Drzewo kategorii
Licznik odwiedzin

Kategorie

DZIEWULSKI WŁADYSŁAW

DZIEWULSKI WŁADYSŁAW (1878-1962), astronom, współorganizator i prof. UMK.

Urodził się  2 IX 1878 w Warszawie jako syn Klemensa Eugeniusza (1841-1889), fizyka i fotografa, współzałożyciela i wydawcy „Pamiętnika Fizjograficznego” i „Wszechświata”, inicjatora organizowania stacji meteorologicznych w kraju, oraz Anieli z domu Krauze. Braćmi jego byli: Stefan – ekonomista i prawnik, Wacław – fizyk, obaj późniejsi prof. szkół wyższych, siostrami: Eugenia, po mężu Krzesimowska – ekonomistka, i Maria – artystka graficzka.

Dziewulski  uczęszczał do V Gimnazjum Klasycznego w Warszawie, które ukończył w 1987. W 1987-1901 odbywał studia matem.-fizyczne na Uniwersytecie Warszawskim, zakończone uzyskaniem stopnia kandydata nauk matem.-fizycznych oraz srebrnym medalem. W 1901-02 pracował w Obserwatorium Astronomicznym UW, a także w Obserwatorium im. Jędrzejewicza w Warszawie. Uzyskawszy stypendium im. Kopernika z UW, przebywał w 1902-03 na uniwersytecie  w Getyndze pod kierunkiem prof. Karola Schwarzschilda.

Od 1903 pracował jako asystent w Obserwatorium Astronomicznym Uniwersytetu Jagiellońskiego pod kierunkiem prof. Maurycego Rudzkiego, również na UJ doktoryzował się w 1906 na podstawie rozprawy Wiekowe perturbacje Marsa w rucu Erosa. Jako stypendysta Kasy im. Mianowskiego przebywał w 1907-08 ponownie w Getyndze, w 1908-09 jako asystent. Prowadziła tam prace z dziedziny mechaniki nieba oraz uczestniczył w pionierskich badaniach z fotometrii fotograficznej. Od 1909 był adiunktem Obserwatorium Astronomicznego UJ. W 1916 habilitował się na UJ na podstawie rozprawy Photographische Grossen von Sternen in der Nahe des Nordpols.

W 1919 przeniósł się do Wilna, aby pracować na nowo wskrzeszonym Uniwersytecie Stefana Batorego. Nominację na prof. nadzwyczajnego  astronomii uzyskał w 1920, zaś na prof. zwyczajnego  w 1921 i na tym stanowisku pozostawał do 15 XII 1939. Piastował kolejno funkcje dziekana Wydziału  Matem.-Przyrodniczego (1921-1922), rektora (1924-25) i prorektora (1925-28) USB. Organizował i rozbudowywał Obserwatorium Astronomiczne USB. W 1923 na zjeździe Polskiego Towarzystwa  Astronomicznego w Toruniu Dziewulski  poruszał sprawę powołania w tym mieście uczelni wyższej. W czasie wojny przebywał w Wilnie, ucząc i organizując naukę na tajnych kursach szkolnych i uniwersytecie.

Organizator Obserwatorium Astronomicznego UMK w Piwnicach

W lipcu 1945 przybył Dziewulski na czele 200-osobowej grupy pracowników USB do Torunia, gdzie został prof. astronomii i prorektorem  (1945-47) nowo utworzonego UMK. Dzięki staraniom Dziewulskiego uniwersytet uzyskiwał nowe budynki, nowe pracownie badawcze wzbogacały się w aparaturę, powiększało się grono profesorskie, szczególnie Wydziału Matem.-Przyrodniczego, dokąd Dziewulski  ściągał osoby pracujące już niekiedy w innych ośrodkach.

W 1945-1950 był przewodniczącym  Komisji Egzaminów Magisterskich na Wydziale  Matem.-Przyrodniczy, co wymagało niekiedy udzielania pomocy przy odtwarzaniu zaginionych dokumentów dla osób studiujących przed wojną lub w czasie jej trwania, a następnie  przygotowywania dyplomów, drukowanych dla każdego magistranta oddzielnie.

Dziewulski był organizatorem Obserwatorium Astronomicznego UMK w Piwnicach i jego kierownikiem do 1952; pod jego nadzorem powstawały pierwsze budynki dla lunet i pracowni w 1948 i 1956-58, zainstalowano pierwszy teleskop – astrograf Drapera i rozpoczęto zdjęcia nieba w 1949, obsadzano cały teren Obserwatorium drzewami i krzewami, tworząc piękny park. W 1958 dla zakupionej już lunety zbudowano pawilon obserwacyjny z funduszu pochodzącego z otrzymanej przez Dziewulskiego w 1955 nagrody państwowej.

Dzięki jego staraniom już w 1946 ukazały się drukiem pierwsze prace toruńskich astronomów w „Biuletynie Obserwatorium Astronomicznego”, którego redaktorem był aż do końca życia. Do chwili przejścia na emeryturę w wieku 82 l. prowadził wykłady dla studentów astronomii, fizyki, matematyki i geografii, opiekował się pracami magistranckimi, 2 prace doktorskie zostały wykonane pod jego opieką jeszcze w latach 60.

Interesował się sprawami popularyzacji astronomii; toruński oddział Polskiego Tow. Miłośników Astronomii powstał w jego gabinecie w latach 50. Postaci i dziełu Kopernika poświęcał wiele uwagi, począwszy od wykładu inauguracyjnego na pierwszej inauguracji na UMK 5 I 1946, poprzez liczne odczyty i przemówienia wygłaszane z okazji jubileuszu kopernikowskiego w 1953, do długoletnich starań o utworzenie Muzeum Kopernika w domu jego urodzenia.

Prezes Towarzystwa Naukowego w Toruniu

Dziewulski był niezwykle czynny w TNT jako współorganizator Wydziału Matem.-Przyrodniczego, twórca wydań seryjnych i wreszcie jako prezes szczególnie dbający o dalszy rozwój Towarzystwa w trudnym okresie 1949-56. Dorobek naukowy Dziewulskiego to 236 opublikowanych prac z zakresu mechaniki nieba, fotometrii (obserwacje wizualne i fotograficzne prowadzone przez wiele lat dla wybranych gwiazd zmiennych), astronomii gwiazdowej (statystyczne badania ruchów gwiazd) i historii astronomii. Najcenniejsze z nich to własne metody badania ruchów gwiazd oraz opracowanie historii Obserwatorium Astronomicznego w Wilnie. Opublikował również kilkadziesiąt biogramów astronomów, swoich kolegów i uczniów, zwłaszcza poległych w wyniku działań wojennych. Wychował dwa pokolenia astronomów. Wśród uczniów wileńskich  troje zostało profesorami: Wilhelmina Iwanowska na UMK, Włodzimierz Zonn (zm. 1974) na UW, Stanisław Szeligowski (zm. 1966) na Uniw. Wrocławskim. Wśród uczniów toruńskich 12 zostało profesorami i docentami.

Odznaczony Krzyżem Komandorskim OOP w 1937 i 1954, Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą OOP w 1959; był członkiem honorowym szeregu towarzystw  naukowych, członkiem tytularnym i rzeczywistym PAN, członkiem Królewskiego Tow. Astronomicznego w Londynie i Międzynarodowej  Unii Astronomicznej; Senat UMK nadał mu godność dr. honoris causa w 1961.

Zmarł w Toruniu 6 II 1962 i został pochowany na cmentarzu św. Jerzego. Ożeniony w 1909 z Jadwigą z Malinowskich, miał 3 córki: Jadwigę Karbowską, Wandę Ginkową, Anielę Łosiową i syna Wacława. Mieszkał w Toruniu w budynku uniwersyteckim przy ul. Sienkiewicza 30/32, w bocznym skrzydle od ul. Bema.

W stulecie urodzin Dziewulskiego Rada Miejska Torunia nadała jednej z ulic na Rubinkowie II jego imię, zaś międzynarodowa  społeczność astronomiczna nazwała nazwiskiem Dziewulskiego jeden z kraterów księżycowych. Od 1994 działa w Toruniu Planetarium im. prof. Dziewulskiego.

Bibliografia

C. Iwaniszewska, Toruński Słownik Biograficzny t. I, ToMiTo, Toruń 1998

BREJSKI JAN

brejskiBREJSKI JAN (1863–1934), redaktor, wydawca, działacz polonijny, polityk, wojewoda pomorski

Redaktor „Wiarusa Polskiego”

Urodził się 20 II 1863 w Pączewie (pow. starogardzki) w rodzinie zamożnego rolnika Antoniego i Marii z Lewickich. Od 1880 uczył się w gimnazjum w Pelplinie, Chełmnie i Starogardzie Gdańskim, z których rugowano go za manifestowanie polskości (m.in. w Starogardzie założył kółko filomackie).

Nie mając szans nauki w zaborze pruskim, przeniósł się do Krakowa, gdzie w 1888 zdał maturę w Gimnazjum św. Anny i na Uniwersytecie Jagiellońskim studiował polonistykę, która była rzadkim kierunkiem studiów ówczesnej inteligencji z Pomorza. W okresie studiów zdobył pierwsze doświadczenia dziennikarskie, współpracując w 1891–93 z „Głosem Narodu”.

Po studiach, od 1 II 1893, podjął pracę w Bochum w redakcji „Wiarusa Polskiego”, piśmie ks. F. Lissa dla wychodźstwa polskiego w Nadrenii i Westfalii. Był prężnym redaktorem i działaczem polonijnym. Gdy z powodu zbyt narodowego i politycznego charakteru pisma ks. F. Liss otrzymał od biskupa Simara z Padebornu zakaz jego prowadzenia, Brejski formalnie wykupił je wraz z drukarnią (1 IV 1893) i redagował z dużym powodzeniem wspólnie ze swoim bratem Antonim „Wiarusa Polskiego” miał duży wpływ w polityce na wychodźstwo, wspierał kultywowanie tradycji narodowej i kultury polskiej; natomiast nie współpracował z niemiecką katolicką partią „Centrum”, która odtąd pismo zwalczała.

W odpowiedzi z inicjatywy Brejskiego powstał 12 VIII 1894 w Bochum cieszący się autorytetem Związek Polaków w Niemczech, przeciwstawiający się wpływom niemieckich księży katolickich. „Wiarus Polski” docierał nawet do Polonii w Belgii, Holandii i we Francji, kształtując jej świadomość narodową. Pod koniec 1894 powierzył całkowitą redakcję bratu, ale do końca życia łączyły go ścisłe więzi z Bochum i z Polonią Nadrenii-Westfalii.

Reformator „Gazety Toruńskiej”

Na prośbę S. Buszczyńskiego objął w Toruniu redakcję podupadającej „Gazety Toruńskiej”. Otrzymawszy pełną swobodę w jej redagowaniu, przekształcił ją w prawdziwy koncern prasowy. Stworzył mutację „Gazety Toruńskiej”, wydawaną pt. „Gazeta Codzienna”, dla czytelników poza Toruniem. Od 1900 miały one tytuł „Gazeta Toruńska – Gazeta Codzienna” oraz „Gazeta Codzienna – Gazeta Toruńska”. Do pisma dołączono w stałych odstępach czasu sporo dodatków, jak: „Gospodarz”, „Ogrodnik i Pszczelarz”, „Kupiec i Przemysłowiec”, „Szkółka Polska”, „Przewodnik Naukowo-Literacki”. Prenumeratorzy otrzymywali też za darmo książki, kalendarze i śpiewniki oraz zapomogi pieniężne w przypadku poniesionych szkód losowych.

„Gazeta” zaczęła przynosić spore dochody, które pozwoliły Brejskiemu wykupić w 1902 od Buszczyńskich „Gazetę Toruńską” oraz stworzonego przez I. Danielewskiego poczytnego niegdyś „Przyjaciela”. Utworzył też w 1903 przy ul. św. Katarzyny 4 drukarnię, a w 1913 powołał tam spółkę wydawniczą „Drukarnia Gazet”. Realizowała ona zamówienia z Pomorza Nadwiślańskiego i obsługiwała prasę Polonii w Niemczech, w tym wydawane przez Brejskiego od 1911 w Lipsku „Gazetę Lipską” oraz od 1912 w Oberhausen „Ojczyznę”.

„Gazeta Toruńska” miała zasługi nie do przecenienia w krzewieniu patriotyzmu i w walce z germanizacją. Redakcja stała na stanowisku solidaryzmu społecznego „Uznając różne potrzeby klas społecznych, uważamy wszelki partykularyzm za szkodliwy dla narodu”– deklarował . Pismo broniło polskiego stanu posiadania, pozyskało wsparcie mieszczaństwa polskiego, rolników i części robotników. Formalnie Brejski redagował „Gazetę Toruńską” do 1903, faktycznie do 1915, a jej właścicielem i wydawcą był do końca. Jako uznany redaktor działał w utworzonym w 1905 Towarzystwie Dziennikarzy i Literatów Polskich na Rzeszę Niemiecką.

Poczytna w okresie zaborów popularnie zwana „Torunka” od 15 VI 1921 stała się organem Zarządu Głównego PSL. Straciwszy wskutek uwikłań politycznych wsparcie czytelników, zasłużone pismo przestało wychodzić 1 XII 1922.

Brejski w niepodległej Polsce poświęcił się całkowicie polityce, którą zajmował się zresztą zawsze. W 1893 z jego inicjatywy powstał w Bochum Związek Polaków w Niemczech. Działał w wielu polskich towarzystwach kulturalnych, oświatowych i społeczno-gospodarczych. Był założycielem i prezesem powstałego 9 XII 1894 w Toruniu pierwszego na Pomorzu gniazda Związku Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”. Tu też powstała z jego inicjatywy idea powołania Zjednoczenia Zawodowego Polskiego; zrealizowana 9 IX 1902 w Bochum. Broniło ono interesów zawodowych i narodowych Polaków zatrudnionych w Niemczech.

Popularny redaktor i działacz został wybrany w 1903 i 1909 na posła do parlamentu niemieckiego i należał do aktywnych działaczy Koła Polskiego. Energiczny, apodyktycznego nawet usposobienia, wsparł powołaną 3 IV 1909 w Poznaniu Radę Narodową , w której reprezentował Polonię westfalsko-nadreńską. Była ona moralno-politycznym autorytetem dla Polaków w Niemczech i w zaborze pruskim. W 1914–18 Brejski działał głównie w środowisku robotników polskich w Niemczech, w polskich organizacjach spółdzielczych, zawodowych, śpiewaczych i sportowych, zwłaszcza Nadrenii-Westfalii. Był m.in. współorganizatorem powstałego w 1917 Banku Robotniczego w Bochum, a także Narodowego Stronnictwa Robotniczego, powołanego w 1917 w Wanne i reprezentującego politycznie Zjednoczenie Zawodowe Polskie.

Brejski wywarł istotny wpływ na jego program solidarystyczny, narodowy i antykomunistyczny. Brał udział w przeniesieniu jego działalności w 1918 do Wielkopolski i na Pomorze, i w utworzeniu w 1918 w Poznaniu Oddziału Robotników Rolnych i Leśnych Zjednoczenia Zawodowego Polskiego. Brejski był wielokroć szykanowany, a nawet więziony przez władze pruskie w tzw. okrąglaku w Toruńskim. W czasie odradzania się państwa polskiego, w grudniu 1918, uczestniczył jako przedstawiciel Polonii w Westfalii i Nadrenii w pracach Sejmu Dzielnicowego w Poznaniu.

Z powodu separatystycznych i endeckich tendencji politycznych Sejmu odstąpił od udziału w jego pracach i w kwietniu 1919 na kongresie robotniczym w Bochum zaproponował umiarkowany program społeczny działań Narodowego Stronnictwa Robotniczego; na jego zjeździe we wrześniu 1919 w Bochum wyraził dezaprobatę dla separatystycznych działań poznańskiej endecji i sformułował program szybkiego całkowitego zjednoczenia ziem polskich trzech zaborców w jednolity organizm państwowy.

W Paryżu, podczas obrad wersalskich, lobbował za przyłączeniem Pomorza do Rzeczypospolitej , a w odrodzonej Polsce był od 17 X 1919 podsekretarzem stanu w Ministerstwie Byłej Dzielnicy Pruskiej w Poznaniu. Wskutek intryg endecji w kwietniu 1920 podał się do dymisji. W maju tego roku został wybrany w okręgu grudziądzkim na posła do Sejmu Ustawodawczego, gdzie przewodniczył klubowi poselskiego Narodowego Stronnictwa Robotniczego.

Wojewoda pomorski

Czynnie uczestniczył w powstaniu w maju 192O Narodowej Partii Robotniczej, w wyniku połączeń Narodowego Stronnictwa Robotniczego i Narodowego Związku Robotników. Złożył mandat poselski, gdy po S. Łaszewskim powołano go na wojewodę pomorskiego w Toruniu. Był nim od lipca 1920 do maja 1924. Miał wielkie zasługi zwłaszcza w odrodzeniu polskiej administracji. Był zwolennikiem zastosowania drastycznych środków w uporządkowaniu stosunków polsko-gdańskich, na tym tle popadł w konflikt z rządem premiera W. Grabskiego, musiał podać się do dymisji i 24 V 1924 przeszedł w stan spoczynku.

Brejski został odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Polonia Restituta. Zwalczany przez endecję i będącego pod jej wpływem duchowieństwa katolickiego, rozgoryczony, osiadł w Lille i wydawał tam swojego ukochanego „Wiarusa Polskiego”, który z Bochum został przeniesiony do Poznania i tam redagowany od 1920 do 1924.

Chory na żołądek, Brejski wrócił w grudniu 1934 do Torunia i poddał się operacji w klinice swego brata Izydora . W 1923 w Toruniu mieszkał przy ul. św. Katarzyny 4. Zmarł na serce 10 XII 1934. Został pochowany na cmentarzu św. Jakuba przy ul. Antczaka.

Bibliografia
Z. Jędrzyński, Toruński Słownik Biograficzny, ToMiTo, UMK, Toruń 2010

DZIENNY DOM POMOCY SPOŁECZNEJ

Dzienny Dom Pomocy Społecznej działa w Toruniu od 1988 roku. Siedziba mieści się przy ul. Rydygiera 30/32.

Historia

Podstawę prawną działalności DDPS stanowi decyzja Wojewody Toruńskiego z dnia 21 grudnia 1988 roku oraz Statut nadany przez Radę Miasta. Pierwsza siedziba tej placówki znajdowała się przy ul. Mickiewicza 21, a następnie przy ul. Gagarina 152.
W latach 1990-1993 na rzecz ludzi trzeciego wieku działały dwie filie zlokalizowane przy ul. Łyskowskiego 25 oraz Konstytucji 3 Maja 16.

W 2010 roku nastąpiły zmiany organizacyjne, w wyniku których powstała jedna placówka z siedzibą przy ul. Rydygiera 30/32 utrzymując nadal filię przy ul. Gagarina 152. Wraz z poprawą warunków bytowych wzrosła liczba miejsc przeznaczonych dla podopiecznych do 85. Daje to możliwość zapewnienia bogatej oferty programowej z uwzględnieniem jednostkowych potrzeb i oczekiwań dla zgłaszających się osób.

Od samego początku placówką kieruje Małgorzata Sienkiewicz. Zespół pracowników – to grupa 14 doświadczonych osób, w tym 4. terapeuci.

Wielokierunkowa aktywizacja seniorów.

W działalności programowej Domu wiele miejsca poświęca się nie tylko sprawom wyjścia z osamotnienia i pożytecznego zagospodarowania czasu wolnego, ale również na poprawę kondycji psychofizycznej organizmu. Temu celowi służy, pod okiem terapeuty, odpowiednio dobrana i prowadzona gimnastyka oraz ćwiczenia na przyrządach rehabilitacyjnych. Ruch jest ważnym elementem usamodzielnienia się ludzi starych. Wzmacniają go gry i zabawy ruchowe. W powiązaniu z aktywnością fizyczną sprawdza się prowadzona działalność na rzecz aktywności rekreacyjnej. Są to: wycieczki, pikniki, spacery i żywy kontakt z przyrodą.

Działania programowe obejmują również sferę aktywności kulturalno-oświatowej. Seniorzy mają możliwość uczestniczenia w różnego rodzaju wykładach, prelekcjach, wystawach, koncertach i spektaklach teatralnych. Z powodzeniem radzą sobie w małych formach teatralnych ćwicząc przy okazji pamięć.

DDPS daje szansę wykazania się seniorom w działalności społecznej. Istniejąca Rada Domu działa jako organ opiniodawczy i doradczy kierownika Domu w interesie wszystkich pensjonariuszy. Mają oni nie tylko sposobność do wyrażania swoich poglądów i opinii, ale również wpływ na organizację życia towarzyskiego i wypoczynku.
Jak ważna jest aktywność towarzyska, wiedza najlepiej ludzie osamotnieni. Część z nich należy do pensjonariuszy Domu. Z myślą o nich organizowane są obchody świąt, uroczystości imieninowe, zabawy karnawałowe jak również Regionalne Spotkania Pensjonariuszy Dziennych Domów Pomocy Społecznej.

Do spraw ważnych należy zaliczyć także integrację międzypokoleniową. Spotkania osób starszych z przedstawicielami młodego pokolenia przybierają różne formy, jak np: czytanie bajek przedszkolakom, wspólne zajęcia plastyczne, jasełka, warsztaty z dziećmi w świetlicy środowiskowej i inne.

Wiele radości osobom starszym dostarczają zajęcia terapeutyczne. Podczas tych zajęć podopieczni mogą wykazać się własnymi zdolnościami artystycznymi. Wykonują z różnych materiałów piękne cudeńka na kiermasze, bibeloty, bukiety, figurki ludzików oraz ozdobne pisanki wielkanocne. Osoby te, oprócz prezentacji swoich umiejętności zyskują na zachowaniu sprawności manualnej.

Realizacja tak bogatego programu Domu możliwa jest dzięki zaangażowaniu całego zespołu doświadczonych pracowników wraz z terapeutami.

Bibliografia
1. 25 lat Dziennego Domu Pomocy Społecznej w Toruniu. Toruń 2014
2. www.ddps.torun.prv.pl

Galeria

TOMASZEWSKI KAZIMIERZ

TOMASZEWSKI KAZIMIERZ (1899-1958), mgr prawa, adwokat, działacz polityczny i społeczny w Toruniu.

Kazimierz Tomaszewski urodził się 25 II 1899 w Jarocinie (wg A. Boguckiego w Ciświcy koło Jarocina), w rodzinie Antoniego i Józefy z domu Banaszak. Około 1905 rodzina Tomaszewskiego wyemigrowała z Wielkopolski do Westfalii, gdzie Tomaszewski uczęszczał do gimnazjum humanistycznego. w Brillon, które ukończył w 1917.

Od 1917 służył w wojsku niemieckim na froncie wschodnim i zachodnim; wzięty do niewoli angielskiej w 1918. Następnie wstąpił ochotniczo do Armii Polskiej gen. Józefa Hallera we Francji, z którą powrócił do kraju. Tutaj służył w Wojsku Polskim do 1921, pod koniec jako oficer, biorąc m.in. udział w wojnie polsko-bolszewickiej, za którą odznaczony został Krzyżem Walecznych. Jednocześnie studiował na Wydziale . Prawa Uniwersytetu Poznańskiego, uzyskując w 1923 dyplom mgra praw. Po ukończeniu studiów i apelacji, od 1925 był sędzią powiatowym w Skarszewach, mianowany asesorem 15 V 1926, potem był kierownikiem sądu powiatowego w Starogardzie, następnie naczelnikiem sądu powiatowego w Tczewie, skąd został zwolniony ze służby na własną prośbę 31 X 1930. Po zwolnieniu z sądownictwa został adwokatem i zamieszkał w Tucholi. Wszędzie był aktywnym działaczem sokolim.

W 1933 przeniósł się do Torunia, gdzie poza pracą adwokata włączył się bardzo czynnie w działalność społeczno-polityczną, będąc m.in. do września 1939 prezesem Dzielnicy Pomorskiej Związku Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Polsce, prezesem zarządu okręgowego Towarzystwa Pomocy Polonii Zagranicą, prezesem Toruńskiego Klubu Lawn-Tenisowego, członkiem zarządu okręgu pomorskiego PCK, członkiem zarządu Stowarzyszenia Świetlic Charytatywnych, członkiem zarządu Komitetu Wykonawczego Zjazdu byłych Działaczy Niepodległościowych na Pomorzu i działaczem Polskiego Związku Zachodniego; 19 II 1938 mianowany został prezesem Obozu Zjednoczenia Narodowego na Pomorzu.

Ponadto ogłaszał artykuły w prasie pomorskiej i sokolej. Jako oficer zmobilizowany do 63 pułku piechoty walczył w kampanii wrześniowej; dostał się do niewoli niemieckiej pod Iłowem 17 IX 1939, jako dowódca kompanii. Więziony w oflagach VII B w Eichstätt i VII A w Murnau. W 1939 sztab niemiecki zarekwirował mieszkanie po rodzinie Tomaszewskich, w którym znajdowała się cała dokumentacja Dzielnicy Pomorskiej „Sokoła”. Dokumenty . i kasa zostały zarekwirowane przez Niemców i zniszczone. Po zakończeniu wojny w sierpniu 1945 Tomaszewski wstąpił do Wojska Polskiego i został delegatem Wydziału Prawnego przy Komitecie Polskim w Monachium.

Po powrocie do kraju w listopadzie 1946 zamieszkał z rodziną w Szczecinie, pracował krótko jako adwokat. W latach 50. był mocno szykanowany przez Urząd Bezpieczeństwa Publicznego. Pozbawiony był wykonywania zawodu adwokata, dopiero później mógł pracować w swoim zawodzie prowadząc w Szczecinie kancelarię adwokacką wspólnie z mecenasem dr. Romanem Łyczywkiem, znanym historykiem adwokatury polskiej.

Będąc członkiem szczecińskiej Izby Adwokackiej, od 30 V 1956 aż do śmierci przewodniczył jej Komisji Rewizyjnej, natomiast jako członek Komisji Naukowej kierował szkoleniem aplikantów.

Tomaszewski utrzymywał kontakty konspiracyjne z czołowymi sokołami w kraju i wspólnie ze swoją żoną, sokolicą Janiną zaczął grupować członków pomorskich sokołów. Włączył się w nurt konspiracji sokolstwa polskiego, której celem było przygotowanie do legalnej działalności. W Szczecinie miał kontakt z konspiracją sokolstwa pomorskiego. Jego bezpośrednią kurierką była Jadwiga Sznajder z Zielińskich, sokolica z Fordonu, która dostarczała od 1947 w obie strony informacje dotyczące sokolstwa, szczególnie w Bydgoszczy i Toruniu. W sokolej konspiracji był też jej mąż Sylwester, członek „Sokoła” z Torunia-Mokrego. Jego brat Edward był znanym konspiratorem ruchu oporu w czasie okupacji.

Poza wspomnianym wyżej Krzyżem Walecznych Tomaszewski odznaczony był ponadto Medalem za Waleczność, Medalem Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości i Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski. Zmarł w Szczecinie 29 V 1958 i pochowany został na tamtejszym Cmentarzu Centralnym. W małżeństwie zawartym 24 IX 1931 z Janiną Orcholską miał dzieci. W Toruniu mieszkał przy ul. Szerokiej 17

Bibliografia
K. Przybyszewski, Toruński Słownik Biograficzny t. V, ToMiTo, UMK, Toruń 2007

PRZYSIECKI KRYSTIAN

PRZYSIECKI KRYSTIAN (1937-2005), prawnik, dziennikarz, scenarzysta i reżyser filmów dokumentalnych, reporter telewizyjny, autor cyklu telewizyjnego „Zawsze po 21.00”.

Urodził się 19 II 1937 w Warszawie. Jego ojciec Eugeniusz (1910-1943) był absolwentem Gimnazjum im. M. Kopernika w Toruniu (matura 1927), leka-rzem, pasjonatem lotnictwa i utytułowanym pilotem sportowym. Po studiach ukończył w 1936 Szkołę Podchorążych Rezerwy Lotnictwa w Dęblinie, pracował jako oblatywacz fabryczny samolotów wojskowych, a od 1940 walczył jako pilot w Anglii w randze kapitana bombowca, zginął zestrzelony w nocnym locie z 22 na 23 IV 1943 nad Francją. Matka Wiolanta z domu Thommee, córka Wiktora, generała .

Dzieciństwo spędził częściowo w Toruniu, w domu swego dziadka, Stanisława Przysieckiego (1887-1968, kapitan rezerwy, uczestnik wojny bolszewickiej, kawaler Krzyża Virtuti Militari, osiadły po 1920 z rodziną w Toruniu, znany adwokat i społecznik, okupację przeżył w Warszawie).

Po wojnie mieszkał w Gdańsku, gdzie zdał maturę i w latach 1954-57 studiował na Wydziale Chemii Politechniki Gdańskiej. W 1957 przeniósł się do Warszawy i w latach 1957-62 studiował prawo na Uniwersytecie Warszawskim.

Po uzyskaniu dyplomu magistra powrócił do Torunia, gdzie w latach 1963-65 był asystentem i starszym asystentem w Katedrze Teorii Państwa i Prawa UMK. Bardziej niż teoria pociągały go sprawy bieżącego życia. Podjął więc pracę w zakładzie kryminalistyki Komendy Głównej MO, gdzie nabrał przekonania o społecznej potrzebie publikacji niektórych napotkanych tam materiałów i w ten sposób doszedł do dziennikarstwa.

Ukończył w 1968 Studium Dziennikarskie Uniwersytetu Warszawskiego, a już w 1967 rozpoczął pracę w Redakcji Filmu Dokumentalnego i Reportażu TVP, następnie w Dziale Publicystyki Programu I TVP. Od 1983 prowadził znany autorski program „Zawsze po 21.00“, inspirowany zwłaszcza listami telewidzów. Przysiecki wysoko cenił funkcję społeczną telewizji oraz bezpośrednią więź z jej odbiorcami. Podejmował pogmatwane, nieraz beznadziejne sprawy pokrzywdzonych przez los i urzędników. Popularność programu tłumaczył tym, że nie zwracał uwagi na żadne koneksje i nie wpuszczał do studia urzędników. Wyspecjalizował się w reportażu interwencyjnym dotyczącym ludzi, funkcjonowania administracji, styku prostego człowieka z władzą i nierzadką arogancją tej władzy na różnych szczeblach.

Świadomie realizował, jak mówił, program potrzebny ludziom, natomiast niekoniecznie władzy, jakakolwiek by ona była, bo program interwencyjny zawsze zahacza o kogoś na świeczniku. Był laureatem nagród: „Złotego Ekranu” (1982, 1988), „Srebrnego Lajkonika” (1973 za „Uroczysko”, 1987 za „Rozdarcie”), „Grand Prix Femina Belge Du Cinema” (Bruksela 1979, za „Ziemię rodzinną”), Grand Prix „Złotego Lajkonika” (1982 za „Lekcję publicystyki”), Grand Prix „Złotego Smoka” (1982 za „Powrót”), „Nagrody Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich za rok 1996” (za reportaż „Na bruk”) i wielu innych. W 2003 za reportaż „Niewygodny” został wspólnie z W. Frąckiewiczem laureatem konkursu „Dziennikarze przeciw korupcji” organizowanego przez Fundację im. Stefana Batorego i Helsińską Fundację Praw Człowieka.

Prowadził zajęcia z reżyserii filmów dokumentalnych w Wyższej Szkole Dziennikarskiej im. M. Wańkowicza w Warszawie. W małżeństwie z Violettą z domu Henczel miał syna Krystiana Marka. W Toruniu mieszkał u dziadka, przy ul. I. Kraszewskiego 19 m. 1.

Zmarł nagle 10 IV 2005 w Warszawie. Pochowany na cmentarzu św. Jerzego przy ul. Gałczyńskiego w Toruniu.

Bibliografia
Z. Jędrzyński, Toruński Słownik Biograficzny t. V, ToMiTo, UMK, Toruń 2007

MOCARSKI ZYGMUNT

3MOCARSKI ZYGMUNT (1894-1941), bibliotekarz, bibliolog, bibliograf, historyk i organizator życia kulturalnego na Pomorzu, dyrektor Książnicy Miejskiej w Toruniu.

Urodził się 15. IX. 1894 w Zalesiu, pow. Wołkołyszki na Wileńszczyźnie, jako syn kowieńskiego adwokata Szymona Eustachego i Heleny Joanny z domu Zabielskiej. Po ukończeniu w 1913 gimnazjum filologicznego w Kownie zapisał się na uniwersytet w Petersburgu, gdzie rozpoczął studia prawnicze i – zgodnie z zamiłowaniami – bibliograficzne pod kierunkiem znakomitego bibliografa rosyjskiego N. M. Lisowskiego. Wpływ na kształtowanie zainteresowań Mocarskiego naukami pokrewnymi z bibliologią mieli także polscy uczeni, działający wówczas na uniwersytecie petersburskim – światowej sławy językoznawca Baudouin de Coutrnay, historyk literatury polskiej S. Ptaszyński i prawnik L. Petrażycki, który zapoznał Mocarskiego ze znakomitymi bibliologami rosyjskimi z Towarzystwa Bibliologicznego przy petersburskiej Akademii Umiejętności – prof. Łowiaginem i prof. Maleinem. To umożliwiło mu aktywny udział w zebraniach i dyskusjach kół naukowych oraz prowadzenie samodzielnych badań, czego rezultatem były dwie pierwsze publikacje Mocarskiego: rozprawka Album pewnego literata [A. Tyszyńskiego – prof. historii literatury w Szkole Głównej w Warszawie] ogłoszona w „Polskim Kalendarzu Piotrogrodzkim na rok 1916” i artykuł W sprawie inwentaryzacji druków polskich wydrukowany także w 1916 w polskiej „Myśli Narodowej”, wykazujący już rozległą wiedzę autora w zakresie badań typograficznych i proweniencyjnych. Prawdopodobnie na stan tej wiedzy, jak i w ogóle na ukierunkowanie zainteresowań Mocarskiego wpłynął też jego udział w akcji Koła Piotrogradzkiego Warszawskiego Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości, mającej na celu ocalenie pamiątek narodu polskiego.

Od października 1917 do lipca 1918 Mocarski pracował w Petersburgu w Wydziale Centralnym Opieki nad Polskimi Jeńcami Cywilnymi i Administracyjnie Zesłanymi. W 1918 po ukończeniu studiów wrócił do kraju, gdzie rozpoczął pracę zawodową i naukową w zakresie służby książce. Od stycznia 1919 przez kilka miesięcy był bibliotekarzem Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, od sierpnia tego roku został referentem bibliograficznym Wydziału Prasowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, w którym zorganizował Referat Ewidencyjno-Bibliograficzny i opracował szereg okólników ministerialnych precyzujących przepisy ustawy prasowej.

W 1920 zainicjował redagowanie „Biuletynu Bibliograficznego”, będącego pierwszą próbą bieżącej rejestracji druków w odrodzonej Polsce i współpracował z „Przewodnikiem Bibliograficznym”. Był też członkiem-założycielem Towarzystwa Bibliofilów Polskich w Warszawie. Od września 1922 do maja 1923 jako ekspert ds. bibliotek w Komisji Mieszanej ds. Reewakuacyjnych i Specjalnych wyjeżdżał do Moskwy i Petersburga w sprawie rewindykacji polskich zbiorów bibliotecznych, m.in. biblioteki Załuskich.

Dyrektor Książnicy Miejskiej w Toruniu
W marcu 1923 rekomendowany przez St. Dembego – naczelnika Wydziału Biblioteki w Ministerstwie OPiWR – wygrał ogłoszony rzez Zarząd Towarzystwa Naukowego Torunia konkurs na dyrektora nowo tworzonej przez Towarzystwo biblioteki scalającej cztery cenne i bogate księgozbiory toruński – gimnazjalny, miejski (radziecki), TNT i Coppernicus-Verein für Wissenschaft und Kunst. Nowej bibliotece nadano nazwę Książnicy Miejskiej i – z okazji 450. rocznicy urodzin M. Kopernika – jego imię.

Mocarski przybył do Torunia 15 maja 1923, 1 czerwca tego roku z nominacji Zarządu Miejskiego objął stanowisko dyrektora Książnicy Miejskiej i rozpoczął przygotowywanie jej do otwarcia dla czytelników na 19 października tego roku w siedzibie TNT (w budynku tzw. Muzeum) przy ul Wysokiej 16. W referacie wygłoszonym na uroczystości otwarcia Mocarski wykazał już znajomość nowego warsztatu pracy, wartość i znaczenie nowo złączonego księgozbioru. Referat ten pt. O Książnicy Miejskiej im. Kopernika w Toruniu, wzbogacony 18 ilustracjami najbardziej oryginalnych i cennych rękopisów i starodruków, wydrukowało TNT w swoich „Rocznikach” w 1925, a następnie w formie samoistnej w 1927 jako pierwszą z zaproponowanej przez Mocarskiego serii „Prace Książnicy Miejskiej im. Kopernika w Toruniu”.

W 1924 rozpoczął tworzenie nowych, kartkowych katalogów – alfabetycznego i rzeczowego, zastępujących niemieckie drukowane katalogi bibliotek – gimnazjalnej, miejskiej i Coppernicus-Verein, a także opracowany przez dr. O. Steinborna katalogu zbiorów TNT. Wprowadził 6-godzinne udostępnianie zbiorów we wszystkie dni powszednie, zorganizował wypożyczalnię międzybiblioteczną , czytelnię dla publiczności i pracownię dla bibliotekarzy.

Za skromne kwoty z budżetu miejskiego dokonywał trafnych zakupów nowych wydawnictw, także ważnych zagranicznych; pozyskiwał zbiory prywatne, np. w 1932 W. Fiałka – księgarza i bibliofila chełmińskiego, starał się również o dary z Ministerstwa WRiOP, a także z dubletów polskich bibliotek uniwersyteckich; wprowadził wymianę wydawnictw różnych ośrodków nauki za publikacje TNT i Coppernicus-Verein. Już w 1927 uzyskał tzw. egzemplarz obowiązkowy z drukarń ówczesnego województwa pomorskiego. W rezultacie tych zabiegów Mocarskiego , znawcy szeroko pojętej wiedzy o książce i człowieku, o wyjątkowych zdolnościach organizacyjnych, zbiory Książnicy Miejskiej Torunia w ciągu 15 lat powiększyły się o 40 tys. woluminów i w 1939 liczyły 140 tys. woluminów . Gromadząc przede wszystkim toruniana, pomerania i kopernikana, stała się Książnica wielką biblioteką regionalną, bardzo ważną nie tylko dla Torunia, ale też dla całego Pomorza i szerzej – dla całej Polski.

Udział w pracach Towarzystwa Naukowego w Toruniu

Jednocześnie z pełnieniem funkcją dyrektora zaczął Mocarski włączać się do pracy w TNT. Już w lipcu 1923 został jego członkiem, w następnym roku członkiem Zarządu i sekretarzem Wydziału Historyczno – Archeologicznego, od 1930 sekretarzem generalnym, a od 1934 członkiem Komitetu Redakcyjnego. Był animatorem i organizatorem wielu działań TNT: przekształcił „Roczniki” w wydawnictwo seryjne monografii historycznych, wprowadził zasadę oceny wewnętrznej prac naukowych przed oddaniem ich do druku, zmodernizował szatę redakcyjną i graficzną „Zapisek”, współtworzył komitety redakcyjne poszczególnych serii wydawniczych, zabiegał o powiększenie liczby członków TNT, wprowadził do Towarzystwa młodych, pozyskiwał do współpracy uczonych ze środowisk spoza Pomorza.

Od 1934 był również sekretarzem nowo powstałej Rady Zrzeszeń Naukowych, Artystycznych i Kulturalnych Ziemi Pomorskiej oraz przewodniczącym Komitetu Budowy Gmachu Muzeum Ziemi Pomorskiej (przy ul. F. Chopina), gdzie miały też znaleźć swoją siedzibę Książnica i Archiwum, jako kompleks warsztatów naukowego, potrzebnych zwłaszcza dla badań pomorzoznawczych. Wszystkie te działania prowadzone bezpośrednio przez Mocarskiego bądź pod jego kierownictwem wynikały ze wspólnej z Zarządem TNT koncepcji, wg której Książnica miała stać się ośrodkiem toruńskiego centrum nauki z perspektywą utworzenia uniwersytetu. Wyrazem tych dążeń są dwie publikacje Mocarskiego: Idea uniwersytetu pomorskiego a toruńskie środowisko naukowe, („Dzień Pomorza”, 1934, nr 63) oraz O potrzebie wyższego szkolnictwa na Pomorzu („Awangarda Państwa Polskiego”, 1938, nr 1/2, 4, 5/6 i odbitki).

Mimo tak licznych obowiązków Mocarski prowadził własne badania i publikował ich wyniki wg następujących głównych kierunków zainteresowań: 1) bibliografia, np. Bibliografia prac TNT (1875-1925) opracowanie z okazji 50-lecia TNT i opublikowana w „Rocznikach”; 2) historia książki i drukarstwa na Pomorzu ze szczególnym akcentem na Toruń, czego wyrazem jest pionierska, licząca ponad 120 s. praca Książka w Toruniu do 1793. Zarys dziejów (zamieszczona w pracy zbiorowej Dzieje Torunia, wydanie z okazji 700-lecia miasta w 1933), gdzie na podstawie toruńskich archiwaliów oraz książek zachowanych w Książnicy, bibliotekach prywatnych i kościelnych, przedstawił dzieje książki toruńskiej. do końca XVIII w., oraz Toruń w historii drukarstwa („Przegląd Graficzny”, 1937, nr 27); 3) historia kultury na Pomorzu, np. nowatorska praca Kultura umysłowa na Pomorzu. Zarys dziejów i bibliografia („Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego”, 1931) oraz Nauka i oświata na Pomorzu, Warmii i Mazurach (Słownik Geograficzny Państwa Polskiego, t. 1, Warszawa 1936), a także referat O badaniach dziejów Pomorza Polskiego i Prus Książęcych wygłoszony na IV Zjeździe Historyków Polskich w Poznaniu w 1925; 4)

Problemy ogólnobiblioteczne i bibliologiczne, np. Potrzeby bibliotek naukowych („Nauka Polska”, t 10: 1929), Biblioteki regionalne („Przegląd Bibliotekarski”) oraz Stan badań polskiego drukarstwa (w: IV Zjazd Bibliotekarzy Polskich w Warszawie. Referaty, cz. 2, Warszawa 1936; 5) Dzieje druków i bibliotek – w pracach z tego zakresu skupił się Mocarski głównie na omówieniu unikatowych lub mało znanych druków z Książnicy, ekslibrisów toruńskich itp., np. Druki reformacyjne w Książnicy Miejskiej im. Kopernika w Toruniu („Reformacja w Polsce”, t. 3: 1924, nr 9-10), Kalendarze Toruńskie („Tygodnik Toruński”, 1924 nr 18-19, 23-24, 28), oraz Biblioteka Tadeusza Pietrykowskiego (Toruń 1928) i Biblioteka Sczanieckich w Nawrze (w: Księga Pamiątkowa Akademickiego Koła Pomorzan przy Uniwersytecie Poznańskim, Poznań 1929).

Inne prace dotyczą wspomnianej problematyki publikował też w wydawnictwach TNT, czasopismach pomorskich i ogólnopolskich: „Teka Pomorska”, „Mestwin”, „Bibliotekarz”, „Ruch Liter.”, „Pamiętnik Literacki”, „Grafika Polska”, „Silva Rerum”. W prasie pomorskiej, jak „Jantar”, „Gryf”, „Głos Pomorza”, „Dzień Pomorski” drukował artykuły publicystyczne, głównie popularyzujące wartość księgozbioru Książnicy jako warsztatu naukowego, rozwój nauk na Pomorzu i ideę powołania uniwersytetu w Toruniu. Opracował też kilka haseł do PSB. Ogółem jego dorobek nauk. obejmuje ponad 100 pozycji. Mocarski miał jeszcze liczne ważne zamierzenia badawcze i plany wydawnicze, m.in. zinwentaryzowania druków pomorskich nie znanych Estreicherowi, opracowanie monografii bibliograficznej źródeł i prac odnoszących się do przeszłości Pomorza, przygotowanie dalszego ciągu historii książki toruńskiej po 1793, monografii wybitnych przedstawicieli nauki pomorskiej oraz rozwinięcie badań nad dziejami szkolnictwa i historii sztuki pomorskiej, o których sfinansowanie podjął nawet starania.

W ostatnim okresie przed wojną Mocarski pracował też nad historią ekslibrisów toruńskich. Zachowała się w rękopisie jej I część poświęcona ekslibrisom dawnych (XVII-wiecznych) zbieraczy toruńskich. Mocarski współpracował z instytucjami kulturalnymi i naukowymi Torunia i innych miast. Od początku lat 30-tych był prezesem toruńskiego Koła Towarzystwa Czytelni Ludowych, wpływając na profil jego bibliotekarstwa i dobór prelegentów w prowadzonej akcji spotkań z wybitnymi pisarzami. Od 1935 był członkiem Komisji Historycznej PTPN. Od 1936 współpracował z Konfraternią Artystów jako członek działającego w jej ramach Koła Literackiego i członek redakcji jej organu „Teka Pomorska.” Również od 1936 współpracował z Rozgłośnią Pomorską Polskiego Radia w Toruniu wygłaszając pogadanki księgoznawcze. W powstałym w 1937 Towarzystwa Przyjaciół Torunia kierował sekcją wydawniczą.

Szczególnie aktywnie pracował Mocarski w stowarzyszeniach bibliotekarskich i bibliofilskich. Od 1919 był członkiem Związku Bibliotekarzy Polskich (od 1923 w składzie Zarządu), zaś w 1928 należał do współzałożycieli Koła Poznańsko-Pomorskiego., pełniąc w nim następnie przez wiele lat funkcję członka zarządu.

Założyciel i pierwszy prezes Towarzystwa Bibliofilów im. Joachima Lelewela

W 1926 przy współpracy K. Kruszyńskiego założył w Toruniu Towarzystwo Bibliofilów im. Lelewela (TBL), któremu poświęcił dwa poważne referaty: Joachim Lelewel jako bibliograf i bibliofil – wygłoszony na Międzynarodowym Kongresie Bibliotekarzy w Pradze w 1928, i Joachim Lelewel jako teoretyk bibliografii i bibliotekarstwa przedstawiony na posiedzeniu Koła Poznańsko-Pomorskiego Związku Bibliotekarzy Polskich, a także posiedzeniu TBL w 1928 (druk: „Mestwin”, 1929, nr 9). TBL skupiało przede wszystkim miłośników książki z Torunia, ale też innych miast pomorskich, utrzymywało także kontakty z podobnymi stowarzyszeniami w kraju i za granicą. Do 1939 TBL odbyło 58 zebrań, na których wygłoszono 30 referatów, w tym co najmniej 8 autorstwa Mocarskiego (głównie dot. drukarstwa pomorskiego), urządzano pokazy starych druków i interesujących nowości wydawniczych, zwłaszcza pomorskich. Do 1939 staraniem Mocarskiego Towarzystwo wydało 6 druków, m.in. faksymile wiersza A. Mickiewicza Do Joachima Lelewela (1928), Wizerunki Kopernika w opracowaniu Z. Batkowskiego (1933) oraz Biblię Gutenberga w opracowaniu A. Liedtkego (1936). Po wojnie TBL wznowiło zapoczątkowaną przez Mocarskiego działalność, także wydawniczą. Dotychczas wydało ok. 13 druków bibliofilskich, cieszących się uznaniem znawców i miłośników książki oraz ok. 30 druków informacyjnych również wysokiej wartości artystycznej.

W związku z wielostronną działalnością Mocarskiego utrzymywał częste kontakty bezpośrednio i korespondencyjnie z uczonymi, bibliotekarzami i antykwariuszami, wśród których, jak np. u T. Mikulskiego, rozbudzał zainteresowania naukowe dla regionalnej problematyki pomorskiej. Świadectwem tych kontaktów jest zachowany w zbiorach Książnicy Miejskiej Torunia zbiór 2025 listów do Mocarskiego od 197 osób. Z korespondencji Mocarskiego do nich zachowały się listy do W. T. Wisłockiego z latach 1924-28 i do W. Hahna z r. 1924 (Archiwum PAN, Warszawa).

Mocarski posiadał bogaty księgozbiór prywatny gromadzony od wczesnej młodości. Były w nim starodruki, pierwodruki pisarzy polskich, grafika, ekslibrisy. Książki zaopatrywał w piękne oprawy wykonywane w znanych warsztatach warszawskich i toruńskich, a także paryskich. Znaczna ich część zawiera autografy i dedykacje dla właściciela. Posiadał własny ekslibris. Dokładna wielkość księgozbioru Mocarskiego nie jest znana. Wiadomo, że w latach. 1945-46 Książnica zakupiła ponad 1000 należących wcześniej do niego dzieł (w tym 92 starodruki do 1800 i 212 druków XIX-wiecznych), zaś Biblioteka UMK nabyła ok. 50 druków; pojedyncze egzemplarze trafiły do prywatnych nabywców, niektóre (z dedykacjami) zatrzymał syn Mocarskiego Szymon.

We wrześniu 1939 Mocarski znalazł się na niemieckiej liście skazanych na stracenie. Po aresztowaniu został jednak zwolniony dzięki interwencji pastora R. Heuera – historyka, prezesa Coppernicus-Verein. W listopadzie tego roku wyjechał do Warszawy, gdzie cierpiał niedostatek. Od czerwca 1940 otrzymał zatrudnienie w Archiwum Akt Nowych, jednocześnie badając zasoby magazynów Biblioteki Narodowej.

Po ciężkiej chorobie zmarł 16 IX 1941. Pochowany został na cmentarzu na Bródnie. Odznaczony był Srebrnym Krzyżem Zasługi (1925), Wawrzynem Akademickim Polskiej Akademii Umiejetności (1935) i Złotym Krzyżem Zasługi (1938). Ożeniony w 1928 z Janiną Bohatyrówną, córką lekarza z Warszawy, miał syna Szymona (ur. 1926). W Toruniu nMocarski mieszkał w budynku zajmowanym przez Książnicę przy ul. Wysokiej 16. Jego zasługi dla biblioteki i miasta upamiętniają: tablica w nowym budynku Książnicy Kopernikańskiej przy ul. Słowackiego 8 oraz nazwa ulicy w osiedlu Rubinkowo.

Bibliografia
A. Zakrzewska, Tadeusz Zakrzewski, Toruński Słownik Biograficzny t. V, ToMiTo, UMK, Toruń 2007

HAUSEN JAN I (STARSZY) VON

HAUSEN JAN I (STARSZY) VON (1647-1691), złotnik toruński.

Urodził się. w Toruniu jako syn Sebastiana von Hausena przybyłego z Norymbergi (tytuł mistrza złotniczego uzyskał w 1641). Ochrzczony w ewangelickiej gminie Starego Miasta. W 1652 został wpisany na naukę do Toruńskiego Gimnazjum Akademickiego jako aurificis filius. Po skończeniu nauki gimnazjalnej zapewne podjął naukę zawodu w warsztacie ojca Sebastiana von Hausena. Nie wiadomo jednak, gdzie odbywał wędrówkę czeladniczą. W 1675 został przyjęty do terminu czeladniczego w warsztacie mistrza Stefana Petersa (Petersena). Jeszcze tego samego roku 29 września uzyskał uprawnienia mistrzowskie.

Brał udział w posiedzeniach Trzeciego Ordynku (1690-91). 27 marca 1676 został wpisany na listę obywateli miasta Torunia. Z akt cechowych wynika, iż w jego warsztacie naukę pobierało pięciu uczniów: Emanuel Knoll (1676-88), który opuścił termin przed jego ukończeniem, oraz Gabriel Ferdinandt (1680-85), M. Korn (1683-88) i Karl Friedrich Wartenberg (1686-91), którzy zostali wyzwoleni przez Hausena na czeladników. G. Frantz przyjęty jako uczeń w 1690 został jednak wyzwolony wskutek śmierci swego mistrza przez Jonasa Meidinga w 1696.

W dorobku artystycznym monstrancje i kielichy
Z dorobku artystycznego Hausena zachowało się niewiele, co nie pozwala na właściwą ocenę wartości jego prac. Na uwagę zasługują przede wszystkim monstrancje. Obecnie znane są cztery takie obiekty pochodzące z jego warsztatu. Oprócz tego jego sygnatura widnieje na trzech kielichach mszalnych i jednym pacyfikale. Monstrancja z Chojnic (1676) wykazuje jeszcze silny wpływ tradycji gotyckich na styl manierystyczny, który reprezentuje. Jej gloria przypomina architektoniczną wieżyczkę (element gotycki) zdobioną motywami małżowinowymi (element manierystyczny). Z kolei dwie monstrancje: z Gostkowa (1683) oraz z Płużnicy posiadają nowe glorie dodane w XIX w. co uniemożliwia ocenę artystyczną ich pierwotnego kształtu. Wydaje się jednak, iż monstrancja z Gostkowa (mimo późniejszych dodatków) stanowi w pełni ukształtowany typ barokowy z charakterystyczną dla tego stylu promienistą glorią imitującą słońce. Wreszcie monstrancja z Lubawy (1689) z całą pewnością reprezentuje już styl czysty styl barokowy posiadając kolistą glorię w postaci promienistego słońca.

Oprócz monstrancji Hausen wytwarzał również kielichy. Zachowało się kilka obiektów tego typu ( Lidzbark Welski , Orzechowo, Działyń, Bielsk). Kielich z Bielska wykazuje jeszcze silne tradycje gotyckie (stopa ma kształt sześciolistny). Drugi kielich pochodzący z Działynia należy już wyraźnie do stylu barokowego (stopa kolista). Hausen jest również twórcą pacyfikału z Brodnicy. Krzyż ten nosi jeszcze cechy gotyckie w postaci wielolistnej stopy oraz trójlistnych zakończeń ramion. Artysta chętnie stosował bujny ornament barokowy w postaci kiści owoców połączonych z motywem akantu. Cechą charakterystyczną występującą w wielu jego pracach jest przeplatanie się tradycji gotyckich i barokowych.
Hausen zmarł 9 VI 1691. Jego pogrzeb odbył się 22 VI 1691 na cmentarzu św. Jerzego. Wyrazem uznania dla Hausena był utwór panegiryczny napisany na jego cześć przez Pawła Patera, nauczyciela miejscowego Gimnazjum Akademickiego. Hausen poślubił 14 IV 1676 Annę Schade, córkę piernikarza toruńskiego Bartłomieja. Miał z nią 6 dzieci: Jana mł. (zob.), Sebastiana (chrz. 21 III 1679), ucznia gimnazjum toruńskiego od 1686, Annę (chrz. 6 VI 1681), Katarzynę (chrz. 29 III 1683), od 2 II 1700 żonę Christiana Hervinga, toruńskiego kupca korzennego, Dorotę (chrz. 16 VIII 1685) i Chrystiana (chrz. 4 II 1688). Sygnaturą Hausena był monogram VIH w polu trójlistnym.

Bibliografia
A. Kucharski, Toruński Słownik Biograficzny t. V, ToMiTo, UMK, Toruń 2007

JARUGA-SAUK ZENON

JARUGA-SAUK ZENON (1912-2004), radiowiec, aktor, piosenkarz, spiker radiowy, znany reżyser i autor słuchowisk oraz audycji radiowych, konferansjer i działacz kultury.

Urodził się 6 IX 1912 w Wilnie w rodzinie kolejarza Antoniego Sauka i Stefanii z domu Słoduchowskiej. Miał braci: Juliana (docent prawa UMK), Roberta (śpiewak, reżyser i dyrektor opery) oraz siostrę Jadwigę (zamężna Jaśkiewicz, prof. prawa UG). Maturę zdał w 1929 w Gimnazjum Lelewela w Wilnie, równocześnie dwa lata ucząc się śpiewu w konserwatorium wileńskim.

Po maturze podjął studia architektury na Politechnice Warszawskie, przerwane służbą wojskową w podchorążówce rezerwy (od września 1934 do czerwca 1935) i pracą zarobkową zaliczył przed wybuchem wojny dwa lata studiów. W Warszawie kontynuował prywatnie naukę śpiewu u prof. Parczewskiej, w wyniku czego miał otrzymać comiesięczną audycję w warszawskim radiu. Przekreśliła to wojna. Jako podporucznik rezerwy, brał udział w kampanii wrześniowej 1939. W okolicach Lwowa dostał się do niewoli. Uciekł z transportu i wrócił do Wilna.

W okresie okupacji pracował w zakładzie zabawkarskim swego szwagra i założył trio Jarugi: obrał sobie taki pseudonim by odróżnić się od brata, czynnego już śpiewaka i reżysera operowego i pod tym nazwiskiem uprawiał zawód twórczy do końca życia. Z tercetem (był w nim późniejszy znany śpiewak operetkowy Mieczysław Wojnicki) śpiewał w lokalach Wilna.

Związał się też z Teatrem Muzycznym „Lutnia”, z którym przyjechał w 1945 do Torunia, dokąd już wcześniej trafił wileński teatr dramatyczny. Zespół „Lutni” ulokował się w innych ośrodkach, głównie w Łodzi. Jaruga pozostał jednak w Toruniu i podjął pracę w studiu rozgłośni radiowej przy pl. Św. Katarzyny 4, której pozostał wierny do czasu przejścia na emeryturę 1 lipca 1977. Był spikerem Rozgłośni Polskiego Radia Bydgoszcz-Toruń, przede wszystkim jednak twórcą zespołów żywego słowa i reżyserem.

W 1955, po stażu i egzaminach w Warszawie, otrzymał pełnoprawny dyplom reżysera radiowego. Od 1945 Toruń stał się ośrodkiem audycji dla dzieci, realizowanych pod kierunkiem Jarugi przez „Rodzinkę Radiową”. Przez 20 lat emitowany był raz w miesiącu na antenie ogólnopolskiej PR dziecięcy program autorski Jarugi „Co i jak majstrujemy”. Z jego udziałem powstał tutaj pierwowzór popularnej „Zgaduj zgaduli”.

Zrealizował ok. 600 słuchowisk w programie lokalnym i ogólnopolskim. Wraz z żoną Hanną przygotował wiele godzinnych słuchowisk literackich Teatru Polskiego Radia (adaptacje dzieł Czechowa, Ibsena, Kraszewskiego, Dickensa i Norwida, realizowane na antenie ogólnopolskiej, z udziałem aktorów toruńskich a także warszawskch (Krzyż i jaszczurka, Pod zwrotnikiem Raka). Prowadził też działalność estradową.

Już w 1945 zorganizował kwartet rewelersów, zwany „Chórem Jarugi”, który z kilkoma aktorami i tancerkami występował z powodzeniem w miastach i wsiach województwa. Nagrał 20 płyt w wytwórni „Mewa” w Poznaniu, niegdyś bardzo popularnych, ale i dziś emitowanych w koncertach retro (Ballada o zegarze, Czarnoksiężnik, Złote chryzantemy, Domek z kart, Opowieść o zakochanym księżycu). Był autorem pierwszego w Polsce programu „Światło i dźwięk”, realizowanego w zamku krzyżackim, współautorem koncertów w zakładach pracy pn. „Przy sobocie po robocie”; prowadził zespoły artystyczne w klubach: Związek Zawodowy Kolejarzy, „Poligrafik”, „Elana” i in.

Rysował dla prasy i wydawnictw (nawet podręcznik do matematyki zdobiły jego ilustracje). Był osobowością Torunia, właścicielem legitymacji nr 1 klubu środowisk twórczych „Azyl”. Odznaczony Krzyżem Kawalerskim OOP, Medalem za Udział w Wojnie Obronnej, Medalami 10 i 30-lecia PL, odznaką Zasłużony Działacz Kultury i wieloma innymi. W małżeństwie z Hanną (z domu Paszkiewicz, ślub w Toruniu w 1955), miał córkę Irenę (pracowniczka Muzeum Etnograficznego). Mieszkał przy ul. Mickiewicza 112 m. 10. Zmarł 25 IV 2004, został pochowany na cmentarzu św. Jerzego.

Bibliografia
J. Jędrzyński, Toruński Słownik Biograficzny t. V, ToMiTo, UMK, Toruń 2007

JENNY JACOB

JENNY (Jenni, Jenii) JACOB (1672-1749), złotnik gdański i czołowy złotnik toruński.

Urodził się 25 III 1672 w Gdańsku w rodzinie kalwińskiej. Był synem Daniela (zm. 1722) i Sary Thrauwart. Ojciec był mistrzem siodlarskim (tytuł uzyskał 5 II 1669) i w latach 1676-78 pełnił w gdańskim cechu siodlarzy i rymarzy zaszczytne funkcje zastępcy starszego, a później starszego cechu.

Jenny nie podjął profesji ojca, lecz poświęcił się złotnictwu. Nieznana jest data jego przybycia do Torunia. Prawdopodobnie miało to miejsce w trakcie wędrówki czeladniczej w końcu XVII w. Pierwszym faktem potwierdzającym jego obecność w Toruniu jest wpis w księdze cechowej z 1695 stwierdzający, iż Jenny
był wówczas razem z Jakubem Hermannem czasowym pracownikiem w warsztacie Mikołaja Bröllmanna.

W kwartale św. Jana 1702 został wpisany na obowiązkowy staż przed egzaminami mistrzowskimi w warsztacie tego samego mistrza. Zgodnie z obowiązującym prawem 19 grudnia 1703 Jenny uzyskał obywatelstwo miejskie. Uprawnienia mistrzowskie zdobył jesienią 1704 (w kwartale św. Michała), był czołowym złotnikiem toruńskim I poł. XVIII w. Świadczy o tym m.in. duża liczba wykształconych przez niego uczniów: Gotfried Kröger (wpisany 1709, wyzwolony 1715), Carl Selcke (wpisany 1712 na 6 lat, wyzwolony 1719), Christoff Heinrich Cassius (wpisany 1716, wyzwolony 1721), Johann Ernst Dorriss (Dorvis 1721) przyjęty na 7 lat, wyzwolony 1727), Johann Gottlieb Hermann (wpisany 1727, wyzwolony 1735) Christoff Torburck (wpisany 24 VI 1730, wyzwolony 24 VI 1735), Gneo-mar Ernst Cassius (wpisany 22 X 1736 na 5 lat, wyzwolony 1741), Paul Echolt (Eckholt (wpisany 1742, wyzwolony 9 I 1749). O dwóch innych uczniach przyjętych brak dalszych informacji w księgach cechowych, byli to Jacob Feiser (przyjęty 1705) i Ernst Gabriel Klöp (przyjęty 1719). Ostatnim terminatorem był Ephraim Traber (przyjęty 13 IX 1747 do IX 1754), który naukę ukończył u innego mistrza. Brak wiadomości, aby którykolwiek z czeladników został mistrzem toruńskiego cechu złotników. Do końca życia Jenny prowadził ożywioną działalność artystyczną. Ostatnia wzmianka na jego temat w księgach cechowych pochodzi z 9 I 1749.

Prace artystyczne warsztatu złotniczego.
Jenny sygnował swoje wyroby znakiem monogramowym JJ (bądź J.J.) pisanym kursywą i umieszczonym w polu owalnym. Zachowało się zaledwie kilka jego prac, których atrybucja jest potwierdzona; ogromną większość z nich stanowią sprzęty liturgiczne, do których należą dwie monstrancje (Gniezno – katedra, Grabie – kościół parafialny). Wątpliwą atrybucję posiadają dwie monstrancje z Pakości (obydwie pochodzące z I poł. XVIII w.), z których jedna posiada stopę i nodus wykonane przez Jana Letyńskiego, innego toruńskiego złotnika (1762). Charakterystyczny jest motyw figurek aniołów z rozłożonymi skrzydłami bądź postaci świętych umieszczanych antytetycznie na zakończeniu ramion monstrancji. Wszystkie monstrancje posiadają promieniste glorie (co charakterystyczne, o nierównej długości poszczególnych promieni), utrzymane w wyraźnie barokowej stylistyce.

Inne zachowane prace to dwa relikwiarze skrzynkowe z katedry we Włocławku (1740 i 1742), ze zdobionymi ściankami bocznymi oraz fantazyjnymi wiekami zwieńczonymi nastawą w formie grzebienia, utworzoną z motywu korony, liści palmowych i ornamentu małżowinowego.

Wśród wytworów warsztatu wyróżniają się również dwie srebrne sukienki zakładane na obrazy. Pierwsza zdobi ołtarzowy wizerunek św. Józefa z Dzieciątkiem w kościele karmelitów w Oborach. Drugi obiekt tego typu to sukienka z koronami na obraz NMP w kościele parafialnym w Kościelcu Kujawskim, pochodząca z II ćw. XVIII w.

Sukienka z Kościelca świadczy o dużej biegłości warsztatowej złotnika. Zawiera ona ciekawy motyw ikonograficzny w postaci symboli ciał niebieskich (Madonna w typie Hodegetrii, na półksiężycu, trzyma Dzieciątko, a na jej ramieniu zamiast tradycyjnej gwiazdy widoczna jest tarcza słoneczna). Jeszcze inną realizacją jest naczynie na oleje z katedry we Włocławku. Jedynym przedmiotem przeznaczonym do użytku świeckiego jest kufel z pokrywą (1721). Jemu przypisuje się również wykonanie dwóch monstrancji z Pakości oraz monstrancji z Kościelca Kujawskiego.

Cechę jego warsztatu noszą również dwa kielichy przechowywane w toruńskim muzeum (datowane odpowiednio 1709 i 1741). Starszy odznacza się przewagą trybowanego ornamentu nad niewielkimi scenami figuralnymi. Uwagę zwraca przede wszystkim drugi kielich (datowany 1741), który charakteryzuje się już wyraźną dominacją scen reliefowych w całej kompozycji. Na nodusie, koszyczku i stopie znajdują się sceny figuralne oraz partie pokryte dekoracją roślinną. Szczególnie bogato zdobiona jest stopa tego kielicha zawierająca trzy sceny z Nowego Testamentu: Zwiastowanie, Pokłon Pasterzy i Pokłon Trzech Króli. Do czasów obecnych przetrwało niewiele obiektów wytworzonych w jego warsztacie. Utrzymane są one w konsekwentnej stylistyce baroku, świadczą też o dużych umiejętnościach artysty pozwalając zaliczyć go do wyróżniających się złotników toruńskiego cechu w II ćw. XVIII w. Mimo niewątpliwych zapożyczeń, złotnictwo toruńskiego mistrza cechuje się dużą oryginalnością, jest przy tym jednym z ostatnich przejawów inwencji w środowisku toruńskim i zapowiada powolne obniżanie się poziomu tego rzemiosła w II poł. XVIII w.

Jenny zmarł 1 czerwca 1749 i został pochowany sześć dni później. Początkowo Jenny zamieszkał w kamienicy przy ul. Szczytnej 22, potem w latach 1710-14 w domu przy ul. Mostowej 28, z którego przed 1723 przeniósł się do kamienicy nr 23 przy tejże ulicy, gdzie mieszkał do śmierci. Dom ten dziedziczyli po nim zięciowie Stefan Krahn i Jan Andrzej Mazarguil.

Był dwukrotnie żonaty. 3 I 1704 ożenił się z Ewą Marianną Sigmund (1684-1710), córką Jana, predykanta kalwińskiego w Toruniu. Miał z nią 4 dzieci, które zmarły zapewne w dzieciństwie: Jana Jakuba (chrz. 1 X 1704), Mariannę Dorotę (chrz. 15 XI 1705), Barbarę (chrz. 12 IV 1704) i Jakuba (chrz. 29 X 1709).

Po śmierci pierwszej żony podczas epidemii dżumy w 1710 poślubił ponownie w 1711 r. Krystynę Revers (zm. 1758), córkę kalwińskiego kupca toruńskiego Bernarda. Miał z nią 8 dzieci: Mariannę Adelgundę (chrz. 20 XI 1711, zm. 1763), wydaną za mąż w 1733 r. za kupca toruńskiego, kalwina Stefana Krahna; Annę Krystynę (chrz. 11 VII 1714), wydaną za mąż 21 II 1754 za złotnika toruńskiego, kalwina Jana Andrzeja Mazarguila (zob.); Katarzynę Elżbietę (chrz. 17 III 1716), Jakuba (chrz. 13 I 1718), Reginę Dorotę (chrz. 28 X 1721), Zuzannę Konkordię (chrz. 21 IV 1724), Jana Jakuba (19 VIII 1727) i Florentynę Sarę (chrz. 25 IV 1730, zm. 1776), wydaną za mąż 17 XI 1767 za złotnika tor. Daniela Claussena. Pozostałe dzieci zmarły zapewne w dzieciństwie.

Bibliografia
A. Kucharski, K. Mikulski, Toruński Słownik Biograficzny t. V, ToMiTo, UMK, Toruń 2007

JASTER SZYMON

JASTER SZYMON (1713-1772), kupiec jedwabiu i rajca, jeden z przywódców katolików toruńskich.
Urodził się przed 13 IX 1713 (data chrztu?) [wg. Thorn. Wöch. Nachr. 30 X] w Sypniewie koło Wałcza w ówczesnym woj. poznańskim, jako syn kowala Szymona i Zofii Sztymen. Uczył się zapewne w pobliskim Jastrowiu. Potem udał się do Warszawy, do swego krewnego, kupca Jana Jastera. Przez 7 lat odbywał tam praktykę u kupca Jana Grelowicza.

Z Warszawy przybył do Torunia prawdopodobnie już w 1735. Prawo miejskie jako kupiec jedwabiu otrzymał dopiero 15 kwietnia 1746. 27 marca 1748 został członkiem III Ordynku, a 11 marca 1750 wybrano go ponadto na ławnika przedmiejskiego. 15 marca 1752 wszedł w skład Ławy staromiejskiej. 8 marca 1758 został rajcą. Był jednym z przywódców katolików toruńskich. W 1760 podpisał manifest złożony w grodzie kowalewskim przez rajców katolickich, protestujących przeciw dyskryminacji katolików w Toruniu. Przez dłuższy czas nie pełnił w Radzie żadnych funkcji. Dopiero w 1765 został wójtem przedmiejskim.

W 1768 bezskutecznie zabiegał o powierzenie mu urzędu sędziego wetowego rozstrzygającego w sporach gospodarczych. W 1770 ponownie objął funkcję wójta przedmiejskiego. Podczas konfederacji barskiej utrzymywał kontakty z konfederatami. 13-16 VI 1768 wraz z burmistrzem Szymonem Mielcarskim uczestniczył w naradzie u biskupa chełmińskiego Andrzeja Baiera, ujawniając plany ewangelików toruńskich zwiększenia liczebności garnizonu rosyjskiego w Toruniu.

Od 1770 dzierżawił wieś miejską Papowo Toruńskie, którą po jego zgonie trzymała do 1776 wdowa. Od 1746 mieszkał aż do śmierci w kamienicy przy ul. Szerokiej 21. Żonaty od 1749 z Anną z domu Andrychowicz, zostawił 8 dzieci, z których lat sprawnych dożył syn Ksawery Jan (ur. 1761).

Bibliografia
J. Dygdała, Toruński Słownik Biograficzny t. V, ToMiTo, UMK, Toruń 2007