Drzewo kategorii
Licznik odwiedzin

O Toruniu

FLISACY OD A DO Z

09-kopia3FLISACY  OD A DO Z

Projekt strony tytułowej:

Grzegorz Gurzyński – Na okładce „Gruba Maryna” fot. Zofia Huppenthal

Ilustracje i foto:

Jerzy Marchewka

Od Autora

Flisacy to kategoria zawodowa specjalizująca się w transporcie towarów i drewna. W tym celu już od średniowiecza  wykorzystywali oni drogi wodne. Na przełomie  XVI i XVII wieku zaczęły powstawać cechy flisaków (włóczków) m.in. w Gdańsku,Toruniu, Krakowie i Jarosławiu.

Toruń był ważnym miastem na niemal 1000 kilometrowym szlaku jako ośrodek handlowy, a także ze względu na  komorę celną i port drzewny. Wytworzył się w Toruniu specyficzny folklor flisacki. Wraz z rozwojem żeglugi śródlądowej oraz  wzrostem roli kolejnictwa następowało stopniowe ograniczanie znaczenia flisactwa. Spław tylko drewna funkcjonował jeszcze do 1939 roku.

ARTFUL – drąg ostro zakończony, wbijany w ziemię do zatrzymywania tratwy.

BINDUGA – teren nad rzeką, gdzie zbija się tratwy z pni spuszczanych prosto z lasu na wodę.

COL – ostatni człon tratwy, na którym flisacy robili sobie palenisko.

DRYGAWKI – stery używane do kierowania tratwami.

„FLIS” – poemat opisowo-dydaktyczny Sebastiana Klonowica; opera w jednym akcie Stanisława Moniuszki.

FLISACZA ULICA – biegnie pod murami obronnymi Torunia od Bramy Klasztornej do Hotelu „Bulwar”.

FLISAK – nazwa Ogrodu Rodzinnego przy ul. Przybyszewskiego 4 (dawniej ogród pracowników „Merinotexu”).

FRYCE – ceremonia pasowania chłopów na oryli, biorących udział  po raz pierwszy w spławie Wisłą. W dawnej  „Gospodzie Flisaczej” należało uczcić „Grubą Marynę” przez ucałowanie jej wielkiego palucha u prawej stopy. Była to postać nagiego Bachusa, który siedział okrakiem na wielkiej, 1200 litrowej beczce (Muzeum Okręgowe).

GŁOWA – czoło tratwy.

„GOSPODA POD TURKIEM”(Flisacza) – kamienica przy Rynku Staromiejskim 5, gdzie odbywały się spotkania flisaków podczas postojów np. z powodu załatwiania spraw celnych.  Tu odbywały się także ceremonie zwyczajowe- fryce.

„GRUBA MARYNA” – zob. fryce.

IWO – flisak, który według legendy wybawił Toruń od plagi żab.

KLISTRY – poprzeczne bale łączące pnie.

LAS – długodystansowy spław drewna tratwami nawet do 1000 kilometrów.

ŁOBDOWCZYK JAN  (? – 1264), franciszkanin, błogosławiony, patron flisaków i rybaków wiślanych.

ORYLE – grupa 4-6 flisaków obsługujących tratwy.

PAL – docelowe miejsce spławu.

PAS – szereg połączonych tablic mogło sięgać nawet do 120 m.

PIESEK – dębowy wałek służący do łączenia drewna w tafle.

POMNIK FLISAKA – statuetka flisaka umieszczona w otoczeniu żab tryskających wodą, nawiązuje do legendy o pladze żab, które flisak Iwo wyprowadził poza miasto.

PORT DRZEWNY – w latach 1904-1909 port drzewny   w Toruniu mógł przyjąć 250 tratew.

RETMAN – W żegludze rzecznej, osoba odpowiedzialna za bezpieczeństwo spławu. Retman płynął łódką na czele flotylli tratew, znakował tor wodny i ostrzegał przed mieliznami sternika.

RETMAŃCZYK – pomocnik retmana.

RYBAKI – osada nadwiślańska w Toruniu zamieszkiwana przez flisaków. Ponadto flisacy osiedlali się w Złotorii i Kaszczorku w pobliżu ujścia Drwęcy do Wisły.

RYZA – czas trwania spławu wiślanego od 4 do 12 tygodni.

SKARBÓWKA – mieszkanie na tratwie dla kasjera.

SPŁAW – transport towarów szlakami wodnymi z wykorzystaniem łodzi rzecznych i tratew. Szacuje się, że w Polsce, w XVI w. ze spławu rzecznego żyło około 100 tysięcy ludzi. Rozwój spławu został zahamowany w związku z rozwojem kolejnictwa i transportu drogowego. Od 1826 roku w Toruniu znajdowała się siedziba głównego urzędu celnego  na drewno spławiane Wisłą. Każdy flisak musiał się więc zatrzymywać w Toruniu.

TAFLA – najmniejsza jednostka spławna w Polsce przedrozbiorowej.

TABLICA – łączenie 8-12 pni drewna do spławu na szerokość 5-10 m.

TRATWA duża jednostka spławna,czoło nazywano głową a ostatni odcinek tratwy colem.

ZEGAR FLISACZY – zegar wieżowy z ok. 1433 roku z jedną wskazówką, umieszczony jest na wieży bazyliki katedralnej. Widoczny od strony Wisły, wskazywał czas flisakom płynącym do Gdańska, stąd nazwa – zegar flisaczy.

Bibliografia

  1. Encyklopedia Historii Gospodarczej Polski do 1945, t. I, WP Warszawa 1981
  2. Katarzyna Kluczwajd, Andrzej Skowroński, Toruń jest…jaki ? Wizja miasta zależy od Ciebie, Stowarzyszenie Historyków Sztuki, Toruń 2010
  3. Misińska, Tradycyjny spław drewna, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Seria Etnograficzna nr 6. Łódz 1962

Galeria

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Przemarsz młodych flisaków ul. Szeroką z okazji Festiwalu „Probaltica” (2014).  Prowadzi wybitny skrzypek Wadim Brodski. Fot. Jerzy Marchewka

KAMIENICA PRZY RYNKU NOWOMIEJSKIM 8

KAMIENICA PRZY RYNKU NOWOMIEJSKIM 8

Od 1489 roku działała w tej kamienicy gospoda. Jej nazwa – „Gospoda pod modrym Fartuchem”, była ulubionym lokalem nie tylko rzemieślników, gdyż gościła także królów polskich podczas ich wizyt w Toruniu. Jak głosi tradycja,  zapewne dobrych miodów próbowali tutaj Kazimierz Jagiellończyk, Jan Olbracht i Napoleon.

Obecny budynek gospody pochodzi z XVIII wieku. Barokowe elewacje zostały wykonane w 1873 roku, gdy właścicielem był oberżysta Droese. Na piętrach znajdowały się pokoje hotelowe. W podwórzu zbudowano stajnie dla potrzeb ówczesnego transportu.

Elewacja frontowa jest tynkowana, nad wejściem wywieszka z datą 1489. Szczyt kamienicy zwieńczony półkolistym naczółkiem i zdobiony wolutami. Pod oknami dekoracje w formie girlandy. Dach kryty dachówką ceramiczną esówką.

Od 1922 gospoda przeszła w polskie ręce. Właścicielem został  Kazimierz Jakubczak. W 1945 roku utracił jednak prawo własności w związku ze zmianami ustrojowymi. Budynek stał nie wykorzystany i niszczał. Dopiero w 1958

roku po generalnym remoncie przywrócono mu dawną funkcję. Od 1959 roku kamienicę przekazano w użytkowanie Toruńskim Zakładom Gastronomicznym. Obecnie gospoda działa nadal i jest prowadzona przez prywatnego właściciela.

Bibliografia

Karta ewidencji zabytków architektury i budownictwa ze zbiorów Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Toruniu

Fotogaleria

fot. G. Gurzyński i J. Marchewka

KAMIENICA PRZY RYNKU STAROMIEJSKIM 4

KAMIENICA PRZY RYNKU STAROMIEJSKIM 4

Położona jest na starym mieście, ograniczona ulicami: Żeglarską, Kopernika, Św. Ducha i Rynkiem Staromiejskim. Czas powstania XIV/XV. Zbudowana na zrębie gotyckim, Przebudowano elewację frontową w 1851 roku, kiedy właścicielem był aptekarz Ferdinand Taege. Kamienica dwupiętrowa, trzyosiowa. Detalem architektonicznym elewacji są gzymsy z palmetą nad oknami pełny łuk, Wejście od strony Rynku Staromiejskiego prowadziło do Apteki Królewskiej. Nad drzwiami rzezba orła z rozpostartymi skrzydłami. Dach kamienicy pokryty jest dachówką ceramiczną -esówką. Po likwidacji apteki, od 2013 roku mieści się tutaj Cukiernia Sowa.

 

Bibliografia

  1. Karta ewidencji zabytków architektury i budownictwa ze zbiorów Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Toruniu

KAMIENICA PRZY RYNKU NOWOMIEJSKIM 13

KAMIENICA PRZY RYNKU NOWOMIEJSKIM 13

Położona jest w obrębie zabudowy Nowego Miasta, na narożniku Rynku Nowomiejskiego i Królowej Jadwigi. Kamienica zbudowana jest na zrębie gotyckim, istnieją gotyckie piwnice. W części narożnej budynku znajduje się od 1624  apteka , której założycielem był Martin Bernhard. Dawna nazwa „Apteka pod złotym lwem”, obecnie „Apteka pod lwem”. Nad wejściem we wnęce umieszczona jest złocona rzezba leżącego lwa (XVIII w.).

Wystrój elewacji klasycystyczny. Pomiędzy oknami parteru i piętra płyciny (wypukłe płaszczyzny) dekorowane lirą i gałązką. Nad piętrem płyciny dekorowane są festonami, gzyms profilowany.  W środkowej części odkrywka cegły profilowanej. Dach kryty dachówką ceramiczną (mnich- mniszka).

 

Bibliografia

  1. Karta ewidencji zabytków architektury i budownictwa ze zbiorów Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Toruniu

Fotogaleria

fot. J. Marchewka

100 DNI ODPUSTU

Archiwum Państwowe w Toruniu przechowuje wiele cennych dokumentów historycznych. Podczas wystawy, eksponowanej w czerwcu 2016 roku można było obejrzeć  niektóre dokumenty kościelne. Wśród nich znalazł się oryginalny

pochodzący z 15, XII. 1475 roku. Zapewniał on katolikom 100 dni odpustu, jeżeli nawiedzą kaplicę św. Barbary (na Barbarce) w dniu 4 grudnia i w dniu Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny. Zaświadczyli o tym: biskup Pelestriny  Angelus, oraz trzej kardynałowie: Stefan, Ausias i Jan Michał, którzy zwyczajem średniowiecznym przywiesili do tego dokumentu swoje pieczęcie.

 

Bibliografia

Wystawa archiwalna „Kościoły toruńskie”, czerwiec 2016

Galeria

fot. J. Machewka

POMNIK KRZYŻA ŻELAZNEGO

POMNIK KRZYŻA ŻELAZNEGO

Do osobliwych należy zaliczyć odsłonięcie 25 sierpnia 1915 roku na Rynku Staromiejskim w Toruniu  pomnika Krzyża Żelaznego. Krzyż Żelazny wykonany był z drewna sosnowego, co umożliwiało wbijanie zakupionych  gwozdzi ofiarnych srebrnych (droższych) i tańszych żelaznych. Pomysł dotarł do Torunia z Wiednia. Tam zapoczątkowano ruch społeczny zbiórki funduszy na rzecz żołnierzy, ofiar I Wojny Światowej. Po roku pomnik przeniesiony został na trawnik przy Kościele Garnizonowym. Natomiast akcja zbiórki przybrała tańszą formę. Założono wówczas Złotą Księgę Toruńskiej Wojennej Pomocy Społecznej, do której wpisywano darczyńców.

Bibliografia

  1. M. Niedzielska, Nieznane wojenne pomniki Torunia z 1915 roku, Rocznik Toruński, t. 42 rok 2015

Galeria

29

fot. z karty pocztowej (zbiory M. Niedzielskiej) na obwolucie Rocznika Toruńskiego nr 42

MEGA PIERNIKOWE SERCE

Żywe Muzeum Piernika do rekordów toruńskich dodało wielkie piernikowe serce.

Tworzyli go mieszkańcy Torunia i turyści. Podczas plenerowej imprezy, która odbyła się w Fosie w pobliżu ruin Zamku Krzyżackiego z okazji 10-lecia Muzeum 14 maja 2016 roku. Serce powstało z około 800 kawałków piernika wypiekanego na miejscu i zajęło powierzchnię około 5 metrów kwadratowych. „Budowniczowie” dostali certyfikat, który zaświadczał o ich udziale, a nadany numer pozwalał po imprezie odnaleźć swój kawałek do zjedzenia.

Bibliografia

  1. Bielicki, W sobotę pobijemy rekord na największe piernikowe serce, „Nowości” 14 maja 2016

Galeria

Fot. J. Marchewka

PIERNIKOWY KOPERNIK

PIERNIKOWY KOPERNIK

Dzieło cukiernika i plastyka wystawiono na dziedzińcu Ratusza Staromiejskiego z okazji Święta Toruńskiego  Piernika ( wrzesień 2015). Na tle utworzonym z katarzynek wyeksponowany jest portret Kopernika z jego koncepcją układu  heliocentrycznego.

Bibliografia

1. M. Święto Toruńskiego Piernika

Galeria

 

fot. J Marchewka

KAISER AUTOMAT

KAISER AUTOMAT
W przypadku restauracji „Kaiser Automat”, która mieściła się przy ul. Szerokiej 6 możemy mówić dwa razy pierwsza. Jako pierwsza w Toruniu serwowała z automatu dania obiadowe, kanapki, ciasto, kawę i wino. Pomysł podobno zapożyczony z restauracji w berlińskim ZOO. Restauracja pod niemieckim zarządem działała do 1920 roku.

Można także przyjąć, że restauracja jako pierwsza była lokalem sieciowym w naszym mieście i działała pod patronatem firmy „Kaiser Automat”, która w ramach umowy dostarczała wyposażenie lokalu i ustalała ceny dań. Był to rodzaj znanej nam dzisiaj franczyzy.

Bibliografia
Sz. Spandowski, Befsztyk z automatu za 30 fenigów. I reszta jeśli klient nie miał drobnych. „Nowości”, 3 lutego 2016

GNOMON

genomon

fot. J. Marchewka

GNOMON – Ważnym akcentem znaków kopernikańskich w Toruniu jest Gnomon, Zegar Słoneczny. Największy pomnik w postaci kulistej wyobrażający Ziemię, otoczony jest znakami Zodiaku. Znajduje się na skwerku naprzeciwko Hotelu „Copernicus”. Pomnik wykonało dawne Toruńskie Przedsiębiorstwo Budownictwa Ogólnego w 1973 roku dla upmiętnienia Międzynarodowego Roku Kopernikowskiego.

Bibliografia
J. Marchewka, O Mikołaju Koperniku zagadek 300, Wąbrzeskie Zakłady Graficzne 2013