Drzewo kategorii
Licznik odwiedzin

DZIEWULSKI WŁADYSŁAW

DZIEWULSKI WŁADYSŁAW (1878-1962), astronom, współorganizator i prof. UMK.

Urodził się  2 IX 1878 w Warszawie jako syn Klemensa Eugeniusza (1841-1889), fizyka i fotografa, współzałożyciela i wydawcy „Pamiętnika Fizjograficznego” i „Wszechświata”, inicjatora organizowania stacji meteorologicznych w kraju, oraz Anieli z domu Krauze. Braćmi jego byli: Stefan – ekonomista i prawnik, Wacław – fizyk, obaj późniejsi prof. szkół wyższych, siostrami: Eugenia, po mężu Krzesimowska – ekonomistka, i Maria – artystka graficzka.

Dziewulski  uczęszczał do V Gimnazjum Klasycznego w Warszawie, które ukończył w 1987. W 1987-1901 odbywał studia matem.-fizyczne na Uniwersytecie Warszawskim, zakończone uzyskaniem stopnia kandydata nauk matem.-fizycznych oraz srebrnym medalem. W 1901-02 pracował w Obserwatorium Astronomicznym UW, a także w Obserwatorium im. Jędrzejewicza w Warszawie. Uzyskawszy stypendium im. Kopernika z UW, przebywał w 1902-03 na uniwersytecie  w Getyndze pod kierunkiem prof. Karola Schwarzschilda.

Od 1903 pracował jako asystent w Obserwatorium Astronomicznym Uniwersytetu Jagiellońskiego pod kierunkiem prof. Maurycego Rudzkiego, również na UJ doktoryzował się w 1906 na podstawie rozprawy Wiekowe perturbacje Marsa w rucu Erosa. Jako stypendysta Kasy im. Mianowskiego przebywał w 1907-08 ponownie w Getyndze, w 1908-09 jako asystent. Prowadziła tam prace z dziedziny mechaniki nieba oraz uczestniczył w pionierskich badaniach z fotometrii fotograficznej. Od 1909 był adiunktem Obserwatorium Astronomicznego UJ. W 1916 habilitował się na UJ na podstawie rozprawy Photographische Grossen von Sternen in der Nahe des Nordpols.

W 1919 przeniósł się do Wilna, aby pracować na nowo wskrzeszonym Uniwersytecie Stefana Batorego. Nominację na prof. nadzwyczajnego  astronomii uzyskał w 1920, zaś na prof. zwyczajnego  w 1921 i na tym stanowisku pozostawał do 15 XII 1939. Piastował kolejno funkcje dziekana Wydziału  Matem.-Przyrodniczego (1921-1922), rektora (1924-25) i prorektora (1925-28) USB. Organizował i rozbudowywał Obserwatorium Astronomiczne USB. W 1923 na zjeździe Polskiego Towarzystwa  Astronomicznego w Toruniu Dziewulski  poruszał sprawę powołania w tym mieście uczelni wyższej. W czasie wojny przebywał w Wilnie, ucząc i organizując naukę na tajnych kursach szkolnych i uniwersytecie.

Organizator Obserwatorium Astronomicznego UMK w Piwnicach

W lipcu 1945 przybył Dziewulski na czele 200-osobowej grupy pracowników USB do Torunia, gdzie został prof. astronomii i prorektorem  (1945-47) nowo utworzonego UMK. Dzięki staraniom Dziewulskiego uniwersytet uzyskiwał nowe budynki, nowe pracownie badawcze wzbogacały się w aparaturę, powiększało się grono profesorskie, szczególnie Wydziału Matem.-Przyrodniczego, dokąd Dziewulski  ściągał osoby pracujące już niekiedy w innych ośrodkach.

W 1945-1950 był przewodniczącym  Komisji Egzaminów Magisterskich na Wydziale  Matem.-Przyrodniczy, co wymagało niekiedy udzielania pomocy przy odtwarzaniu zaginionych dokumentów dla osób studiujących przed wojną lub w czasie jej trwania, a następnie  przygotowywania dyplomów, drukowanych dla każdego magistranta oddzielnie.

Dziewulski był organizatorem Obserwatorium Astronomicznego UMK w Piwnicach i jego kierownikiem do 1952; pod jego nadzorem powstawały pierwsze budynki dla lunet i pracowni w 1948 i 1956-58, zainstalowano pierwszy teleskop – astrograf Drapera i rozpoczęto zdjęcia nieba w 1949, obsadzano cały teren Obserwatorium drzewami i krzewami, tworząc piękny park. W 1958 dla zakupionej już lunety zbudowano pawilon obserwacyjny z funduszu pochodzącego z otrzymanej przez Dziewulskiego w 1955 nagrody państwowej.

Dzięki jego staraniom już w 1946 ukazały się drukiem pierwsze prace toruńskich astronomów w „Biuletynie Obserwatorium Astronomicznego”, którego redaktorem był aż do końca życia. Do chwili przejścia na emeryturę w wieku 82 l. prowadził wykłady dla studentów astronomii, fizyki, matematyki i geografii, opiekował się pracami magistranckimi, 2 prace doktorskie zostały wykonane pod jego opieką jeszcze w latach 60.

Interesował się sprawami popularyzacji astronomii; toruński oddział Polskiego Tow. Miłośników Astronomii powstał w jego gabinecie w latach 50. Postaci i dziełu Kopernika poświęcał wiele uwagi, począwszy od wykładu inauguracyjnego na pierwszej inauguracji na UMK 5 I 1946, poprzez liczne odczyty i przemówienia wygłaszane z okazji jubileuszu kopernikowskiego w 1953, do długoletnich starań o utworzenie Muzeum Kopernika w domu jego urodzenia.

Prezes Towarzystwa Naukowego w Toruniu

Dziewulski był niezwykle czynny w TNT jako współorganizator Wydziału Matem.-Przyrodniczego, twórca wydań seryjnych i wreszcie jako prezes szczególnie dbający o dalszy rozwój Towarzystwa w trudnym okresie 1949-56. Dorobek naukowy Dziewulskiego to 236 opublikowanych prac z zakresu mechaniki nieba, fotometrii (obserwacje wizualne i fotograficzne prowadzone przez wiele lat dla wybranych gwiazd zmiennych), astronomii gwiazdowej (statystyczne badania ruchów gwiazd) i historii astronomii. Najcenniejsze z nich to własne metody badania ruchów gwiazd oraz opracowanie historii Obserwatorium Astronomicznego w Wilnie. Opublikował również kilkadziesiąt biogramów astronomów, swoich kolegów i uczniów, zwłaszcza poległych w wyniku działań wojennych. Wychował dwa pokolenia astronomów. Wśród uczniów wileńskich  troje zostało profesorami: Wilhelmina Iwanowska na UMK, Włodzimierz Zonn (zm. 1974) na UW, Stanisław Szeligowski (zm. 1966) na Uniw. Wrocławskim. Wśród uczniów toruńskich 12 zostało profesorami i docentami.

Odznaczony Krzyżem Komandorskim OOP w 1937 i 1954, Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą OOP w 1959; był członkiem honorowym szeregu towarzystw  naukowych, członkiem tytularnym i rzeczywistym PAN, członkiem Królewskiego Tow. Astronomicznego w Londynie i Międzynarodowej  Unii Astronomicznej; Senat UMK nadał mu godność dr. honoris causa w 1961.

Zmarł w Toruniu 6 II 1962 i został pochowany na cmentarzu św. Jerzego. Ożeniony w 1909 z Jadwigą z Malinowskich, miał 3 córki: Jadwigę Karbowską, Wandę Ginkową, Anielę Łosiową i syna Wacława. Mieszkał w Toruniu w budynku uniwersyteckim przy ul. Sienkiewicza 30/32, w bocznym skrzydle od ul. Bema.

W stulecie urodzin Dziewulskiego Rada Miejska Torunia nadała jednej z ulic na Rubinkowie II jego imię, zaś międzynarodowa  społeczność astronomiczna nazwała nazwiskiem Dziewulskiego jeden z kraterów księżycowych. Od 1994 działa w Toruniu Planetarium im. prof. Dziewulskiego.

Bibliografia

C. Iwaniszewska, Toruński Słownik Biograficzny t. I, ToMiTo, Toruń 1998