Drzewo kategorii
Licznik odwiedzin

FLISACY OD A DO Z

09-kopia3FLISACY  OD A DO Z

Projekt strony tytułowej:

Grzegorz Gurzyński – Na okładce „Gruba Maryna” fot. Zofia Huppenthal

Ilustracje i foto:

Jerzy Marchewka

Od Autora

Flisacy to kategoria zawodowa specjalizująca się w transporcie towarów i drewna. W tym celu już od średniowiecza  wykorzystywali oni drogi wodne. Na przełomie  XVI i XVII wieku zaczęły powstawać cechy flisaków (włóczków) m.in. w Gdańsku,Toruniu, Krakowie i Jarosławiu.

Toruń był ważnym miastem na niemal 1000 kilometrowym szlaku jako ośrodek handlowy, a także ze względu na  komorę celną i port drzewny. Wytworzył się w Toruniu specyficzny folklor flisacki. Wraz z rozwojem żeglugi śródlądowej oraz  wzrostem roli kolejnictwa następowało stopniowe ograniczanie znaczenia flisactwa. Spław tylko drewna funkcjonował jeszcze do 1939 roku.

ARTFUL – drąg ostro zakończony, wbijany w ziemię do zatrzymywania tratwy.

BINDUGA – teren nad rzeką, gdzie zbija się tratwy z pni spuszczanych prosto z lasu na wodę.

COL – ostatni człon tratwy, na którym flisacy robili sobie palenisko.

DRYGAWKI – stery używane do kierowania tratwami.

„FLIS” – poemat opisowo-dydaktyczny Sebastiana Klonowica; opera w jednym akcie Stanisława Moniuszki.

FLISACZA ULICA – biegnie pod murami obronnymi Torunia od Bramy Klasztornej do Hotelu „Bulwar”.

FLISAK – nazwa Ogrodu Rodzinnego przy ul. Przybyszewskiego 4 (dawniej ogród pracowników „Merinotexu”).

FRYCE – ceremonia pasowania chłopów na oryli, biorących udział  po raz pierwszy w spławie Wisłą. W dawnej  „Gospodzie Flisaczej” należało uczcić „Grubą Marynę” przez ucałowanie jej wielkiego palucha u prawej stopy. Była to postać nagiego Bachusa, który siedział okrakiem na wielkiej, 1200 litrowej beczce (Muzeum Okręgowe).

GŁOWA – czoło tratwy.

„GOSPODA POD TURKIEM”(Flisacza) – kamienica przy Rynku Staromiejskim 5, gdzie odbywały się spotkania flisaków podczas postojów np. z powodu załatwiania spraw celnych.  Tu odbywały się także ceremonie zwyczajowe- fryce.

„GRUBA MARYNA” – zob. fryce.

IWO – flisak, który według legendy wybawił Toruń od plagi żab.

KLISTRY – poprzeczne bale łączące pnie.

LAS – długodystansowy spław drewna tratwami nawet do 1000 kilometrów.

ŁOBDOWCZYK JAN  (? – 1264), franciszkanin, błogosławiony, patron flisaków i rybaków wiślanych.

ORYLE – grupa 4-6 flisaków obsługujących tratwy.

PAL – docelowe miejsce spławu.

PAS – szereg połączonych tablic mogło sięgać nawet do 120 m.

PIESEK – dębowy wałek służący do łączenia drewna w tafle.

POMNIK FLISAKA – statuetka flisaka umieszczona w otoczeniu żab tryskających wodą, nawiązuje do legendy o pladze żab, które flisak Iwo wyprowadził poza miasto.

PORT DRZEWNY – w latach 1904-1909 port drzewny   w Toruniu mógł przyjąć 250 tratew.

RETMAN – W żegludze rzecznej, osoba odpowiedzialna za bezpieczeństwo spławu. Retman płynął łódką na czele flotylli tratew, znakował tor wodny i ostrzegał przed mieliznami sternika.

RETMAŃCZYK – pomocnik retmana.

RYBAKI – osada nadwiślańska w Toruniu zamieszkiwana przez flisaków. Ponadto flisacy osiedlali się w Złotorii i Kaszczorku w pobliżu ujścia Drwęcy do Wisły.

RYZA – czas trwania spławu wiślanego od 4 do 12 tygodni.

SKARBÓWKA – mieszkanie na tratwie dla kasjera.

SPŁAW – transport towarów szlakami wodnymi z wykorzystaniem łodzi rzecznych i tratew. Szacuje się, że w Polsce, w XVI w. ze spławu rzecznego żyło około 100 tysięcy ludzi. Rozwój spławu został zahamowany w związku z rozwojem kolejnictwa i transportu drogowego. Od 1826 roku w Toruniu znajdowała się siedziba głównego urzędu celnego  na drewno spławiane Wisłą. Każdy flisak musiał się więc zatrzymywać w Toruniu.

TAFLA – najmniejsza jednostka spławna w Polsce przedrozbiorowej.

TABLICA – łączenie 8-12 pni drewna do spławu na szerokość 5-10 m.

TRATWA duża jednostka spławna,czoło nazywano głową a ostatni odcinek tratwy colem.

ZEGAR FLISACZY – zegar wieżowy z ok. 1433 roku z jedną wskazówką, umieszczony jest na wieży bazyliki katedralnej. Widoczny od strony Wisły, wskazywał czas flisakom płynącym do Gdańska, stąd nazwa – zegar flisaczy.

Bibliografia

  1. Encyklopedia Historii Gospodarczej Polski do 1945, t. I, WP Warszawa 1981
  2. Katarzyna Kluczwajd, Andrzej Skowroński, Toruń jest…jaki ? Wizja miasta zależy od Ciebie, Stowarzyszenie Historyków Sztuki, Toruń 2010
  3. Misińska, Tradycyjny spław drewna, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Seria Etnograficzna nr 6. Łódz 1962

Galeria

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Przemarsz młodych flisaków ul. Szeroką z okazji Festiwalu „Probaltica” (2014).  Prowadzi wybitny skrzypek Wadim Brodski. Fot. Jerzy Marchewka