Drzewo kategorii
Licznik odwiedzin

DELEKTA Jacek Karol

DELEKTA Jacek Karol (1906–1940), mgr archeologii, kierownik Działu Przedhistorycznego Muzeum Miejskiego w Toruniu


 

Badania archeologiczne i publikacje

Urodził się 9 lipca 1906 r. w Stróżówce w powiecie gorlickim w Małopolsce, w rodzinie profesora gimnazjum Stanisława i Honoraty z Chwastowiczów. W latach 1912–1918 uczęszczał do szkoły powszechnej i gimnazjum w Nowym Targu, a następnie do Państwowego Gimnazjum Męskiego (klasycznego) im. Przemysława w  Rogoźnie Wielkopolskim, gdzie 20 maja 1925 r. uzyskał świadectwo dojrzałości.

W latach 1925–1927 był zwyczajnym słuchaczem na Wydziale Prawno-Ekonomicznym Uniwersytetu Poznańskiego, następnie również w Poznaniu studiował antropologię, etnografię z etnologią i prehistorię; otrzymał stypendium Funduszu Kultury Narodowej. Był studentem prof. Józefa Kostrzewskiego i uczęszczał na wykłady m. in. prof. prof. Kazimierza Tymienieckiego, Adama Skałkowskiego, Bronisława Dembińskiego, Stanisława Tynca i Józefa Paczkowskiego. W 1933 r. otrzymał dyplom na Wydziale Humanistycznym, zdając egzamin magisterski z nauk antropologicznych z wynikiem bardzo dobrym na podstawie pracy: Ceramika wschodniej kultury pucharów lejkowatych na Pomorzu Polskim.

 

Po śmierci dra Tadeusza Wagi (utonął w Wiśle 2 czerwca 1934 r.) został  kierownikiem Działu Przedhistorycznego Muzeum Miejskiego w Toruniu, rozwijając na tym stanowisku bardzo ożywioną działalność. Uporządkował zbiory archeologiczne, urządził na nowo dział wystawowy muzeum, wiele czasu poświęcał na oprowadzanie po zbiorach i wtajemniczenie w arkana wiedzy archeologicznej licznych grup młodzieży, a przede wszystkim prowadzenie szeroko zakrojonych prac archeologicznych.

Obok wiedzy i intuicji miał Delekta także niezwykłe szczęście – wykopaliska, które prowadził, zawsze były ciekawe i wnosiły coś nowego do nauki polskiej. Wyniki swoich badań archeologicznych publikował w czasopismach archeologicznych i popularyzował w audycjach radiowych, w “Ilustracji Polskiej” oraz prasie pomorskiej. Opublikował m. in.: Grodzisko wczesnohistoryczne w Rogoźnie w pow. obornickim, (Z Otchłani Wieków, R. VII:1932, z. 3 s. 37–43); Nowe materiały do pradziejów Pomorza, (Z Otchłani Wieków, R. IX:1934, z. 5 s. 38–44); Z badań nad pradziejami Pomorza, (Z Otchłani Wieków, R. X:1935, z. 4 s. 2–9); Badania prehistoryczne w powiatach kościerskim i kartuskim na Pomorzu w r. 1935, (Przegląd Archeologiczny, T. V: z. 7 s. 196–9); Prace Instytutu Bałtyckiego w zakresie archeologii przedhistorycznej, (w:) Komisje naukowe Instytutu Bałtyckiego. Sprawozdania i programy, Toruń 1936, s. 82–86; Badania na grodzisku łużyckim z wczesnej epoki żelaznej w Kamieńcu nad Wisłą w pow. toruńskim, (Z Otchłani Wieków, R. XII:1937, z. s. 123–6); Naczyńko kultury ceramiki kreskowej kłutej znalezione w Sitnie, w pow. wąbrzeskim, (Przyczynki do pradziejów Polski Zachodniej, Poznań 1937, s. 1–3); Badania na podgrodziu w Lisewie w powiecie wąbrzeskim, w Ziemi Chełmińskiej, (Wiadomości Archeologiczne, T. XVI: 1940, z. 8 s. 299–311).


Badacz kultury łużyckiej

Tak, jak badacze poznańscy, reprezentował pogląd, że kulturę słowiańską na Pomorzu można cofnąć chronologicznie – na podstawie badań archeologicznych – znacznie dalej wstecz, niż wówczas w nauce przyjmowano. Z większych prac archeologicznych przez niego prowadzonych wymienić należy m. in.: zbadanie cmentarzysk kultury łużyckiej w Kaszczorku i Słończu w powiecie toruńskim (Skorupy, cenniejsze niż złoto. Wykopaliska w okolicach Torunia, Słowo Pomorskie, 25 XII 1934 nr 295 s.5); rozkopanie grodzisk łużyckich w Kamieńcu nad Wisłą w powiecie toruńskim i w Zamczysku w powiecie bydgoskim (O grodzisku w Kamieńcu nad Wisłą, Słowo Pomorskie, 25 XII 1937 nr 296 s. 4); prace wykopaliskowe w podgrodziu wczesnohistorycznym w Lisewie, w powiecie wąbrzeskim i w osadzie wczesnohistorycznej w Lubiczu pod Toruniem (O szczątkach osady słowiańskiej nad Drwęcą. Nowe ciekawe wykopaliska w Lubiczu, Słowo Pomorskie, 25 XII 1935 nr 298 s. 7).

Trudne warunki materialne zmuszały Delektę do poświęcenia znacznej części swego czasu na dodatkowe zarobkowanie artykułami dziennikarskimi i pracę w Komisji Zbiorów Pomorskich Rady Zrzeszeń Naukowych, Kulturalnych i Artystycznych Ziemi Pomorskiej. Prace te oraz przedwczesna śmierć nie pozwoliły mu na opublikowanie wyników jego bardzo cennych odkryć.

Wybuch wojny w 1939 r. zastał Delektę w Toruniu; zamierzał ochotniczo zgłosić się do wojska, jednak wypadki następowały tak szybko, że do wojska ochotników nie zdołano przyjąć. W końcu września tego roku wrócił do swej ukochanej pracy. Pracował jeszcze przez kilka tygodni pod okupacją porządkując i zabezpieczając zbiory, zwolniony wkrótce z pracy przez niemiecki Wydział Kultury i Oświaty Zarządu Miejskiego. Przez pewien czas przebywał jeszcze w Toruniu, po czym udał się pieszo w strony rodzinne do Gorlic. Pracował tam początkowo jako ogrodnik, a następnie jako robotnik w kopalni nafty.

Jego spuścizną naukową, którą z konieczności zostawił w Toruniu, zainteresowali się zaraz badacze niemieccy – dr Erich Keyser z Gdańska i dr Adolf Schwammberger, od listopada 1939 do 1945 r. dyrektor Urzędu Kultury w Toruniu. Zainteresowania niemieckie nie ograniczały się tylko do wyników badań naukowych – szukano także mgr. Jacka Delekty; był zbyt wybitnym polskim badaczem, aby pozostawić go w spokoju. W czasie pierwszej łapanki w Gorlicach w sierpniu 1940 r. zabrano go z ulicy wraz z dużą liczbą młodzieży i po kilkutygodniowym pobycie w więzieniach w Jaśle i Tarnowie wysłano do obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu, gdzie go zamęczono 18 listopada 1940 r.

Mgr Jacek Karol Delekta rodziny nie założył. W Toruniu mieszkał przy ul. Szerokiej 37.


Bibliografia

K. Przybyszewski, Toruński Słownik Biograficzny , t. 4 ToMiTo UMK Toruń 2004


FOTOGALERIA