kościelne i katechizm dla diecezji chełmińskiej z ok. r. 1660 („Zapiski TNT” 1909, t. I) oraz Culmische Diözesen-Blätter – projekt czasopisma z roku 1835 („Zap. TNT” 1913, t. II). Z pierwszego okresu piśmiennictwa Mańkowskiego do 1914 pochodzą też inne znaczące pozycje, m.in. Grunwaliada, cz. 1–2 (1910); Z dziejów parafialnych diecezji chełmińskiej (1908); Imiona i nazwiska rodzinne a nazwy miejscowe. Przyczynki do genezy nazw miejscowych zach.-pom. od 17–19 w. (1912) oraz kilka recenzji prac historyków niemieckich, np. E. Waschinskego Erziehung und Unterricht im Deutschen Ordenlande bis 1525 mit besonderer Berücksichtung des niederen Unterrichte (Danzig 1908, rec. „Zap. TNT” 1910, t. I).

W okresie wojennym (1914–18)  publikował po kilka drobniejszych prac rocznie, wśród nich dot. historii Kościoła, np. Bpa Andrzeja Bajera kłopoty z dzierżawcami gotlińskimi 1763–5 (1916), recenzował pol. i niem. autorów, np. R. Frydrychowicza Westpreussische Sagen, Pelplin 1914 (rec. „Zap. TNT” 1915, t. III), A. Warschauera Das Wappen und das Banner von Danzig („ZWG” 1916, H. 56; rec. „Zap. TNT” 1916, t. III). Wygłosił też na zebraniach TNT kilka odczytów, m.in. w 1915 O życiu i pracach ks. Stanisława Kujota wraz z zestawieniem bibliografii jego dorobku Pokłosie bibliograficzne  prac ks. Stanisława Kujota (wyd. nast. w „Zap. TNT” 1914/5, t. III).

Działalność prezesa TNT

Po odzyskaniu niepodległości, już w czerwcu 1920, objął probostwo w Radzyniu Chełmińskim , a od stycznia 1923 w Lembargu pod Brodnicą, gdzie pozostał do końca życia. Również na początku 1923 został redaktorem wydawnictw TNT, a od maja tego roku (po J. Łęgowskim) jego prezesem. Odtąd Mańkowski  zmienił zakres swojej działalności na terenie parafii – zrezygnował z angażowania się w organizacjach na rzecz uaktywnienia i poszerzenia własnych badań pomorzoznawczych w połączeniu z pracą naukową-organizacyjną w TNT.

Pozostając (do 1934 jedynym) duszpasterzem parafii w Lembargu, kierował do końca życia całą działalnością Towarzystwa. Do ścisłej współpracy jako sekretarz Zarządu pozyskał już w 1923 Zygmunta Mocarskiego – dyrektora Ksiżnicy Miasta Torunia, którego stałe zamieszkanie w tym mieście, a przede wszystkim zdolności organizacyjne i kompetencje intelektualne w sposób istotny pomagały w kierowaniu działalnością Towarzystwa. Pierwszym wspólnym celem obu działaczy było poszerzenie grupy regionalnych badaczy i reaktywowanie utworzonych przed laty wydziału  dla ożywienia działalności Towarzystwa w związku z jego jubileuszem 50-lecia w 1925. Mańkowski  stanął na czele reaktywowanego Wydziału Historyczno-Archeologicznego, co sprawiło, że stał się on podstawą i główną racją bytu TNT.

Do 1939 Wydział odbył 52 posiedzenia  naukowe, na których wygłaszano po dwa lub trzy referaty. Sam Mańkowsaki wygłosił ich 19, w formie biografii wybitnych ludzi regionu z dawnej i bliższej przeszłości, wywodów etymologicznych nazw miejscowych i rodowych, szkiców ze sztuki kościelnej i obyczajów religijnych oraz w formie szerszych syntetycznych szkiców, np. Dzieje Pomorza 1815–46; Pomorze i ziemia chełmińska 1846–47. Niektóre z referatu były publikowane w wydawnictwach TNT, jako że Mańkowski  był stałym ich autorem. Przykładowo wymienić można ważniejsze z nich: Kapituła katedralna chełm. od 1466 do 1821 r. („Zap. TNT” 1921, t. V); Prałaci i kanonicy katedralni chełmińscy od założenia kapituły do naszych czasów, cz. 1–2 („Rocz. TNT”, 33–4: 1926–7); Z porozbiorowych dziejów drukarstwa i piśmiennictwa polskiego w Toruniu („Zap. TNT” 1924, t. VI). Równocześnie w „Zapiskach” i „Fontes” Mańkowsaki  opracowywał  wg najnowszych wtedy wytycznych i wyd. kilkanaście cennych źródeł – inwentarzy, kronik, przywilejów, np. Inwentarze dóbr kapituły katedralnej chełm. z XVII i XVIII w. („Fontes TNT”, 23: 1928), Kronika OO. Bernardynów lubawskich („Zap. TNT” 1933, t. IX); Przywilej króla Jana Olbrachta z 1495 r. na most drewniany na Wiśle pod Toruniem („Zap. TNT” 1931, t. VIII). Na łamach TNT w 1923–39 wydrukował też ponad 20 recenzji aktualnie ukazujących się w Polsce i w Niemczech prac historycznych, dotyczących Pomorza.

Poza seriami TNT publikował również w wydawnictwach  książkowych i czasopismach regionalnych. Przykładem może być dość obszerny, z bogatą bibliografią źródeł i opracowań Zarys dziejów Torunia po r. 1815, zamieszczony w pracy zbiorowej Dzieje Torunia, wyd. pod red. K. Tymienieckiego z okazji 700-lecia miasta w 1933. Współpraca z czasopismami  dała efekt w postaci cyklu artykułów o historii miast i zamków na Pomorzu i na ziemi chełmińskiej, np. o Chełmży i zamku w Radzyniu („Ziemia”), o obyczajach polskiej ludności na Warmii („Pomorze”) czy popularne, przeznaczone dla szerszego ogółu artykuły w „Dzienniku Poznańskim”, „Pracy”, „Pielgrzymie”.

Pomorzoznawca

Mańkowski  opublikował ponad 400 biogramów kanoników od czasów najdawniejszych, ok. 90 biogramów innych osób związanych z Pomorzem, w tym ok. 40 haseł do Polskiego Słownika Biograficznego.  Jako prezes TNT i autorytet naukowy reprezentował środowisko toruńskie  na zjazdach historycznych. W 1925 (wraz z Z. Mocarskim) brał udział w IV Powszechnym Zjeździe Historyków Polskich w Poznaniu, gdzie wystąpił z referatem Zagadnienia pomorskie, w którym określił zadania polskich historyków zajmujących się Pomorzem. Jako najważniejsze  podał stworzenie sentezy jego dziejów, czyli dalszego ciągu Dziejów Prus Królewskich do r. 1380 S. Kujota. Wyodrębnił też sześć szczegółowych problemów, których opracowanie miało służyć udowodnieniu polskości Pomorza: historia miast, zwłaszcza Torunia; osadnictwo wiejskie i stosunki włościańskie; historia Kościoła, przede wszystkim dzieje wewn. diecezji chełmińskiej; historia oświaty i szkolnictwa; historia kultury umysłowo-obyczajowej i materialnej; historia zasłużonych rodów na Pomorzu. W 1930 uczestniczył w V Zjeździe Historyków Polskich w Warszawie, a w 1935 w podobnym VI Zjeździe w Wilnie. W 1929 powołany został na członka-korespondenta PAU, a w rok później na wiceprezesa (powstałego w 1926) Instytutu Bałtyckiego w Toruniu, co sprzyjało współpracy obu ośrodków w zakresie badań pomorzoznawczych.

Wykazał również aktywność społeczną  w staraniach o tworzenie innych instytucji naukowych  i kulturalnych., które uważał za niezbędne do rozwoju wiedzy pomorzoznawczej na najwyższym poziomie. Już w 1923 opublikował w „Słowie Pomorskim” (nr 112) artykuł O wszechnicę na Pomorzu. W 1925 ogłosił tę ideę w „Rocznikach TNT” jako 18-stronicową rozprawkę Dzieje myśli uniwerysyteckiej na Pomorzu, przekonującą o potrzebie utworzenia wyższej uczelni w tym regionie. Wznowił ją w 1935 na łamach „Dnia Pomorskiego” (nr 74 w wywiadzie przeprowadzonym przez L. Sobocińskiego) pt. O wyższej uczelni w Toruniu.

Popierany aktywnie przez Z. Mocarskiego, A. Górskiego i K. Popiela oraz przez władze miejskie, został przewodniczącym  sądu konkursowego Rady Zrzeszeń Społecznych Naukowych Artystycznych  i Kulturalnych na pracę uzasadniającą potrzebę utworzenia uczelni na Pomorzu.

W 1936 na specjalnie zwołanym posiedzeniu publicznym TNT wygłosił obszerne przemówienie, w którym scharakteryzował sytuację kulturalną  Pomorza, jego rolę w skali ogólnopolskiej  i sześćdziesięcioletni dorobek TNT, uzasadniając tym potrzebę istnienia „Wszechnicy Pomorskiej” i proponując jako jej patrona Mikołaja Kopernika. Obecnemu na posiedzeniu min. WRiOP W. Świętochowskiemu wręczył Memoriał w sprawie potrzeb nauk.-kult. Pomorza. Zamysłu tego władze państwowe nie poparły ze względu na politykę zbliżenia RP z Rzeszą Niemiecką.

W marcu 1926 Mańkowski wystąpił na walnym zebraniu TNT z inicjatywą utworzenia w Toruniu muzeum  regionalnego. Ideę tę, wspólnym wysiłkiem jego i innych członków TNT oraz władz miejskich, udało się zrealizować w 1931 i tym samym sfinalizować długoletnie starania Zarządu TNT o zabezpieczenie zbiorów archeologicznych i muzycznych przez przekazanie ich w depozyt do Muzeum Miejskiego w Ratuszu.

W 1927 Mańkowski poparł także, zrealizowany w tym samym roku, projekt władz miejskich dotyczący utworzenia archiwum państwowego w Toruniu rozumiejąc ten fakt jako warunek poglębienia badań naukowych  dla przeciwstawienia się tendencyjności historyków niemieckich. W lipcu 1936 na uroczystym posiedzeniu Wydziału Historyczno-Archeologicznego, zorganizowanym w sali Rady Miejskiej w Ratuszu w związku z 60-leciem TNT i 30-leciem pracy naukowej, Mańkowski wygłosił referat  nt. powstania i działalności TNT, a także odebrał dyplom członkostwa honorowego Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk  od delegatów tegoż Towarzystwa. Otrzymał też 10 telegramów od instytucji naukowych i 25 od wybitnych profesorów  m.in. od Stanisława Kutrzeby i Zygmunta Wojciechowskiego.

Mańkowski w ciągu niemal siedemnastoletniej prezesury TNT okazał się sprawnym organizatorem i koordynatorem jego działalności: w latach 20. XX w. wprowadził dobór członków Zarządu wyłącznie wg kryterium wartości intelektualnej i doprowadził do jego konsolidacji oraz uregulował finansowe podstawy Towarzystwa  w oparciu o dotacje z kasy państwowej i samorządowej, co wobec zmniejszającego się dopływu składek i darów gwarantowało stabilizację działalności instytucji.

W pierwszej poł. l. 30. XX w.   Hist.-Archeol. Kom. redakcyjną ze swoim udziałem, zaś w 1935 wszedł w skład Kom. Redakcyjnej „Zapisek”. W drugiej poł. l. 30. XX w. dzięki aktywności Mańkowskiego TNT poszerzyło kontakty naukowe z indywidualnymi badaczami i uniwersytetami (m.in. w Upsali, Sztokholmie, Getyndze, Lubece, Szczecinie oraz w Lille, a także z ośrodkami w Ameryce – Chicago, Nowy Jork).

W 1937 Mańkowski wystąpił na zebraniach TNT z nowatorską propozycją, aby dla uczczenia Mikołaja Kopernika w związku z 400-leciem urodzin astronoma, przypadającym w 1943, wykupić jego dom i urządzić w nim muzeum. Mimo sprzeciwu większości członków TNT pomysł ponowił na zebraniach w 1938. Ostatnią czynnością organizacyjną  i naukową  Mańkowskiego było przewodniczenie walnemu zebraniu i dorocznemu posiedzeniu publicznemu TNT 19 II 1939 w auli Gimnazjum im. Mikołaja Kopernika, na którym przedstawił sylwetkę astronoma i zaproponował, aby program obchodów 400-lecia urodzin Kopernika opracowało TNT.

Cały dorobek naukowy Mańkowskiego o tak szerokim zakresie tematycznym (historia polityczna, gospodarcza i społeczna  Pomorza, historia Kościoła, drukarstwa i piśmiennictwa, genealogia, biografistyka, etnografia, bibliografia) jest dowodem realizacji nakreślonych przez niego celów, wynikających z przekonania o polskiej przeszłości Pomorza i jej nierozerwalnego związku z dziejami narodowymi. Dorobek ten liczy ponad 350 pozycji. Mańkowski  był człowiekiem skromnym, bezpośrednim i życzliwym wobec ludzi, niezależnie od ich pozycji społecznej.

Przyjaźnił się z wieloma osobami. Z najbliższego otoczenia byli to jego wikariusze, jak ks. Windorpski i ks. Jaranowski; jego nauczyciel – ks. S. Kujot i jego uczniowie – ks. ks. P. Czaplewski i T. Glemma. Miał przyjaciół również wśród członków TNT, jak: ks. W. Łęga, Z. Mocarski, a także wśród uczonych spoza Torunia, m.in. prof. K. Nitsch z Krakowa, dr J. Paradowski ze Lwowa, prof. S. Arnold i dr K. Górski z Poznania. Mańkowski interesował się polityką, lubił przyrodę i chętnie śpiewał pieśni patriotyczne.

W testamencie przekazał dla TNT zbiory rękopiśmienne i wycinki (ponad 60 grubych brulionów), natomiast bibliotekę , zgodnie z życzeniem biskupa S. W. Okoniewskiego, podarował Seminarium Duchownemu w Pelplinie. Testament nie został zrealizowany, ponieważ księgozbiór po aresztowaniu Mańkowskiego zniszczyli Niemcy, zaś szczęśliwym trafem ocalałe bruliony znalazły się częściowo w Archiwum w Pelplinie, a częściowo w posiadaniu prywatnym.

Mańkowski został aresztowany jesienią 1939, jednak dzięki wstawiennictwu miejscowych Niemców, zwłaszcza karczmarza Kreczmera, wkrótce go zwolniono. Ponownie został aresztowany we wrześniu 1940; osadzon go pod nr. 10104 w obozie koncentracyjnym Stutthof koło Gdańska. Tam zmarł 12 II 1941 (wg oficjalnego zawiadomienia na serce). Został pochowany na cmentarzu więźniów politycznych na Zaspie w Gdańsku. Staraniem parafian zwłoki Mańkowskiego zostały ekshumowane i 15 IV 1951 spoczęły na cmentarzu parafialnym w Lembargu. Nad grobem wzniesiono pomnik, wykonany przez I. Zelka z Torunia, przedstawiający popiersie Mańkowskiego, a poniżej – na obrysie mapy Pomorza Gd. i ziemi chełmińskiej– herby tych dzielnic.

Mańkowski otrzymał odznaczenia: Złoty Krzyż Zasługi (1925), Krzyż Oficerski Orderu Polonia Restituta (1930), prałaturę papieską (1927), Srebrny Wawrzyn Akademicki (1936).

Bibliografia

A. Zakrzewska, T. Zakrzewski, Toruński Słownik Biograficzny, t.6 ToMiTo, UMK w Toruniu 2010

ŁĘGOWSKI WŁADYSŁAW LEONARD

ŁĘGOWSKI WŁADYSŁAW LEONARD (1877–1941), ksiądz dr, dyrektor Miejskiego Gimnazjum Żeńskiego w Toruniu  działacz społeczny.

Urodził 6 XI w Zieleniu w pow. wąbrzeskim, w rodzinie rolnika Jakuba i Justyny z Wilemskich. W 1890–95 kształcił się w Collegium Marianum w Pelplinie i w gimnazjum chełmińskim (1895–99), gdzie należał do tajnej organizacji filomackiej i gdzie uzyskał świadectwo dojrzałości. Następnie studiował teologię w Seminarium Duchownym w Pelplinie i w Münster. 23 III 1903 otrzymał święcenia kapłańskie w Pelplinie.

Po rocznej pracy duszpasterskiej w Koronowie i Radoszkach udał się na dalsze studia (1904–1907) na Uniwersytecie  w Lipsku, gdzie jednocześnie opiekował się robotnikami polskimi, i w Würzburgu; tu na podstawie rozprawy Beiträge zur experimentellen Aesthetik (druk Lipsk 1908) uzyskał doktorat z filozofii. Po powrocie był wikarym w Toruniu i Fordonie oraz w 1909–12 nauczycielem w Zakładzie NMP Anielskiej w Kościerzynie, gdzie poza nauczaniem biologii, fizyki i chemii uczył w konspiracji języka polskiego oraz historii i literatury polskiej

22 VII 1912 został proboszczem w Radowiskach Wielkich w pow. wąbrzeskim. Podczas pierwszej wojny światowej organizował kolonie letnie dla dzieci polskich  robotników z Nadrenii i Westfalii. Utworzył Komitet Społeczny, angażując doń rodziny ziemiańskie: Potockich z Piątkowa, Gajewskich z Turzna, Donimirskich z Łysomic, Mieczkowskich z Niedźwiedzia. Dzieci umieszczano w okolicznych majątkach oraz na plebanii w Radowiskach.

Łęgowki organizował naukę języka polskiego oraz zajęcia oparte na ideałach harcerskich. Poznał w Zakopanem twórcę polskiego ruchu skautowego A. Małkowskiego oraz był w kontakcie z działaczami, którzy organizowali w Toruniu  tajną Drużynę Skautową (1917). Aresztowany przez Grenzschutz, więziony był kilka tygodni w Gdańsku. W 1918–20 należał do Powiatowej  Rady Ludowej, brał udział w Komisji Szkolnej, która przygotowywała przejęcie szkolnictwa na Pomorzu przez władze polskie. Organizował broń dla Straży Ludowej. W 1918 był wraz z ks. Henrykiem Szumanem współzałożycielem Pomorskiego Towarzystwa Opieki nad Dziećmi, które zajmowało się sierotami wojennymi. W 1921 Łęgowski  znajdował w gronie założycieli i członków zarządu utworzonego w Wąbrzeźnie Koła Polskiego Instytutu Narodowego.

Kapelan Pomorskiej  Chorągwi Harcerzy

W 1920– 22, będąc proboszczem w Radowiskach, stał się inicjatorem utworzenia Oddziału  PCK, a następnie  członkiem jego zarządu; dodatkowo p.o. dyrektorem  Miejskiego Gimnazjum Żeńskiego w Toruniu, gdzie wyraźnie preferował nauczanie języka i literatury polskiej. Jednakże, mimo starań, z trudem godził swoją funkcję z obowiązkami duszpasterskimi, toteż w grudniu 1922 zrezygnował z tego stanowiska. Jako członek Zarządu Oddziału Pomorskiego ZHP i kapelan Pomorskiej Chorągwi Harcerzy oraz przewodniczący Koła Przyjaciół ZHP, uczestniczył w licznych zlotach i obozach harcerskich, w tym w Spale w 1935. Znany był w kręgach starszych harcerzy w całej Polsce.

Szczególną troską otoczył parafialne organizacje  młodzieży KSMM i KSMŻ, dla których z pomocą Pomorskiej  Izby Rolniczej organizował różne kursy. W 1939 organizował zbiórki pieniężne na FON. Pracował także naukowo Od 1908 był członkiem Towarzystwa Naukowego w Toruniu.

W 1919 na walnym zebraniu Towarzystwa wygłosił referat pt. Problem życia w biologii, a w 1923 na zebraniu inauguracyjnym Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego miał odczyt na temat stanu badań w dziedzinie przyrodoznawstwa na Pomorzu. Interesowały go zagadnienia eugeniki. W 1932 na Międzynarodowym  Kongresie Eucharystycznym w Dublinie omawiał w kilku językach zagadnienie Eugenika a katolicyzm. W 1936 ogłosił drukiem w „Miesięczniku Diecezji Chełmińskiej” artykuł Biologiczne podstawy eugeniki, a rok  później Kościół a eugenika i poradnie przedślubne.

Łęgowski  utrzymywał kontakty naukowe  z poznańskim archeologiem, prof. Józefem Kostrzewskim, oraz z lwowskim antropologiem i etnografem, prof. Janem Czekanowskim, z którym w 1933 odbył podróż naukową do Egiptu i Palestyny. Jego zainteresowania antropologią zaowocowały przygotowaną na ten temat pracą, oddaną do druku w 1939 w Wąbrzeźnie. Została ona jednak zniszczona przez Niemców.

Po wybuchu drugiej wojny światowej na plebanii w Radowiskach Wojsko Polskie urządziło szpital polowy, z którym Łęgowskiego ewakuowano do Kutna. Aresztowany 24 X 1939 przez Niemców, więziony był w Dębowej Łące w pow. wąbrzeskim; został zwolniony dzięki interwencji niemieckich  parafian. Następnie około 28 XI tego roku został powtórnie uwięziony i osadzony w więzieniu grudziądzkim, potem w obozie koncentracyjnym w Stutthofie. Poddany częstym przesłuchaniom i torturom, zmarł 2 I 1941. Pochowany został na cmentarzu Zaspa w Gdańsku-Wrzeszczu, nr grobu 724. Odznaczony był Krzyżem Kawalerskim OOP i odznaką harcerską „Za zasługę”. Ku jego czci umieszczono tablicę pamiątkową w kościele w Radowiskach.

Bibliografia

  1. K. Przybyszewski, Toruński Słownik Biograficzny, t.6 ToMiTo, UMK w Toruniu 2010

LASKOWSKI FLORIAN MARIA STANISŁAW

LASKOWSKI FLORIAN MARIA STANISŁAW (1902–1939), kapitan  lotnik, dowódca III Dyonu Myśliwskiego 4 Pułku Lotniczego w Toruniu.

Urodzil się 4 V 1902 w Sieradzu, w rodzinie Lucjana i Stefanii z Trąbczyńskich. Ukończył Szkołę Handlową Zgromadzenia Kupców w Łodzi. Następnie został studentem agronomii na Wydziale Rolnym Uniwersytetu Poznańskiego.  Studia kilkakrotnie przerywał, biorąc w 1918–20 udział w walkach, m.in. o Lwów w 5 PP. Legionowej i 1 Pułku Ułanów Krechowieckich oraz jako ochotnik w pierwszym i trzecim powstaniu śląskim.

W 1925 zrezygnował z ukończenia studiów uniwersyteckich  i rozpoczął ćwiczenia w Cywilnej Szkole Pilotów na Ławicy pod Poznaniem. Po otrzymaniu w 1926 dyplomu pilota odbył obowiązkową służbę wojskową w Szkole Podchorążych  Rezerwy Lotnictwa w Poznaniu. Był zamiłowanym, wszechstronnym i czynnym sportowcem, a także konstruktorem kajaków i bojerów.

W październiku 1927 przyjęty został do zawodowej Szkoły Podchorążych  Lotnictwa w Dęblinie, którą ukończył 15 VIII 1929 w stopniu ppor. obserwatora. Po odbyciu krótkiej służby w dyonie liniowym 6 Pułku Lotniczego we Lwowie skierowany został na kurs pilotażu do Centrum Wyszkolenia Oficerów Lotnictwa w Dęblinie, a po jego ukończeniu w 1931 – na kurs pilotażu myśliwskiego do Grudziądza.

Przydzielony do lwowskiego dyonu myśliwskiego brał udział w organizacji i szkoleniu Aeroklubu Lwowskiego. W r. szkolnym 1937/8  ukończył Wyższą Szkołę Lotniczą w Warszawie i w stopniu kapitana  został dowódcą dyonu myśliwskiego 4 Pułku Lotniczego w Toruniu. Tuż przed wybuchem wojny jego dyon, przydzielony do dyspozycji dowódcy lotnictwa Armii „Pomorze”, przeniósł się na lotnisko polowe w Markowie pod Toruniem.

2 IX 1939 dowództwo lotnictwa Armii „Pomorze” przekazało Laskowskiemu rozkaz zaatakowania jedną eskadrą oddział niemiecki w rejonie Gruta-Łasin. Zdając sobie w pełni sprawę z niezmiernie niebezpiecznego zadania, Laskowski  nakazał wylosowanie eskadry (los padł na Eskadrę 141) i oświadczył, że osobiście poprowadzi ją do ataku. Decyzja Laskowskiego przeszła do historii polskiego lotnictwa. Na jego samolocie PZL P-11c nr 504 skupiły ogień wszystkie niemieckie działka przeciwpancerne. Celna seria uszkodziła silnik samolotu i zraniła pilota, który nie panując nad maszyną, rozbił się na polach wsi Gruta. Według naocznych świadków Laskowski był ranny, lecz Niemcy nie pozwolili udzielić mu pomocy. Wykrwawił się w kabinie swego samolotu. Pochowany został przez miejscową ludność na cmentarzu w Gardeji pod Grudziądzem.

Rozkazem Naczelnego Wodza Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie nr 5/41 odznaczony został pośmiertnie Krzyżem Walecznych, a w miejscu jego śmierci pod Grutą został po wojnie wzniesiony pomnik. Laskowski do końca wypełnił swój żołnierski obowiązek. Po wojnie złożony był wniosek o odznaczenie go Krzyżem Virtuti Militari, lecz panowała wówczas zasada nieodznaczania pośmiertnie. Natomiast jego dyon był jedyną jednostką lotniczą w kampanii wrześniowej 1939, która otrzymała pochwałę dowódcy lotnictwa Naczelnegfo Wodza w słowach: „Bohaterskiemu dyonowi cześć”.

Laskowski  był żonaty od 1931 z Ireną Godlewską. Dzieci z tego małżeństwa zmarły: Anna w 1941, Zbigniew w 1945.

Bibliografia

  1. K. Przybyszewski, Toruński Słownik Biograficzny, t.6 ToMiTo, UMK w Toruniu 2010

LEWSZECKI JÓZEF KSAWERY

LEWSZECKI JÓZEF KSAWERY (1869–1939), tytularny generał brygady Wojska Polskiego.

Urodził się 21 V (3 VI) 1869 w Nowogródku, w rodzinie szlacheckiej, syn Bonifacego i Stefanii ze Szmycerów (1848–1926). Maturę zdał w Mikołajowie (ziemia chersońska), po czym ukończył szkołę junkrów w Kijowie.

Od 19 V 1890 do 19 V 1917 był w wojsku rosyjskim, ostatnio w stopniu pułkownika. Od maja 1917 organizował i służył w I Korpusie Polskim. W Wojsku Polskim od 4 XI 1918, początkowo jako pierwszy dowódca IX Kaliskiego Okręgu Wojskowego. Zweryfikowany w stopniu płka, od 11 IX 1919 był inspektorem piechoty w DOG Łódź. W wojnie bolszewickiej w sierpniu 1920 dowódca odcinka „Dolnej Wisły”, od miejscowości Nowiny (ok. 20 km na zachód od Modlina) do miejscowości Chrapy (ok. 30 km na wschód od Torunia); skutecznie włączył się do odparcia inwazji Armii Czerwonej nad Wisłą pod Włocławkiem, za co został odznaczony Krzyżem Walecznych.

Po działaniach wojennych był ponownie inspektorem piechoty Dowództwa Okręgu Generalnego w Łodzi. Przeniesiony 31 V 1924 w stan spoczynku w stopniu tytularnego generała brygady na stałe zamieszkał w Toruniu. Tu działał m.in. w Federacji Polskiego Związku Obrońców Ojczyzny. Poza Krzyżem Walecznym był odznaczony: Odznaką Honorową Nacz. Pol. Komitetu Wojskowego  Medalem za Wojnę 1920, Medalem X-lecia oraz zagranicznymi: Orderem św. Stanisława II i III klasy, Orderem św. Anny II, III i IV klasy z napisem: „Za waleczność”, medalem brązowym za wojnę japońską i Medaille Interalliee de la Victoire.

W Toruniu mieszkał przy ul. Słowackiego 78 z przyjaciółką, wdową Ludmiłą Kłodnicką z domu Łazionów (ur. 1895, Kijów; zm. 1957, w Toruniu). Wcześniej był żonaty z Anną Mieszczarską, nie mieli potomstwa. Był starszym bratem lekarza Zygmunta Lewszeckiego oraz Amelii z Lewszeckich Owsianowej (1877–951), małżonki Ryszarda Owsianego

Lewszecki  zmarł 12 VIII 1939 w Toruniu. Został pochowany na cmentarzu Garnizonowym przy ul. Grudziądzkiej [nr grobu 1975 (11–11–8)]. Na jego pomniku znajduje się ufundowana przez rodzinę Zeidlerów tablica pamiątkowa bratanka generała, syna Zygmunta – Jerzego Lewszeckiego (1913–1955), ucznia gimnazjum w Toruniu, absolwenta Korpusu Kadetów w Chełmnie i Szkoły Podchorążych Artylerii w Toruniu. Obrońca Modlina w 1939. Jerzy Lewszecki  został odznaczony Krzyżem Walecznych, był jeńcem oflagów i obozów karnych w Niemczech, następnie oficerem Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, m.in. wywiadu wojskowego. Przerzucony w 1953 do Polski, został aresztowany i wyrokiem sądu wojskowego skazany na śmierć za szpiegostwo i stracony w Warszawie w 1955. W 1996 Sąd Wojsk. w Warszawie oczyścił go z zarzutów. Nieznane jest miejsce jego grobu.

Na cmentarzu Powązkowskim w 1998 wzniesiono pomnik upamiętniający Jerzego Lewszeckiego i in. patriotów zamordowanych w PRL w 1944–1956.

Bibliografia

  1. Z. Jędrzyński,Toruński Słownik Biograficzny, t.6 ToMiTo, UMK w Toruniu 2010

LOE JAN VI VOM

LOE (Lave, Lewe, Louwe, Loch, Lo, Lö, Loo, Lohe, Louch, Loye) JAN VI VOM (de, von, von der) (ur. ok. 1388–1460), dyplomata i burmistrz toruński, jeden z przywódców Związku Pruskiego.

Dokładna data urodzenia nieznana. Rodzicami byli Jan V (zm. 1412) i Gertruda, córka Henryka v. der Kemenaten. Loe  miał rodzeństwo: Filipa i Jakuba oraz co najmniej cztery siostry: Urszulę (żona Krzysztofa Sommerawa i następnie Piotra Frankensteina), Dorotę (żona Gotfryda Beckera), Katarzynę (żona Hartwiga Lunke) i Małgorzatę (żona Konrada Czeitcza). Kolejną siostrą  mogła być Elżbieta (zakonnica i potem przeorysza klasztoru żeńskiego w Chełmnie).

Po rezygnacji z funkcji ławnika staromiejskiego przez starszego brata Filipa, w 1430 wszedł do ławy Starego Miasta Torunia. Już w 1432 awansował do Rady Miejskiej, a w 1453 został wybrany po raz pierwszy burmistrzem. W ramach funkcji w radzie opiekował się w 1432 roku wapiennikiem miejskim, w 1433 był kamlarzem, w 1437 sędzią staromiejskim, w 1438 wójtem przedmiejskim, w 1439–40 administratorem młynów miejskich.

Jeden z przywódców Związku Pruskiego

W 1453 i 1457 został wybrany burmistrzem. Od początkowych latl 40. XV w. wielokrotnie reprezentował miasto  Toruń na zjazdach stanów i miast pruskich. W 1445 uczestniczył w Radzyniu w rokowaniach z wielkim  mistrzem, które dotyczyły cła funtowego. Loe był jednym z przywódców Związku Pruskiego i zwolennikiem poddania się Prus Polsce. Już w 1451 w instrukcji na zjazd stanów pruskich otrzymał wraz z Tiedemanem vom Wege sugestię, aby wspomnieć na zjeździe króla polskiego.

W lipcu tego roku na zjeździe w Kwidzynie prosił wraz z Tiedemanem vom Wege wielkiego mistrza o opiekę nad poddanymi w związku  z interwencjami margrabiów brandenburskich i arcybiskupa kolońskiego. W 1453, newralgicznym dla dalszych losów konfliktu stanów z Zakonem, został wybrany burmistrzem i stanął na czele rady toruńskiej. W tym czasie pozyskiwał małe miasta  dla Związku Pruskiego oraz spotkał się z Janem Bażyńskim w jego dobrach pod Dąbrównem.

W kwietniu 1453 z ramienia rady toruńskiej  reprezentował miasto na zjeździe w Kwidzynie, na którym podjęta została ostatnia próba zawarcia ugody z wielkim  mistrzem. Nie doszło do niej zapewne ze względu na jego postawę i torunian. Na zjeździe tym powołano stałą władzę Związku – tzw. Tajną Radę, dla której na siedzibę wybrano Toruń. W 1453 Loe jako przedstawiciel Związku Pruskiego, był zaangażowany w rozliczenie kosztów poselstwa Jakuba Skolimy na dwór cesarski, a następnie Jokusza ze Święcan na dwór polski.

Loe był jednym z udzielających pełnomocnictw dla poselstwa stanów do cesarza w maju 1453. Rozpowszechniał również treść zezwolenia na pobór szosu w Prusach oraz przedstawiał związane z tym listy cesarskie wielkiemu mistrzowi. Za jego pośrednictwem Grudziądz przesłał do Torunia  25 grzywien  na poczet szosu. W czerwcu 1453 udał się wraz z poselstwem z Polski do Chełmży na spotkanie z rycerstwem ziemi chełmińskiej.

Skuteczny negocjator

W drugiej poł. 1453 był jednym z najaktywniejszych negocjatorów toruńskich w kontaktach związkowców ze stroną polską,  często przebywał w sąsiednim Dybowie na negocjacjach z wojewodą brzeskim Mikołajem Szarlejskim. Loe  był wraz z Rutgerem v. Birken i dwoma ławnikami oraz dwoma przedstawicielami cechów reprezentantem miasta na burzliwym zjeździe stanów w Grudziądzu (10–13 VIII 1453). W tym czasie informowano go o rokowaniach z komturem toruńskim i o niepokojach w Starym i Nowym Mieście  Torunia.  We wrześniu tego roku wystawiał pełnomocnictwo dla przedstawicieli Związku Pruskiego, którzy brali udział w procesie z Zakonem.

W listopadzie tego roku  wielki  mistrz Ludwik v. Erlichshausen informował komtura toruńskiego  Albrechta Kalba, że burmistrz Loe zapewnił bezpieczeństwo mincerzowi toruńskiemu Janowi Lichtensteinowi. Loe kierował zapewne jako burmistrz przygotowaniami miasta   do zbrojnego wystąpienia przeciw Zakonowi jesienią i zimą 1453. Prawdopodobnie z tego okresu również pochodzą informacje o rozliczeniach przeprowadzonych między Loem a Gabrielem Bażyńskim.

Na początku 1454 Loe zakazał Krzyżakom zatrzymywania się w gospodach toruńskich. To jeszcze pod jego przewodnictwem rada toruńska wypowiedziała posłuszeństwo wielkiemu mistrzowi 4 II 1454. W marcu tego roku pośredniczył w przekazaniu 5000 guldenów węgierskich przez Jana Marienau, biskupa chełmińskiego, dla Związku Pruskiego. W 1454 zbierał również pieniądze i srebro na rzecz Związku: w Chełmnie 180 grzywien, w Braniewie 100 grzywien., od biskupa pomezańskiego Kacpra 7 3/4 grzywny srebra, od kapituły pomezańskiej 14 grzywien  srebra i 50 grzywien  pruskich, w Królewcu 160 grzywien, potem 200 grzywien  i następnie od mieszczan królewieckich w Elblągu 2200 grzywien oraz pomniejsze sumy w małych miastach.

Loe  uczestniczył wraz z  Tiedemanem vom Wege i R. v. Birken w zjeździe w Grudziądzu zwołanym na 12 IV 1454, na którym dyskutowano o złożeniu hołdu królowi polskiemu. Tutaj też zbierał pieniądze i precjoza od miast do kasy Związku. Już 14 IV tego roku  brał udział w Toruniu w spotkaniu z delegacją polską z kanclerzem Janem Koniecpolskim na czele. Na wspomnianym spotkaniu omawiano kwestię ratyfikacji aktu poddania się Prus Polsce, co nastąpiło dzień później.

Na początku wojny trzynastoletniej Loe przeprowadzał, w tym z racji sprawowanych funkcji, liczne rozliczenia na terenie Torunia. Wraz z innymi mieszczanami toruńskimi udał się w maju 1454 z listami do króla, który przebywał w tym czasie w Brześciu Kujawskim. 5 VI tego roku wyruszył z władcą z Torunia  na północ do Elbląga, gdzie został wystawiony przywilej dla Głównego Miasta Gdańska. Loe wraz z R. v. Birken z Torunia  występują jako świadkowie w zapisie wspomnianego przywileju. Loe brał udział w rozliczaniu wydatków związanych z pobytem króla w Prusach w 1454.

Reprezentant Torunia na zjazd stanów

13 VII tego roku  wraz z Konradem Theudenkusem i R. v. Birken reprezentował miasto  na zjeździe stanów z królem Kazimierzem Jagiellończykiem w Grudziądzu, gdzie ustanowiono Radę Pruską i określono jej skład (miała liczyć po siedmiu przedstawicieli miast i rycerstwa). Loe był także zapewne zaangażowany w sprawy zaopatrzeniowe Związku Pruskiego. Jego aktywność polityczna nie zmniejszyła się w kolejnych latach. W lutym 1455 otrzymał pełnomocnictwo Rady Miasta Torunia  na zjazd w Gdańsku. Pośredniczył również z panami wielkopolskimi, Piotrem z Szamotuł i Janem Rytwiańskim, w zawieraniu umów między radą gdańską  a zaciężnymi ze Starogardu i Nowego, w tym z Januszem Kołudzkim i Jakubem Milejowskim. Wynegocjowana umowa przewidywała spłatę żołdu w ratach oraz wyrównanie strat związanych z opóźnieniami w jego zapłacie. Zawarty układ nie został jednak dotrzymany przez stany pruskie i najemnicy wysuwali kolejne żądania. Pod koniec lipca 1455 w Nowem n. Wisłą posłowie gdańscy, Herman Stargard i Einwald Brige (Wrige), oraz Loe  prowadzili rozmowy z zaciężnymi przy udziale wspomnianych panów z Wielkopolski oraz kanclerza koronnego Jana Gruszczyńskiego, biskupa włocławskiego.

W grudniu 1455 doradzał królowi wraz z R. v. Birken w sprawie podjęcia rozmów z rotmistrzami krzyżackimi, w tym z Oldrzychem Czerwonką, na temat sprzedaży zamków zakonnych tytułem zapłaty żołdu zaciężnym. W rozwiązywanie podobnych problemów Loe  zaangażowany był również pod koniec stycznia 1457 w Grudziądzu, kiedy to prowadzono rozmowy z Czerwonką w sprawie spłaty zaległego wynagrodzenia. Ugoda z Czerwonką została zawarta 6 II tego roku  w Malborku, Toruń  reprezentował wówczas Loe  z K. Theudenkusem. który  regulował także należności Związku wobec najemników oraz posłańców. Ponadto był zaangażowany w dostarczenie pism do klasztoru oliwskiego związanych z pożyczką w wysokości 400 grzywien  dla Stanów Pruskich. Sam na rzecz rozliczeń z zaciężnymi przekazał 3 łaszty zboża oraz srebrny puchar wartości 24 grzywien.

Ponadto rada toruńska zobowiązała się zapłacić mu 100 grzywien za szkody, które poniósł w Sztumie. W 1456 uczestniczył w zjeździe w Gdańsku, gdzie uchwalono podatki, które miały pokryć koszty wojny. W tym czasie przekazał 5 grzywien na wikt dla 70 piechurów w Radzyniu, którym pomagali mieszczanie toruńscy. W lipcu tego roku wraz z innymi mieszczanami toruńskimi donosił radzie toruńskiej  z Elbląga, że gdańszczanie pojmali posłańca Kranczenberga, kuśnierza z Nowego Miasta  Torunia,  który został wysłany z listami do pospólstwa gdańskiego.

W następnych latach  uczestniczył w zjazdach, na których rozważano kwestie spłaty zaciężnych oraz sprawy finansowe Związku. W 1459 w Toruniu brał udział w rokowaniach z negocjatorami krzyżackimi przebywającymi w Chełmnie na temat uwięzionych i usprawnienia handlu. We wrześniu 1459 Loe uczestniczył z K. Theudenkusem w poselstwie stanów na sejm do Piotrkowa, gdzie dyskutowano o zasadach spłaty zaciężnych. Posłowie toruńscy  nalegali również na podjęcie wzmożonych działań militarnych. W grudniu 1459 Loe ponownie udał się do Piotrkowa, zabiegając u króla o podjęcie intensywnych działań wojennych, uzyskanie spłat dla zaciężnych i zburzenie Nieszawy, a także potwierdzenie toruńskiego prawa składu. W tym czasie rada toruńska  informowała przebywających poza miastem Loego  i K. Theudenkusa o wydarzeniach politycznych w Prusach.

Po wybuchu wojny Loe  włączył się aktywnie w działania militarne. W kwietniu 1454 pożyczył od Gotfryda II Rubita, dowódcy związkowego w Brodnicy, 337 grzywien  zapewne na wyekwipowanie oddziału  zaciężnych. Potem uczestniczył w negocjacjach z G. II Rubitem, które doprowadziły ostatecznie do jego usunięcia z Brodnicy i uwięzienia w końcu 1454.

W 1435 Loe  reprezentował szwagierkę Gertrudę Blumental oraz G. II Rubita i Jana V (Hencze) Rubita w staraniach o wypłatę zaległych rent we Wrocławiu. W 1437 w związku  z podziałami majątku po niejakim Fibecke zobowiązał się do wypłacenia sumy 8 1/2 grzywien  Gerhardowi Fulpuchowi, który zasiadał w sądzie komtura domowego Jana Obirstolcza. W 1443 Loe  razem z Reyneke Rubitem sprzedał zagrodę znajdującą się poza murami miejskimi Henrykowi Molnerowi. Na pocz. Lat  40. XV w. wraz z bratem Filipem udzielił pożyczki Janowi v. Snatin ze Lwowa. Reprezentował ich wówczas kupiec lwowski Augustyn Bruch. Na przedmieściu przy ul. Cichej Loe posiadał również stodołę.

Doradca w sprawach spadkowych

Do 1446 miał  dom przy ul. Starotoruńskiej (dziś ul. Kopernika nr 33), który sprzedał rękawicznikowi Michałowi Marquartowi. W 1447 Loe  sprzedał Jerzemu Hormecherowi za 30 dobrych grzywien dom przy ul. Panieńskiej w Nowym Mieście Toruniu wraz z obciążeniami. W 1457 reprezentował dzieci swego brata Jakuba w rozliczeniach z Janem Trostem. W 1453 przejął 125 grz. długu swojego wuja Jerzego Bruckena wobec Marty, wdowy po Janie Buermanie (Bewermanie). Ostatecznie dług ten został uregulowany w 1464 przez wdowę po Loem Małgorzatę. W 1470 wspomniana Marta wyegzekwowała od Jana Lisemana 125 grzywien  z powodu poręczenia Loego dla wuja Jerzego Lunke. J. Liseman, zięć Loego, regulował również należności teścia w wysokości 9 1/2 grzywny za sukno wobec Zygfryda Czeitcza, który zmarł w Gdańsku.

W latach 40. i 50. XV w. Loe był kilkakrotnie rozjemcą, pełnomocnikiem i świadkiem w sprawach spadkowych i testamentowych oraz finansowo-handlowych. W 1453 doradzał wraz z burmistrzem R. v. Birken i kanonikami chełmińskimi Janowi Marienau, biskupowi chełmińskiemu, w sporze o młyn na rzece Prątnicy (na granicy miejscowości Tynwałd i Tuszewo) z Fryderykiem Mortęskim i jego synem Ludwikiem, których pełnomocnikiem był Jan Bażyński. W 1455 przekazał na pogłówne i szos z Torunia  srebrny pas wartości 25 1/2 guldenów. W 1428 i 1435 mieszkał w kamienicy rodzinnej, obok kościoła św. Janów (dziś ul. Kopernika nr 4). W 1447 rozliczał spadek po rodzicach z braćmi Filipem i Jakubem. Po dokonaniu wspomnianych rozliczeń spadkowych przeniósł się do domu przy ul. Mostowej nr 17, który prawdopodobnie przejął wraz z ręką swej pierwszej żony. Mieszkał tam dowodnie już od 1449 aż do śmierci.

Loe był dwukrotnie żonaty. Jego pierwszą żoną była Małgorzata, najstarsza córka Liffharda Blumentala. Zmarła jednak szybko, przed 1440, kiedy to Loe rozliczał spadek po niej z jej niezamężną jeszcze siostrą Zofią. Po raz drugi ożenił się z Małgorzatą Scherer (zmarlą przed 1471), siostrą Jana (zmarłą 1490), która po śmierci męża mieszkała w kamienicy należącej do jego siostrzenicy Barbary v. Birken z d.omu  Lunke, przy ul. Szerokiej nr 24. Loe miał chyba tylko jedną córkę z drugiego małżeństwa – Barbarę, która przed 1470 została wydana za mąż za Jana Lisemana (zm. 1519), późniejszego rajcę i burmistrza toruńskiego.

Ok. poł. XVI w. prawo patronatu nad fundacją rodziny Loego przy ołtarzu św. Andrzeja w kościele św. Janów mieli Lisemanowie. 16 XI 1460, po opanowaniu Świecia przez Bernarda Szumborskiego, zaciężnego krzyżackiego, na odsiecz załodze zostali niezwłocznie wysłani statkami zaciężni w liczbie 77 pieszych i 9 konnych pod dowództwem Loego, K. Theudenkusa i Bertrama v. Allen razem z rycerzem Mikołajem Pilewskim. W trakcie pierwszych potyczek Loe zginął razem z ławnikiem toruńskim Mikołajem Karrenmacherem.

Rada toruńska wyasygnowała 30 grzywien na jego pogrzeb. Loe był niewątpliwie jednym z najbardziej zdeklarowanych przeciwników Zakonu i zwolenników współpracy z królem polskim w radzie toruńskiej. Księgi kiery nazywają go walecznym, odważnym, nieustraszonym, mężczyzną jakby stworzonym do wojny.

Bibliografia  

  1. K. Kopiński, K. Mikulski,Toruński Słownik Biograficzny, t.6 ToMiTo, UMK w Toruniu 2010