Drzewo kategorii
Licznik odwiedzin

Słowniczki Toruńskie

FLISACY OD A DO Z

09-kopia3FLISACY  OD A DO Z

Projekt strony tytułowej:

Grzegorz Gurzyński – Na okładce „Gruba Maryna” fot. Zofia Huppenthal

Ilustracje i foto:

Jerzy Marchewka

Od Autora

Flisacy to kategoria zawodowa specjalizująca się w transporcie towarów i drewna. W tym celu już od średniowiecza  wykorzystywali oni drogi wodne. Na przełomie  XVI i XVII wieku zaczęły powstawać cechy flisaków (włóczków) m.in. w Gdańsku,Toruniu, Krakowie i Jarosławiu.

Toruń był ważnym miastem na niemal 1000 kilometrowym szlaku jako ośrodek handlowy, a także ze względu na  komorę celną i port drzewny. Wytworzył się w Toruniu specyficzny folklor flisacki. Wraz z rozwojem żeglugi śródlądowej oraz  wzrostem roli kolejnictwa następowało stopniowe ograniczanie znaczenia flisactwa. Spław tylko drewna funkcjonował jeszcze do 1939 roku.

ARTFUL – drąg ostro zakończony, wbijany w ziemię do zatrzymywania tratwy.

BINDUGA – teren nad rzeką, gdzie zbija się tratwy z pni spuszczanych prosto z lasu na wodę.

COL – ostatni człon tratwy, na którym flisacy robili sobie palenisko.

DRYGAWKI – stery używane do kierowania tratwami.

„FLIS” – poemat opisowo-dydaktyczny Sebastiana Klonowica; opera w jednym akcie Stanisława Moniuszki.

FLISACZA ULICA – biegnie pod murami obronnymi Torunia od Bramy Klasztornej do Hotelu „Bulwar”.

FLISAK – nazwa Ogrodu Rodzinnego przy ul. Przybyszewskiego 4 (dawniej ogród pracowników „Merinotexu”).

FRYCE – ceremonia pasowania chłopów na oryli, biorących udział  po raz pierwszy w spławie Wisłą. W dawnej  „Gospodzie Flisaczej” należało uczcić „Grubą Marynę” przez ucałowanie jej wielkiego palucha u prawej stopy. Była to postać nagiego Bachusa, który siedział okrakiem na wielkiej, 1200 litrowej beczce (Muzeum Okręgowe).

GŁOWA – czoło tratwy.

„GOSPODA POD TURKIEM”(Flisacza) – kamienica przy Rynku Staromiejskim 5, gdzie odbywały się spotkania flisaków podczas postojów np. z powodu załatwiania spraw celnych.  Tu odbywały się także ceremonie zwyczajowe- fryce.

„GRUBA MARYNA” – zob. fryce.

IWO – flisak, który według legendy wybawił Toruń od plagi żab.

KLISTRY – poprzeczne bale łączące pnie.

LAS – długodystansowy spław drewna tratwami nawet do 1000 kilometrów.

ŁOBDOWCZYK JAN  (? – 1264), franciszkanin, błogosławiony, patron flisaków i rybaków wiślanych.

ORYLE – grupa 4-6 flisaków obsługujących tratwy.

PAL – docelowe miejsce spławu.

PAS – szereg połączonych tablic mogło sięgać nawet do 120 m.

PIESEK – dębowy wałek służący do łączenia drewna w tafle.

POMNIK FLISAKA – statuetka flisaka umieszczona w otoczeniu żab tryskających wodą, nawiązuje do legendy o pladze żab, które flisak Iwo wyprowadził poza miasto.

PORT DRZEWNY – w latach 1904-1909 port drzewny   w Toruniu mógł przyjąć 250 tratew.

RETMAN – W żegludze rzecznej, osoba odpowiedzialna za bezpieczeństwo spławu. Retman płynął łódką na czele flotylli tratew, znakował tor wodny i ostrzegał przed mieliznami sternika.

RETMAŃCZYK – pomocnik retmana.

RYBAKI – osada nadwiślańska w Toruniu zamieszkiwana przez flisaków. Ponadto flisacy osiedlali się w Złotorii i Kaszczorku w pobliżu ujścia Drwęcy do Wisły.

RYZA – czas trwania spławu wiślanego od 4 do 12 tygodni.

SKARBÓWKA – mieszkanie na tratwie dla kasjera.

SPŁAW – transport towarów szlakami wodnymi z wykorzystaniem łodzi rzecznych i tratew. Szacuje się, że w Polsce, w XVI w. ze spławu rzecznego żyło około 100 tysięcy ludzi. Rozwój spławu został zahamowany w związku z rozwojem kolejnictwa i transportu drogowego. Od 1826 roku w Toruniu znajdowała się siedziba głównego urzędu celnego  na drewno spławiane Wisłą. Każdy flisak musiał się więc zatrzymywać w Toruniu.

TAFLA – najmniejsza jednostka spławna w Polsce przedrozbiorowej.

TABLICA – łączenie 8-12 pni drewna do spławu na szerokość 5-10 m.

TRATWA duża jednostka spławna,czoło nazywano głową a ostatni odcinek tratwy colem.

ZEGAR FLISACZY – zegar wieżowy z ok. 1433 roku z jedną wskazówką, umieszczony jest na wieży bazyliki katedralnej. Widoczny od strony Wisły, wskazywał czas flisakom płynącym do Gdańska, stąd nazwa – zegar flisaczy.

Bibliografia

  1. Encyklopedia Historii Gospodarczej Polski do 1945, t. I, WP Warszawa 1981
  2. Katarzyna Kluczwajd, Andrzej Skowroński, Toruń jest…jaki ? Wizja miasta zależy od Ciebie, Stowarzyszenie Historyków Sztuki, Toruń 2010
  3. Misińska, Tradycyjny spław drewna, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Seria Etnograficzna nr 6. Łódz 1962

Galeria

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Przemarsz młodych flisaków ul. Szeroką z okazji Festiwalu „Probaltica” (2014).  Prowadzi wybitny skrzypek Wadim Brodski. Fot. Jerzy Marchewka

GOTYK OD A DO Ż

projekt str.tytułProjekt strony tytułowej:
Grzegorz Gurzyński
Ilustracje i foto:
Grzegorz Gurzyński
Jerzy Marchewka

 

Od Autora
Gotyk zapoczątkowali w Polsce cystersi. Późniejsze budownictwo sakralne prowadzone przez dominikanów i franciszkanów było już bardziej skromne. Gotyk jest stylem obejmującym architekturę i sztuki plastyczne (XII –XVI w.) od schyłku sztuki romańskiej do początków renesansu.
Sakralne budowle toruńskie, charakteryzują się we wnętrzu wysokością naw, wysokimi wnękami okien, wysokimi filarami, sklepieniami wspartymi na łukach krzyżowo-żebrowych. Na zewnątrz ściany boczne wsparte przyporami (z wyjątkiem Kościoła WNMP). Żaden z kościołów nie ma charakterystycznych dla gotyku ostro zakończonych wież. Z budownictwa świeckiego należy wymienić: kamienice, bramy, baszty, spichlerze i ratusz W sztukach plastycznych dominowały rzeźbione ołtarze wieloskrzydłowe. Przykładem snycerstwa mogą być stalle w kościele p.w. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny. W Toruniu wzniesiono też obiekty w stylu neogotyckim jak np. kościół garnizonowy p.w. św. Katarzyny oraz ewangelicki p.w. św. Szczepana.

AMBIT – obejście.

ANTABA – ozdobny uchwyt umieszczany na drzwiach, bramach i furtkach. Antaba służyła często za kołatkę. Znana jest w sztuce gotyckiej i romańskiej.

ARCHIWOLTA – łuk dekoracyjny zdobiący portale, arkady oraz inne łukowato zakończone otwory gotyckie i romańskie.

ARKADA – łuk oparty na dwóch podporach (słupach, kolumnach lub filarach). W architekturze rożnych stylów występuje pojedynczo lub w rzędzie tworząc krużganki lub kolumnady.

ATTYKA – ścianka osłaniająca dach wielu kamieniczek toruńskich, która podwyższa je o jedną kondygnację i jest zwieńczeniem elewacji.

IMG_0134

AŻUR – dekoracja architektoniczna z zastosowaniem otworów oraz układem tych otworów tworzących wzory ozdobne.

BASZTA – budowla obronna w starożytnych miastach. W Toruniu w linii murów obronnych zachowało się 9 gotyckich baszt. Najbardziej znane to: Krzywa Wieża, Monstrancja, Gołębnik i Żuraw.

BAZYLIKA – kościół o wydłużonym korpusie budowli i kilku nawach, przy czym nawa główna środkowa jest wyższa i szersza od pozostałych. W Toruniu są trzy bazyliki gotyckie: kościół p.w. św. Jakuba Apostoła, bazylika katedralna p. w. św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty oraz kościół p. w. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny.

IMG_0086

BLANKI – zwieńczenie murów w średniowiecznym budownictwie obronnym w postaci regularnych zębów; krenelaż. Blanki pełniły funkcję ochronną dla strzelających łuczników. Blanki na Bramie Mostowej mają charakter dekoracyjny i zdobią szczyt bramy.

IMG_0008

BLENDA – ślepy otwór w murze, płytka wnęka, stosowana jako element zdobniczy w gotyckich budowlach sakralnych i świeckich. Miała ona kształt gotyckiego okna lub arkady, pokryta była białym tynkiem. Blenda w znacznym stopniu poprawiała wygląd elewacji.

BRAMA – główne wejście lub wjazd do miasta. W Toruniu zachowały się trzy bramy gotyckie: Brama Mostowa, Brama Klasztorna i Brama Żeglarska.

BRAMA MOSTOWA – obronna, od strony Wisły. Prowadziła do drewnianego mostu (spalony w 1877), zwana dawniej Promową lub Przewoźną. Dzieło budowniczego miejskiego Hansa Gotlandia z 1432 roku. Zbudowana z cegły z zaokrąglonymi narożami, otynkowana od strony miasta. Brama zwieńczona jest krenelażem i ozdobiona fryzem z malarską dekoracją.

BRAMA KLASZTORNA – zbudowana została w stylu flandryjskiego gotyku w 1 połowie XIV w. zwana dawniej Panieńską lub Ducha Świętego. Jako brama obronna wyposażona była w kaszownik, otwór przez który można było z góry razić napastników gotowaną kaszą lub gorącym olejem. Brama zaopatrzona była w masywne wrota oraz podnoszoną bronę. Nadbudowana ok. 1420 roku uwzględniała zastosowanie broni palnej.

BRAMA ŻEGLARSKA – obronna brama gotycka, zbudowana z czerwonej cegły, której budowę ukończono w poł. XIV wieku. Bramę tę przekraczali królowie polscy i dostojnicy, którzy przeprawiali się przez Wisłę. Przed Bramą odbywały się uroczyste powitania przez burmistrzów i radę miasta. Znaczenie obronne utraciła brama w 1703 roku po zdobycia miasta przez wojska szwedzkie.

CEGŁA – cegła ceramiczna, palona, glazurowana, odgrywała duża rolę w architekturze gotyckiej. Wykorzystywano ją także do różnych elementów dekoracyjnych murów.

CYBORIUM – rodzaj baldachimu wspartego na czterech kolumnach, występowało w sztuce gotyckiej i romańskiej.

CZOŁGANKA – dekoracyjny element gotycki w kształcie zwiniętych liści; żabka.

IMG_0082DANSKER – rodzaj ustępu usytuowanego nad płynącą wodą, która zabierała nieczystości do rzeki. Dansker zwany też gdaniskiem (zachowany w Toruniu), wystaje poza mury obronne i połączony jest z zamkiem krzyżackim krytym przejściem, a wszelkie odpady i fekalia odprowadzane były do Wisły.

FIALA – pinakiel.

FILAR – podpora architektoniczna, jeden z głównych elementów konstrukcyjnych wielkich budowli sakralnych, podtrzymuje sklepienie krzyżowo-żebrowe.

FRYZ – element wystroju architektonicznego w postaci poziomego pasa o rozmaitych motywach dekoracyjnych. W gotyku dominują motywy roślinne i figuralne.

GŁOWICA – najwyższa część kolumny; kapitel. W gotyku przeważały głowice o motywach roślinnych; liście dębu, winorośl, osty.

KAMIENICA – mieszczański dom mieszkalny, murowany na wyznaczonej działce budowlanej. Ze względu na ograniczone tereny przeznaczone pod budownictwo, zazwyczaj jest to wąski wielopiętrowy dom.

KAPITEL – głowica.

KOLUMNA – pionowa podpora architektoniczna. W architekturze gotyckiej stosowano głównie filary oraz smukłe kolumienki zwane służkami.

KONSOLA – ozdobny wspornik kamienny lub drewniany, często w formie woluty lub esownicy.

KROKSZTYN – podpora.

KWIATON – element dekoracyjny, charakterystyczny dla motywów architektury gotyckiej. Kwiatonami wieńczono hełmy wież, szczyty, pinakle i wimpergi. Kwiatony są wyrobem kamieniarskim w formie dwu lub czteroramiennego pęku kwiatów, albo liści.

ŁUK – jeden z najważniejszych elementów architektonicznych gotyku, zakrzywiony i podparty na obu końcach. Wyróżniano łuk konstrukcyjny i dekoracyjny.

IMG_0118MASWERK – typowy dla gotyku architektoniczny element dekoracyjny. Jest to ozdobna rama do osadzania witraży. Stosowany powszechnie w ornamentyce otworów okiennych, rozet, przeźroczy, balustrad, wimperg i innych elementów architektury gotyckiej.

NAWA – część świątyni przeznaczona dla wiernych pomiędzy kruchtą a prezbiterium. Kościoły toruńskie są trójnawowe . Oprócz szerszej nawy głównej mają dwie nawy boczne niższe i węższe, oddzielone filarami.

OBEJŚCIE – wąskie przejście za ołtarzem głównym. Charakterystyczna cecha kościołów romańskich i gotyckich; ambit.

ORNAMENT – motyw zdobniczy, dla gotyku to: rozeta, rybi pęcherz, kwiaton i inne.

OSTROŁUK – typowy dla gotyku łuk.

IMG_0010(1)PINAKIEL – dekoracyjny element gotycki. Ozdobne zwieńczenie portali, szczytów, wimperg, wieżyczek, naroży i przypór gotyckich budowli świeckich i sakralnych.

PODPORA – gotyckie podpory to: filar, służka, przypora, wspornik, kroksztyn.

PORTAL – gotyckie, rzeźbiarskie obramienie otworu drzwiowego, zamknięte łukiem ostrym. Do profilowania portali używano także cegły glazurowanej.

PRZĘSŁO – element sklepienia ograniczony żebrami.

PRZYPORA – podpora pionowa wzmacniająca ściany budynku lub muru osłabionego dużymi otworami okiennymi. Przypory odgrywały także ważną rolę zabezpieczając rozpieranie ścian na zewnątrz przez sklepienie. W gotyckich budowlach sakralnych zdobiono je sterczynami w postaci pinakli; skarpa.

RATUSZ – świecka budowla, stanowiąca siedzibę władz miejskich. W Toruniu ratusz znajduje się na Rynku Staromiejskim, Jest to monumentalna, trzykondygnacyjna budowla gotyku ceglanego z końca XIV w. Po pożarze spowodowanym przez bombardowania szwedzkie w 1703 roku został odbudowany w latach 1722-37 z wyjątkiem wieży. Obecnie jest ona niższa (wysokość 40 m), gdyż nie odbudowano spalonego hełmu. Od 1958 roku w Ratuszu znajduje się siedziba Muzeum Okręgowego.

ROZETA – w architekturze romańskiej i gotyckiej duży otwór okienny w kształcie koła. Znajdował się on na szczycie budowli lub nad portalem. Rozetę wypełniał maswerk lub witraż; różyca.
RÓŻYCA – rozeta.

RYBI PĘCHERZ – motyw dekoracyjny stosowany w maswerkach późnego gotyku. Kształtem przypomina pęcherz ryb. Przykłady w kościołach:

SKARPA – przypora.

SKLEPIENIE – gotycka, ostrołukowa, dekoracyjna konstrukcja budowlana, służąca do przykrycia stropu w okazałym gmachu. Elementami tego sklepienia są żebra i zworniki. W świątyniach toruńskich są następujące typy sklepień:
1. Sklepienie gwiaździste w bazylice katedralnej p.w. śś. Janów,
2, Sklepienie gwiaździste w kościele p.w. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny,
3. Sklepienie gwiaździste w nawie głównej i krzyżowo-żebrowe w nawach bocznych, w bazylice p.w. św. Jakuba Apostoła.

SŁUŻKA – w architekturze gotyckiej, kamienna lub ceglana podpora o przekroju wałka zespolona z filarem. Na służkach opierają się żebra stropowe.

SPICHLERZ – spichrz, budowla służąca do przechowywania zboża do celów handlowych lub na potrzeby wyżywienia mieszkańców grodu bądź wojska. Toruń, który handlował zbożem miał wiele spichlerzy w części Starówki zbliżonej do Wisły. Część z nich w okresie późniejszym przebudowano w innych stylach. Najcenniejszych zabytkiem gotyckim jest ceglany spichlerz z XIV w. przy ul. Piekary 4.

STALLE – drewniane ławy przeznaczone dla duchowieństwa, umieszczone w prezbiterium. Gotyckie, rzeźbione stalle znajdują się w prezbiterium kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny. Pochodzą one z I połowy XV w.

STERCZYNA – pionowy element wieńczący dekoracje architektoniczne.

SZLAK GOTYKU CEGLANEGO – trasa prowadzi przez miasta z ceglaną architekturą gotycką. Obejmuje trzy państwa nad Morzem Bałtyckim: Danię, Niemcy i Polskę. Toruń ze względu na liczne swoje zabytki znajduje się na tym szlaku.

TUM – katedra.

WĄTEK MURU – sposób wiązania cegieł w murze gotyckim. Specyficzne ułożenie cegieł w warstwach murów polegało na tym, że na każdą warstwę wożówki (dłuższa część cegły) układano cegłę główką (szerokość cegły). Poniżej przykład stosowany w Toruniu.

WITRAŻ – kompozycja figuralna lub ornamentalna z kolorowych szkieł połączonych ołowianą ramą.

WSPORNIK – w architekturze gotyckiej: element, który stanowi podporę żeber sklepienia.

ZAMEK KRZYŻACKI – ruiny zamku w Toruniu.

ZWORNIK – szczytowy kliniec łuku, charakterystyczny dla sklepień krzyżowo-żebrowych gotyku. Zwornik, zwykle ozdobny, zasłania punkt krzyżowania się żeber.

ŻABKA – czołganka.

ŻEBRO – element architektoniczny gotyckich sklepień krzyżowych.

Bibliografia:
1. W. Koch, Style w architekturze, Warszawa 1990
2. W. Szolgina, Ilustrowana encyklopedia dla wszystkich, Wydawnictwo NT Warszawa 1991
3. J. Domasławski, J. Jarzewicz, Kościół Najświętszej Marii Panny w Toruniu, TNT Toruń 1998
4. Toruń, Wydział Informacji, Promocji i Turystyki Miasta Torunia. Toruń 2006
5. R.H. Bochenek, 1000 słów o inżynierii i fortyfikacjach, Wyd. MON Warszawa 1989
6. Dzieje i skarby Kościoła Świętojańskiego w Toruniu, pod red. K. Kluczwajd i M. Woźniaka, Toruń 2002
7. L. Krantz-Domasławska, J. Domasławski, Kościól świętego Jakuba w Toruniu, TNT, Toruń 2001

POSTACI Z LEGEND TORUŃSKICH

Projekt strony tytułowej:str. tytu-owa
Grzegorz Gurzyński
Ilustracje;
Ella Hyciek

Od Autora

Legenda – to opowieść o treści fantastycznej, przekazywana dawniej z ust do ust. Tak było zapewne też i z legendami toruńskimi, utrwalonymi dopiero później w formie spisanych opowieści.
Przewodnicy toruńscy, chętnie dzielą się legendami z turystami, których oprowadzają  po Toruniu. Ubarwiają one historię Torunia. Pokazują związki naszego miasta z Wisłą jak te o królowej Wiślinie, o wodniku Kaszczorku, bądź o flisaku Iwo, który żaby wyprowadził z naszego grodu. Zdarza się, że ten sam motyw powielany jest kilkakrotnie jak: legendy o Katarzynie i piernikach oraz o Krzyżaku Hugonie.
Są też legendy o nadzwyczajnej opiece Anioła, oraz o interwencji sił nadprzyrodzonych i oddaleniu końca świata w roku 1500 . W słowniczku znalazły się tylko postaci z legend wraz z hasłowym opisem.

ANIOŁ – podtrzymuje tarczę herbową Torunia. Legenda sięga1500 roku, kiedy mieszkańcy zgodnie z przepowiedniami  spodziewali się końca świata. Dla przebłagania Pana Boga za swoje grzechy ufundowali  dla kościoła farnego św. Jana dzwon  „Tuba Dei”. Pan Bóg wysłuchał próśb ludu i wysłał swego anioła, który chroni miasto od nieszczęść i zagłady także dzisiaj.

ATENA – Grecka bogini pokoju i wojny, utożsamiana z rzymską Minerwą, uzbrojona w dzidę, strzeże wejścia na drewniane schody w kamienicy „Pod gwiazdą”. Według legendy strzeże także nasze miasto. W razie zagrożenia pożarem, kataklizmem albo działaniami militarnymi rzeźba ożywa i staje po stronie  mieszczan toruńskich. Jako opiekunka bohaterów dodaje ducha obrońcom.

AUGUSTYNOWA – swarliwa, młoda żona kupca toruńskiego, wyrzucała mężowi, że bardziej dba o bogactwo krążąc po świecie,  niż o potomka i dziedzica.  Pewnego razu, podczas nieobecności męża, zjawił się w kamienicy na  Szerokiej niezwykły gość. Przybył z Gdańska , aby rozwiązać problemy potomstwa Augustynów. Nie był to zwykły medyk, skoro zażądał podpisanie cyrografu krwią z serdecznego palca. Warunki spisane na cyrografie świadczyły o przebiegłości diabelskiej. W zamian za usługę weźmie on sobie z domu Augustynów, to co mąż po powrocie uzna za najcenniejsze. I stało się nieszczęście. Kupiec Augustyn wrócił po roku z zamorskiej podróży i znalazł w kołysce męskiego potomka. Ucieszony powiedział –oto mój najdroższy skarb. Czart tylko na to czekał, ale zgodnie z umową powinien  jeszcze poczekać prawie 14 lat. Skoczył w ogień, buchnęło siarką. rozwalił dach kamienicy, ścianę szczytową i poszybował do piekła.

CZAN MIKOŁAJ – toruński mistrz piernikarski, legendarny  wynalazca ciasta piernikowego. Stało się to prawdopodobnie przypadkowo, gdy przez pomyłkę do ciasta chlebowego dolał zamiast wody miodu. Mistrz, u którego Czan terminował,  potraktował to jako zmarnowanie surowca i zażądał zwrotu kosztów. Praktyczny Mikołaj, rozwałkował ciasto, powycinał różne figury zwierząt i ludzi, które  po wypieczeniu sprzedawał z powodzeniem na rynku. W ten oto sposób powstała kolejna legenda o toruńskich piernikach.

IMG_0001

FLISAK IWO  – legendarna postać flisaka, który wyprowadził żaby z miasta, a było to tak: przed wiekami Toruń nawiedziła plaga żab za sprawą starej żebraczki, którą niegościnni mieszczanie wypędzili z miasta. Nie pomogły egzorcyzmy, ani żadne zaklęcia, aby wyprowadzić kumkających intruzów poza mury miasta. Rada miejska po długiej dyskusji uchwaliła dla wybawcy z „żabiej niewoli” wysoką nagrodę i rękę Kunki, córki burmistrza. Zrządzeniem losu przypłynął z Krakowa młody flisak Iwo, który podjął się tego  zadania. Miał on lipowe skrzypki o cudownych właściwościach.. Kiedy zagrał, żaby umilkły i postępowały za grajkiem przez Chełmińską Bramę aż na przedmieście Mokre. Burmistrz obietnicy dotrzymał. Na pamiątkę tego wydarzenia mieszczanie ufundowali spiżową statuetkę Flisaka, która do dzisiaj przypomina turystom o tym wydarzeniu przy ratuszowej fontannie. Fot. na stronie tytułowej ,Grzegorz Gurzyński.

HUGON  (wersja pierwsza), najmłodszy brat wśród  Krzyżaków toruńskiego konwentu. Nie bacząc na złożone ślubowania zakonne, zakochał się w mieszczce Barbarze bez wzajemności  i postanowił ją porwać. Napastowana panna uciekając przed napastnikiem wbiegła na wiosenny, kruchy lód na Wiśle. Tymczasem lody ruszyły i Barbara wpadła między kry ginąc na miejscu. Zatonął także koń, na którym brat Hugon wjechał w pogoni na lód. Jedynie modlący się napastnik wydostał się na brzeg  Jako  pokutę wyznaczył sobie zbudowanie wieży – krzywe j – takiej jaki był jego żywot. Od tego czasu podobno zapanował taki zwyczaj, że złoczyńcy zamiast odsiadywać karę, musieli dla miasta wznosić mury lub baszty.

IMG_0002

HUGON  (wersja druga), brat Hugon zakochał się w pięknej toruniance. Spotykał się z nią poza konwentem. Jednak nie uszło to uwadze mieszczan. Sprawa stała się głośna i zakończyła się skandalem. Postanowiono więc kochanków rozdzielić. Sąd toruński skazał dziewczynę na 25 batów, a komtur krzyżacki zobowiązał wiarołomnego młodego  zakonnika do wybudowania krzywej wieży obronnej. Symbol grzechu Krzyżaka w postaci Krzywej Wieży, pozwala do dziś turystom, sprawdzać morale  bądź skłonności do grzechu. Kto stanie na palcach plecami do ściany wieży i wyciągnie przed siebie ręce, a  nie straci równowagi, ten  odporny jest na pokusy złego ducha.

IMG_0005JORDAN – kucharz zamkowy. W dniu św. Doroty przygotował Krzyżakom wykwintną  ucztę biesiadną i niespodziankę. Współpracując ze  spiskowcami, którzy podłożyli miny w piwnicach zamku, dał z wieży  znak chochlą do zapalenia lontów. Nastąpił potężny wybuch. Pod gruzami zginęli biesiadnicy, a kucharz Jordan wyleciał w powietrze i ponad dachami kamienic  szczęśliwie wylądował na Bramie  Chełmińskiej.  Na pamiątkę tego wydarzenia cech ślusarzy wykuł metalową chorągiewkę, którą umieszczono na Bramie. Obecne znajduje się w Muzeum w Ratuszu.

IMG_0004

KASZCZOREK – na wiślanym dnie u ujścia Drwęcy mieszkał sobie  wodnik  Kaszczorek w wodnym pałacu. Paskuda rzeczna, złośliwy pokurcz. Pastuchom topił woły i cielęta gdy je w rzece poili. Rybakom rwał sieci, a flisaków włóczył po uroczyskach i  mokradłach.
Pewnej nocy, gdy Księżyc zapragnął napić się wody wiślanej, Kaszczorek złowił go w swoje sieci  i umieścił w wodnym pałacu. Nad Toruniem zapanowały wówczas ciemności. Rzezimieszki i złodzieje zaczęli grasować bezkarnie.
Klimek,  syn ratuszowego trębacza  postanowił wybawić Księżyc z niewoli. Z pomocą przyszła królowa Wiślina. Podarowała mu cudowną jarzębinowa różdżkę. Przy jej pomocy Klimek „otworzył” rzekę i wyzwolił spętany Księżyc.

 

IMG_0008KATARZYNA – według  jednej z legend, Katarzyna była córką cechmistrza Bartłomieja, która wspólnie ze skrzatami wypiekała pierniki w postaci złączonych 6 kółek nazwanych później katarzynkami. Jej mąż natomiast wypiekał piernikowe serca. Po raz pierwszy wręczył Katarzynie takie serce z bukietem kwiatów podczas zaręczyn.
Inna wersja legendy głosi, ze katarzynki wypiekała siostra Katarzyna w klasztorze reguły św. Bieniasza. Było to w czasie wielkiego głodu i epidemii „czarnej śmierci” w Toruniu.

KATARZYNKA – to nie tylko zdrobnienie imienia, ale piernik w formie złączonych sześciu kółek, prawdopodobnie podczas pieczenia. Według legendy nazwę katarzynka nadali Krzyżacy podczas uroczystej kolacji u sióstr Benedyktynek. Przy winie prowadzono rodzaj „zgaduj zgaduli” pokazując pierniki figuralne. Kiedy przyszła kolej na piernik w niczym nie przypominającym ani sylwetki znanej postać, ani  zwierzęcia nadano mu nazwę katarzynka na cześć siostry Katarzyny, która te pierniki piekła.

KLIMEK – syn ratuszowego hejnalisty, uczył się pilnie  u toruńskiego mistrza złotniczego. Kiedy już poznał tajniki złotniczego fachu, postanowił spełnić przyrzeczenie dane  królowej Wiślinie. Wykuł złotą koronę, którą uroczyście umieszczono na iglicy ratuszowej wieży, Był to symbol królewskiego miasta, który zniszczyli Szwedzi podczas bombardowania.

KOCISTRACH – Mysi Król, który zdradził siostrze Katarzynie, gdzie przechowywane były zapasy dojrzałego, pięćdziesiątletniego ciasta piernikowego. Wypiekane katarzynki uratowały toruńskich mieszczan od śmierci głodowej.

KOT – nie znamy jego imienia, ale związany jest poprzez  legendę z toruńskimi fortyfikacjami. Podobno zaskarbił sobie wdzięczność Torunian podczas oblężenia miasta przez Szwedów. Walczył mężnie  na murach miejskich i nie jednemu napastnikowi pogonił kota. Po odparciu ataku, Rada Miejska postanowiła upamiętnić bohaterskiego dachowca w nazwie baszt. Otrzymały one nazwy: Koci Łeb,  Koci Ogon, Kocie Łapy, a barbakan przed Bramą Chełmińską nazwano Kocim Brzuchem. Jedyna zachowana Baszta Koci Łeb przy ul. Podmurnej 74, fot. Jerzy Marchewka.

KUNKA – córka burmistrza, żona flisaka Iwo, który dostąpił zaszczytu matrymonialnego w zamian za usługi na rzecz miasta. Wesele było huczne, a i wiano znaczne. Odtąd małżonkowie w Toruniu żyli długo i szczęśliwie otoczeni życzliwością mieszkańców.

MISIMG_0006TRZ PROSIACZEK – Mistrz Wawrzyn Prosiaczek popadł w wielką biedę. Brak zleceń na naprawy butów doprowadził go do ruiny. Aż  tu pewnego wieczoru zjawił się u niego sam król toruńskich krasnali, który postanowił uratować go od zguby. Odkąd krasnale przynosili swoje buciczki do podzelowania ,wiodło mu się coraz lepiej. Za swoje rzetelne usługi otrzymał od króla dar szczególny, zaczarowany zydel. Kto na nim usiadł nie mógł prędzej się z tego siedzenia uwolnić dopóki nie złożył zamówienia. Tak było też w przypadku śmierci. Po wielu latach przyszła Kostucha zabrać mistrza. Posadził ją Wawrzyn na zydelku, obiecał jej safianowe buciki, i uwolnił dopiero, gdy zobowiązała się przyjść po niego po setnych urodzinach.
SMĘTEK – w opowiadaniach rybaków, bartników, smolarzy i przewoźników przy toruńskim brodzie, Smętek był złym duchem, mąciwodą i szkodnikiem. Demon ten z piekła rodem sial niezgodę,  jątrzył  i podburzał lud.  Nazywano go  Czarnym Łowcą zamieszkującym wśród Czartowskich Gór za Czarną Wodą. Pokonał go jednak w zapasach Toron i uwolnił Wiślinę i ród Toroniców od ciągłych napaści i wzniecania niezgody. Od tego czasu Torunianie mogą  się zaliczać do szczęśliwych dzieci Wisły.

IMG_0003SZWEDKO – złodziejaszek,  skazany za kradzież na powieszenie. W dniu egzekucji na „Wiesiołkach” z wysokości szubienicy dostrzegł nadciągające wojska szwedzkie. Nie tylko  ostrzegł mieszczan, ale wspólnie z nimi dzielnie bronił miasta. Ułaskawiony otrzymał przydomek Szwedko.

TORON – legendarny założyciel naszego grodu. Heroiczny  pogromca Smętka  i wraz z królową Wiśliną ojciec rodu przewoźników i rybaków wiślanych.

TUIMG_0007BA DEI  – dzwon z bazyliki katedralnej pw. św. Jana Ewangelisty i św. Jana Chrzciciela. Według legendy został odlany w specyficznych okolicznościach. Zbliżał się rok 1500. Przepowiadano koniec świata. Strach padł na miasto. Okazało się, że można temu zaradzić. Kupcy, rzemieślnicy i mieszkańcy postanowili złożyć wotum na rzecz toruńskiej fary. Zlecono toruńskiemu ludwisarzowi odlanie na chwałę bożą wielkiego dzwonu Tuba Dei  – „Trąbę Bożą”, który  po raz pierwszy zadzwonił w ostatnią noc 1500 roku  oddalając groźbę nieszczęścia dla miasta.

WIŚLINA – w legendzie jest piękną, zielonowłosą królową wiślanych nimf, rusałek i wodników. Gdy ujrzał  ją Toron  przy  ujścia  Drwęcy , zakochał się w niej bez pamięci. Widząc jak demoniczny Smętek dokuczał jej swoimi złośliwościami , postanowił się z nim rozprawić. Nie było to jednak łatwe ze względu na niezwykłą siłę Smętka i jego możliwości przemiany w IMGgroźną bestię. Zmagali się długo, ale szala zwycięstwa przechyliła się w stronę Torona. Wrzucił Smętka do jamy i przywalił go głazem. Sam ranny i wyczerpany padł pod  baśniowym dębem. Znalazła go tam Wiślina, podała mu złote jabłko, a gdy je skosztował został cudownie uzdrowiony. Od tej chwili byli razem  i tak powstał  ród Toroniców, a my możemy się zaliczać do szczęśliwych dzieci Wisły.

Bibliografia
1. F. Fenikowski,  Piernikowe miasto, WP „Pomorze”  Bydgoszcz 1989
2.B. Frąckowski, Legendy i opowieści prawdziwe o Toruniu, Vega, Toruń 1997
3. E. Hyciek, Legendy toruńskie, Wyd. Adam Marszałek, Toruń 1997
4. K. Kluczwajd, A. Skowroński, Toruń jest… jaki ? Toruń 2010
5. J. Marchewka, 500 zagadek o Toruniu i ziemi chełmińskiej, Toruń 1998