Drzewo kategorii
Licznik odwiedzin

GILEWICZ Zygmunt

GILEWICZ Zygmunt (1880–1960), gen. brygady, prof. dr wszechnauk lekarskich, komendant 8 Okręgowego Szpitala Wojskowego w Toruniu, szef sanitarny Wojskowego Okręgu Pomorskiego, teoretyk wychowania fizycznego, rektor Akademii Wychowania Fizycznego w Warszawie


Doktor  wszechnauk lekarskich

Urodził się 29 kwietnia 1880 r. w Januszówce na Wołyniu w rodzinie zarządcy majątku ziemskiego Mieczysława i Stefanii z Olszańskich. W 1887 r. rozpoczął naukę w I (Pierwszym) Gimnazjum Męskim w Żytomierzu, gdzie jako uczeń VII klasy wstąpił do tajnej Żytomierskiej Korporacji Uczniowskiej pełniąc w niej kolejno funkcję bibliotekarza i prezesa. Zadaniem Korporacji była przede wszystkim praca nad pogłębianiem znajomości języka polskiego, historii i geografii.

Po uzyskaniu świadectwa dojrzałości w 1900 r.; ukończył gimnazjum jako wzorowy uczeń, mimo iż zarabiał korepetycjami na utrzymanie swoje i młodszego brata, rozpoczął studia medyczne na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu św. Włodzimierza w Kijowie. Podczas studiów był członkiem i działaczem w polskiej korporacji studenckiej “Polonia”.W 1905 r., jako politycznie podejrzany, został zmuszony do przerwania studiów i objęcia funkcji lekarza ziemskiego w chutorze Kurgan w guberni kałuskiej, gdzie szybko zyskał uznanie okolicznej ludności za swą pracę lekarską.

W 1907 r. wrócił do Kijowa i kontynuował studia. Po uzyskaniu dyplomu został asystentem prof. Edwarda Wagnera w Klinice Chorób Wewnętrznych, a w latach 1910–1914 – w Katedrze Patologii Ogólnej prof. Włodzimierza Lindemana, gdzie przygotowywał rozprawę doktorską: O przemianie wapnia, uzyskując w 1912 r. stopień doktora wszechnauk lekarskich; w 1909 r. złożył egzaminy doktoranckie.

Pracując na uniwersytecie, ferie wakacyjne poświęcał na pracę zarobkową, wyjeżdżając do uzdrowiska Pohulanka oraz uzdrowisk na Kaukazie. Po uzyskaniu doktoratu kontynuował pracę naukowo-badawczą jako ordynator Kliniki Chorób Wewnętrznych Uniwersytetu Kijowskiego. Owocem działalności w wymienionych dwóch placówkach akademickich był szereg prac klinicznych i doświadczalnych ogłoszonych w polskich, niemieckich i rosyjskich czasopismach lekarskich. Dotyczyły one m. in. odczynów Butenki i Jakoby’ego-Solmsa oraz przemiany wapnia. Ta ostatnia praca oceniona wysoko przez prof. W. Lindemana została przerwana w końcowej fazie badań przez wybuch pierwszej wojny światowej. Zastosowaną w tych badaniach metodykę opanował Zygmunt Gilewicz w czasie swego pobytu w zakładzie Iwana P. Pawłowa w Petersburgu. Jednocześnie, będąc członkiem Polskiego Towarzystwa Lekarskiego, przy ogólnej lecznicy tego towarzystwa otworzył i urządził własną lecznicę fizjoterapeutyczną.


Komendant 8 Okręgowego Szpitala Wojskowego w Toruniu

W 1914 dr Zygmunt Gilewicz powołany został do armii rosyjskiej, gdzie pracował jako lekarz wojskowy w szpitalu w Tarnopolu, a następnie jako komendant połączonego Szpitala 802 w Korostyniu. W 1917 roku przeszedł do I Korpusu Polskiego gen. Józefa Dowbór-Muśnickiego, pełnąc funkcje szefa sanitarnego dywizji. W styczniu 1918 r. po złamaniu nogi, leczył się w Kijowie i tam przeżył rewolucję bolszewicką, której Kijów był widownią.

Po odbyciu kampanii 1919–20 roku – od maja 1920 do 28 lipca tego roku był szefem sanitarnym zarządu Ziemi Wołyńskiej i Frontu Podolskiego; 29 lipca 1920 r. wstąpił do Wojska Polskiego i pełnił funkcje: kierownika punktu ewakuacyjnego na Dworcu Wileńskim w Warszawie, a następnie komendanta szpitala przy ul. Zakroczymskiej.

W 1922 r. ppłk dr Zygmunt Gilewicz został dowódcą 8 Baonu Sanitarnego, w 1925 r. komendantem 8 Wojskowego Szpitala Okręgowego, a w 1927 r. szefem sanitarnym 8 Okręgu Wojskowego w Toruniu. Poza tym ordynował w tym czasie okresowo w sanatorium w Inowrocławiu.

W czasie służby w armii polskiej w tych latach przeszedł kurs szkoły aplikacyjnej i kilka kursów dokształcających dla oficerów sztabowych przeznaczonych na kierownicze stanowiska, a w 1924 r. nostryfikował swój dyplom lekarski i otrzymał tytuł dra wszechnauk lekarskich na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Poznańskiego.

Podczas jego kadencji na stanowisku komendanta 8 Okręgowego Szpitala Wojskowego w Toruniu, wówczas zreorganizowanego i zmodernizowanego, urządzono przychodnię przyszpitalną w celu odciążenia oddziałów szpitalnych od przyjmowania ambulatoryjnego chorych. Poza tym był Zygmunt Gilewicz jednym z założycieli i przewodniczącym Sekcji Sanitarnej Towarzystwa Wiedzy Wojskowej, w którym na szeroką skalę szkolono i dokształcano fachowe kadry lekarskie. Prowadzono regularne odczyty oraz demonstrowano dla lekarzy z garnizonu toruńskiego ciekawsze przypadki chorobowe, publikując o niektórych z nich artykuły w “Lekarzu Wojskowym”. W tym okresie także on sam zamieścił szereg artykułów z zakresu medycyny wojskowej w tym czasopiśmie.

Działalność społeczna dra Gilewicza przyczyniła się do budownictwa spółdzielczych domów wypoczynkowych w uzdrowiskach i innych atrakcyjnych miejscowościach klimatycznych, z jego inspiracji zorganizowano spółdzielcze ognisko podoficerskie, urządzono place sportowe gier i zabaw. Jego działalność organizacyjna i społeczna została doceniona i w 1925 r. odznaczono go Złotym Krzyżem Zasługi. Jeszcze w czasie swego zamieszkiwania w Toruniu, w 1927 r. uzyskał złoty medal na Międzynarodowej Wystawie Sanitarno-Higienicznej w Warszawie za konstrukcję specjalnego wozu do przewożenia rannych, którego projekt ogłosił wcześniej w “Lekarzu Wojskowym” w nr 9 z 1925 r.


Uczestnik Powstania Warszawskiego

W 1929 r. płk dr (nominacja na stopień pułkownika z dn. 1 I 1928 r.) Zygmunt Gilewicz został przeniesiony do Warszawy na stanowisko komendanta Szkoły Podchorążych Sanitarnych. Pełniąc tę funkcję okazał się dobrym organizatorem i utalentowanym wychowawcą młodzieży, toteż już w 1931 r. otrzymał nominację na stanowisko dyrektora Centralnego Instytutu Wychowania Fizycznego (CIWF) w Warszawie, dwuletniego studium fachowego, będącego w gestii Ministra Spraw Wojskowych; jednocześnie w uczelni tej prowadził wykłady z teorii wychowania fizycznego, dziedziny, która była największą pasją jego życia i w której stworzył oryginalny system poglądów będących podstawą dla teorii wychowania fizycznego jako samoistnej dziedziny wiedzy.

Zagadnieniem tym interesował się już w czasie swego pobytu w Toruniu, zamieszczając na ten temat obszerny artykuł w nr 78 Słowa Pomorskiego z 4 kwietnia 1926 r. p.t.: O “Park sportowy” w Toruniu, w którym pisał, że Toruń posiadał odpowiednie warunki na wybudowanie w mieście pełnego kompleksu urządzeń sportowo-wyczynowych i rekreacyjnych.

Wykładami – poza działalnością organizacyjną i przewodniczeniem Komisji Egzaminacyjnej przy CIWF w Warszawie dla egzaminów z ćwiczeń cielesnych jako przedmiotu nauczania w szkołach średnich ogólnokształcących i seminariach nauczycielskich – zajmował się do września 1939 r. Poza tym pełnił także funkcję redaktora naczelnego czasopisma “Wychowanie Fizyczne” oraz był członkiem Rady Naukowej Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego. Jako dyrektor Centralnego Instytutu Wychowania Fizycznego zabiegał o prawa akademickie i przekształcenie tej uczelni w Akademię, co się też stało w 1938 r. W tym samym roku w randze pułkownika przeszedł w stan spoczynku, lecz nadal pozostał kontraktowym wykładowcą teorii wychowania fizycznego, prowadząc w latach 1938–1939 ożywioną działalność naukową, dydaktyczną i organizacyjną.

Po wybuchu drugiej wojny światowej dr Zygmunt Gilewicz wrócił do czynnej służby lekarskiej, biorąc udział we wrześniu 1939 r. w obronie Warszawy jako szef sanitarny Zarządu Głównego PCK; w okresie okupacji był dyrektorem Szpitala Polskiego Czerwonego Krzyża przy ul Smolnej oraz brał czynny udział w ruchu oporu (pseudonim “Narkotyk”). Jednocześnie był organizatorem i wykładowcą tajnego Studium Wychowania Fizycznego. Zarówno w kierowanym przez siebie szpitalu, jak i w swoim domu w Opypach pod Grodziskiem Mazowieckim, leczył i przechowywał rannych, chorych i “spalonych” w działalności konspiracyjnej. W czasie Powstania Warszawskiego pracował w placówkach sanitarnych Starówki, skąd kanałami przedostał się do Śródmieścia i tam walczył do upadku Powstania.

Dnia 9 października 1944 r. wraz z innymi powstańcami opuścił Warszawę, a następnie myląc czujność eskorty niemieckiej wydostał się z konwoju i po zdobyciu fałszywych dokumentów udało mu się połączyć z rodziną w Opypach, gdzie jego dom w dalszym ciągu pełnił funkcję schroniska dla ludzi potrzebujących opieki materialnej.

W jesieni 1945 r. objął ponownie stanowisko dyrektora szpitala PCK. którym kierował w latach 1939–43, a który po upadku Powstania Warszawskiego przeniesiony został do Milanówka.


Rektor Akademii Wychowania Fizycznego w Warszawie

W marcu 1946 r. płk dr Zygmunt Gilewicz, na polecenie Ministra Obrony Narodowej, zorganizował i przewodniczył, do czasu jej likwidacji w 1948 r., Państwowej Radzie Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego. Jednocześnie prowadził pracę naukowo-dydaktyczną z zakresu wychowania fizycznego w powołanej na nowo do życia Akademii Wychowania Fizycznego, a od 1947 r., przez kilka kadencji pełnił też funkcję dziekana w tej Uczelni.

Dnia 9 lipca 1947 r. został awansowany do stopnia generała brygady w stanie spoczynku, a w dniu 31 maja 1948 r. otrzymał tytuł profesora nadzwyczajnego. W jesieni 1956 r. został prorektorem do spraw nauki, a w 1959 r. rektorem Akademii Wychowania Fizycznego; na stanowisku tym pozostał do końca życia. Ponadto pełnił funkcję przewodniczącego Koła Naukowego Pracowników AWF. Pomimo rozlicznych obowiązków w macierzystej uczelni, prof. Gilewicz zgodził się jeszcze w 1953 r. na prowadzenie wykładów z teorii wychowania fizycznego i przyjęcie kuratorstwa Zakładu Teorii Wychowania Fizycznego w Poznańskiej Wyższej Szkole Wychowanie Fizycznego, dokąd przyjeżdżał raz w tygodniu, bądź na 2 dni co dwa tygodnie nieprzerwanie do 1958 r.

Poza pracą naukowo-dydaktyczną i organizacyjną w macierzystej uczelni prof. dr Zygmunt Gilewicz był od 1950 r. przewodniczącym Komisji Naukowej Głównego Urzędu Wychowania Fizycznego, a od 1953 r. zastępcą dyrektora Instytutu Naukowego Kultury Fizycznej, członkiem Rady Naukowej tego Instytutu oraz kierownikiem pracowni teorii wychowania fizycznego. Od tego też roku był członkiem Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego i członkiem jej Centralnej Komisji Kwalifikacyjnej dla Pracowników Nauki. W 1954 r. został członkiem Komisji Higieny Szkolnej przy Radzie Naukowej Ministerstwa Zdrowia i członkiem Komitetu Kultury Fizycznej Polskiej Akademii Nauk. W 1956 r. był jednym z inicjatorów utworzenia Polskiego Towarzystwa Naukowego Kultury Fizycznej, które zostało jednak powołane dopiero 10 lat później. Poza tym w latach 1947–1950 był ponownie redaktorem naczelnym “Wychowania Fizycznego”, a następnie po zmianie nazwy tego czasopisma na “Kultura Fizyczna”, pozostał w kolegium redakcyjnym. Był również przewodniczącym kolegium redakcyjnego wydanej w Warszawie w 1960 r. Księgi pamiątkowej: Akademia Wychowania Fizycznego imienia Generała broni Karola Świerczewskiego w latach 1929–1959. Ogłosił kilkadziesiąt prac naukowych, z teorii wychowania fizycznego, medycyny klinicznej i doświadczalnej oraz innych dziedzin

Za zasługi naukowe, wojskowe, społeczne i organizacyjne odznaczony był m. in.: Krzyżem Komandorskim, Oficerskim i Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, trzykrotnie Złotym Krzyżem Zasługi, Krzyżem Walecznych, Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami, Krzyżem Niepodległości, Medalem 10-lecia Odzyskanej Niepodległości, Medalem 10-lecia PRL, medalami bułgarskimi i rumuńskimi.

Gen. prof. dr med. Zygmunt Gilewicz zmarł w Opypach pod Grodziskiem Mazowieckim 15 września 1960 r.; pochowany został na Cmentarzu Komunalnym zw. Wojskowym na Powązkach w Warszawie. Jego imieniem nazwano aulę AWF w Warszawie.

Żonaty był od 29 lutego 1908 r. z Haliną z Mianowskich.


Bibliografia

K. Przybyszewski. Toruński Słownik Biograficzny, t.. 3 ToMiTo UMK Toruń 2002


FOTOGALERIA