Drzewo kategorii
Licznik odwiedzin

FENGER JAKUB

FENGER JAKUB (1729–1797), ku­piec zbożowy i bankier, rajca toruński

Urodził  się w Toruniu 15 VII 1729 jako syn Jana (zob.) i Anny Elżbiety z domu Nogge, wdowy po kupcu Janie Zernecke. Nie był wpisany na listę uczniów toruńskiego Gimnazjum  Akademickiego, przypuszczalnie zapewniono mu wykształce­nie domowe. Po śmierci ojca (29 I 1747) przedsiębiorstwem handlowym kierowa­ła początkowo Anna Elżbieta, w 1749 pojawił się w spisach podatkowych tak­że i Fenger. Zapewne dość szybko zaczął po­magać matce, częściowo usamodzielnił się w 1753. Dopiero 3 III 1758 uzyskał pra­wo miejskie jako kupiec i wtedy formalnie przejął całe przedsiębiorstwo.

Prowadził przede wszystkim handel z Gdańskiem, częściowo sam, częściowo wspólnie z in­nymi kupcami (m.in. z późniejszym szwa­grem Andrzejem Ch. Ruttigiem). Przykła­dowo w 1754 jednorazowo kupił aż 2100 kamieni (1 kamień = 13 kg) wełny, a do Gdańska spławił 95 łasztów zboża (1 łaszt = 2,1 t). W 1760 wysłał do Gdańska sie­dem statków, głównie z pszenicą i wełną.

8 III 1758 został członkiem Trzeciego Or­dynku, jednocześnie wybrano go na ławni­ka przedmiejskiego. W 1758–62, podczas wojny siedmioletniej, zajmował się dosta­wami dla wojsk rosyjskich prowadzących na te­renie Polski, Brandenburgii i Śląska działa­nia wojenne przeciw Prusom.

Małżeństwo zawarte przed wrześniem 1760 z Elżbietą z domu  Giering, córką burmistrza Antoniego, wzmocniło pozycję Fengera w Toruniu. 4 III 1761 awansował do ławy staromiejskiej.

Póź­niej handlował także z Królewcem i Pila­wą. Już wówczas zaliczano go do najbo­gatszych kupców toruńskich. Zajmował się także działalnością bankową (m.in. pośredni­czył w przekazywaniu do warszawskiego bankiera Piotra Blanka pieniędzy z podatków uisz­czanych przez Toruń).

1 IV 1767 wybrano go rajcą staromiejskim, mimo oporu kil­ku członków Rady (m.in. Benedykta Mo­haupta i Martina Spillera), którzy wskazy­wali, że w Radzie zasiada już jego szwagier Jakub Antoni Giering. W 1768 zabiegał o nawiązanie przez Toruń  bliższych kontak­tów handlowych z Hamburgiem. Latem tego roku wraz z burmistrzem Janem Samuelem Zernecke przebywał w Gdańsku (podob­no w sprawach prywatnych). W związku z za­ciągnięciem przez Prusaków jesienią 1770 tzw. kordonu sanitarnego między Prusami Królewskimi i częścią Kujaw a resztą ziem polskich wraz z  rajcą Natanielem Praetoriusem prowa­dził rokowania z pruskim generałem  G. R. Thad­denem, próbując skłonić go do wycofania się z dóbr ziemskich Torunia.  W 1771 zaanga­żował się jednak w dostawy pszenicy dla tychże wojsk pruskich. Nie zdecydował się wówczas na prowadzenie interesów z Je­rzym Flemmingiem, który chciał za jego pośrednictwem sprzedawać w Toruniu (a nie w Gdańsku) znaczne ilości zboża ze swych dóbr litewskich.

Od kwietnia do czerwca 1773 przebywał w Warszawie wraz z depu­tacją władz Toruńskich , podejmując bezskuteczne starania o zwrot zagarniętych przez Pru­sy w 1772 dóbr miejskich i o zapewnienie wolności handlu. Odcięcie Torunia od Gdań­ska wysokimi cłami pruskimi nie wpłynę­ło na spadek obrotów firmy Fengera. Możli­we, że w większej mierze prowadził teraz handel z pruskim Elblągiem. Przykłado­wo w 1784 spławił Wisłą aż 817 łasztów zboża w 22 transportach na 55 statkach (17% zboża wysyłanego wówczas z Torunia). Ponadto zabiegał w Warszawie (podob­nie jak Rada i toruńska  konfraternia kupiecka) o likwidację polskich komór celnych w Dybo­wie i Krobii odcinających Torunia  od polskiego za­plecza. Utrzymywał też kontakty handlowe i finansowe z Holandią. Przez krótki czas (1780–82) pełnił w Radzie urząd podkamla­rza (wiceskarbnika). W dobie Sejmu Czte­roletniego, jak wielu innych zamożnych polskich mieszczan, uzyskał nobilitację (11 XI 1790). W 1792 odmówił przyjęcia godno­ści burmistrza, nadano mu jednak tytuł starszego rajcy. Nie wszedł też w skład no­wych władz miejskich powołanych przez Prusaków po zagarnięciu Torunia przez Prusy w 1793. Ostrożnie prowadząc swe interesy finansowe, Fanger  nie odczuł skutków upadku banków warszawskich w 1793.

Dziadek Fryderyka Skarbka

Mieszkał w zbudo­wanym przez ojca barokowym pałacu na rogu ul. Mostowej i Ciasnej. Posiadał też inne nieruchomości (sześć spichrzów i trzy kamienice), głównie w okolicy ul. Mosto­wej. K. G. Praetorius w początku  XIX w. okre­ślił go jako niezwykle bogatego człowie­ka. W małżeństwie z Elżbietą z domu Giering, Fenger  miał dwie córki:  Annę Elżbietę (chrzest 9 X 1761; zmarła wkrótce) i Luizę (Ludwi­kę; ochrzczoną 4 IX 1765; zmarła 31 XII 1827), która 22 V 1791 w Toruniu staromiej­skim kościele ewangelickim (obecnie św. Ducha) poślubiła kasztelanica inowrocławskiego Kaspra hr. Skarbka.

 Pierwszym dzieckiem z tego małżeństwa był urodzony w Toruniu 15 II 1792 Fryderyk Skarbek, późniejszy znany ekonomista i działacz społeczno-polityczny. On też w swych pamiętnikach bardzo cie­pło wspomina dziadka Fengera i miłą atmosfe­rę toruńskiego domu. Po bankructwie męża Luiza sama umiejętnie gospodarowała mająt­kiem ziemskim w Żelazowej Woli, do któ­rego sprowadziła Mikołaja Chopina (ojca Fryderyka), jako nauczyciela swych dzieci.

 Jakub  Fenger zmarł  w Toruniu 31 XII 1797.

 

Bibliografia

  1. Dygdała, Toruński Słownik Biograficzny, t.6, ToMiTo, UMK w Toruniu 2010