Drzewo kategorii
Licznik odwiedzin

GOSS ALOJZY

gossGOSS ALOJZY (1914–1994), malarz, konserwator dzieł sztuki, nauczyciel akademicki, społecznik.

Urodził 17 V 1914 w Nowej Wsi koło Golubia w pow. toruńskim, w rodzinie kolejarza Ludwika i Lidii z domu Werth. W 1920 zamieszkał z rodzicami w Toruniu. Tu ukończył szkołę powszechną i Gimnazjum im. M. Kopernika (klasę typu klasycznego), uzyskując w 1934 maturę. W 1934–39 studiował na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie malarstwo – pod kierunkiem W. Jarockiego, W. Sichulskiego i S. Filipkiewicza – oraz konserwatorstwo – pod kierunkiem J. Hoplińskiego. Dyplom ukończenia tych studiów otrzymał w 1946.

Okupację niemiecką  przeżył w Toruniu. Tu jako Polak (nie przyjął III grupy niemieckiej volkslisty) pracował fizycznie kolejno jako malarz-dekorator i kreślarz-rysownik w administracji domów oraz jako dekorator w teatrze. Potajemnie pracował też artystycznie, wykonując przeważnie portrety.

Bezpośrednio po wyzwoleniu Torunia, w lutym 1945, z nominacji Wojewódzkiego Wydziału Kultury i Sztuki został referendarzem do zabezpieczenia księgozbiorów i dzieł sztuki na terenie miasta. Przedłużeniem pracy społecznej do 1954 były: funkcja przewodniczącego Podkomisji Kultury i Sztuki w MRN, wygłaszanie prelekcji na temat sztuki dla młodzieży szkolnej i ludności miasta, organizowanie artystyczne oprawy pochodu w Dniach Oświaty i Kultury, wykonywanie licznych dekoracji gmachów, sal UMK i władz miejskich na uroczystości państwowe.

Organizator wystaw

Już od 1945 współdziałał Goss też przy organizowaniu życia artystycznego – był jednym z członków założycieli Związku Polskich Artystów Plastyków  Oddziału Toruńskiego, którego do 1950 był sekretarzem a od 1950 do czerwca 1951 – przewodniczącym Delegatury Okręgu ZPAP w Bydgoszczy, następnie do 1953 – prezesem Oddziału Toruńskiego.

Od 1 XI 1945, tj. od utworzenia Wydziału Sztuk Pięknych na UMK, był asystentem, następnie adiunktem (1946) przy Katedrze Pejzażu i Malarstwa Witrażowego, kierowanym przez prof. K. Dargiewicza (przemianowanej później na Katedrę Rysunku). Funkcję tę, z przerwą (przełom 1946/47) na leczenie gruźlicy w Szwajcarii (gdzie też zapoznawał się z dziełami sztuki na wystawach i w muzeach), pełnił do 1979, tj. do odejścia na emeryturę. Brał czynny udział w życiu uczelni, nie tylko jako artysta i dydaktyk, ale też jako organizator, m.in. w 1949–50 uczestniczył w akcji uchronienia Wydziału Sztuk Pięknych przed likwidacją – był inicjatorem rozmów z Komitetem Uczelnianym PZPR i wiecu całego Wydziału, wyjazdu ze studentami na rozmowy z Ministrem Kultury i Sztuki, Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego oraz z KC PZPR. Był także autorem przekształcenia Wydziału z artystycznego na artystyczno-dydaktyczny. Starania te zakończyły się sukcesem – Wydział funkcjonował dalej.

Do 1955 uprawiał głównie malarstwo sztalugowe: portrety, martwa natura, pejzaż; marginalnie rysunek węglem i ołówkiem. Na pierwszej wystawie, zorganizowanej przez ZPAP Oddział Toruński (29 VII–15 VIII 1945), zaprezentował sześć obrazów olejnych: Akt stojący; Akt siedzący; Portret młodzieńca; Starzec; Wieczerza i Górzno; na następnej również sześć: Dziewczynka w słońcu; Las; Droga leśna; Widok na jezioro; Górzno; Górzno o świcie. Niektóre z tych prac pokazał też na objazdowej wystawie Okręgu Pomorskiego ZPAP w 1947.

Dwa nowe malowidła zaprezentował na wystawie „Piękno Torunia” w 1948. W tym roku w Domu Plastyka w Toruniu miał indywidualną wystawę zbiorową, na której zaprezentował 114 prac (20 z okresu przedwojennego, ok. 10 z czasów okupacji i ponad 80 z okresu powojennego), wykonanych w różnych technikach: obrazy olejne (48), rysunki ołówkiem (57), rysunki węglem (2), jeden tuszem, jedna litografia i jeden linoryt. Tematycznie obejmowały: pejzaż, martwe natury, portrety (w tym autoportret), rośliny, kwiaty i inne kompozycje oraz architekturę. Dzieła z tej wystawy zostały zakupione przez Muzeum Okręgowe w Toruniu.

W kwietniu i maju 1951 na dorocznej wystawie członków Okręgu Pomorskiego ZPAP w Pomorskim Domu Sztuki w Bydgoszczy  wystawił wykonane piórkiem i akwarelą Zaoranie miedzy. W 1953 na wystawie plastyków toruńskich w Domu Plastyków pokazał dwa obrazy olejne: Wczasy toruńskie; Trening na Wiśle i dwie prace w ołówku: Głowa i Głowa robotnika. W 1949–53 był też komisarzem dwóch wystaw sprawozdawczych Wydziału Sztuk Pięknych i pięciu wystaw Oddziału Toruńskiego ZPAP w Domu Plastyków (później Biuro Wystaw Artystycznych). W 1954 na wystawie „Plastyka pomorska 1945–54” pokazał jeden obraz olejny Przodownik pracy i wziął udział w ogólnopolskiej (objazdowej) wystawie „Sport i turystyka”, prezentowanej w Warszawie, Bydgoszczy, Katowicach, Radomiu i w Zakopanem.

W latach 60. XX w. brał jeszcze udział w wystawach: „20-lecie plastyki pomorskiej” (1964), „Plastyka toruńska 1920–65” (1965), „Plastyka touńska 1960–65”, prezentując na każdej z nich po jednym obrazie; uczestniczył też w wystawie wychowanków Gimnazjum  im. M. Kopernika, urządzonej w związku z 400-leciem placówki, w Muzeum Okręgowym w Toruniu (1968) oraz w wystawach Grupy Twórczej „Zachęta” w Warszawie (1968–69). Ogółem wziął udział w ok. 20 wystawach (sprawozdawczych, oddziałowych, okręgowym i ogólnopolskich). Ponadto ok. 1960 wykonał kopię obrazu Matki Boskiej Nieustającej Pomocy z kościoła p.w. św. Joachima w Rzymie dla kościoła p.w. św. Rodziny na warszawskim Targówku.

Prace konserwatorskie

Od 1955 stopniowo rezygnował z malarstwa sztalugowego na rzecz ściennego, głównie polichromii w kościołach, oraz na rzecz konserwatorstwa obrazów, malowideł i przedmiotów sakralnych. W 1955–69 prowadził te prace przeważnie na terenie Pomorza i Kujaw. Najważniejsze z nich to: polichromie i liczne kompozycje figuralne w późnogotyckim kościele w Górznie koło Brodnicy (1956), dwie kompozycje figuralne i symbolika oraz odkrycie żebrowań gotyckich w kościele w Piotrkowie Kujawskim (1960), trzy takie kompozycje oraz konserwacja stropu, ołtarza i wystroju renesansowego i barokowego w drewnianym kościele w Radoszkach koło Brodnicy (1964–67). Poza Pomorzem wykonał w tym czasie także kompozycje postaciowe, symbole, wystrój prezbiterium i Drogę Krzyżową w Janowicach Wielkich koło Jeleniej Góry oraz renowację polichromii kościoła w Mściwojowie k. Legnicy (1969). Po uzyskaniu pełnych uprawnień konserwatorskich (dot. fresków, obrazów, drewna, pozłotnictwa), w 1970 G. rozszerzył zakres swoich prac malarskich i konserwatorskich na inne tereny Polski. Były to: kompozycje postaciowe, symbole, wystrój prezbiterium i Droga Krzyżowa oraz witraż w kościele w Świętajnie koło Szczytna (1970–1), konserwacja fresków i wystroju wnętrza kościoła popijarskiego z XVIII w. w Chełmie (1970–74), renowacja polichromii kruchty, zakrystii i prezbiterium w kościele w Klasztowie w woj. lubelskim (1975), konserwacja sześciu obrazów i nawy w kościele z pierwszej poł. XVIII w. w Lubartowie w woj. lubelskim (1975–77), olejna kompozycja Ostatnia Wieczerza, symbole sakramentów św. w barokowym kościele w Wilkowie w woj. lubelskim (1976–77), konserwacja barokowego ołtarza i gotyckiej figury Matki Boskiej w kościele w Wąwolnicy koło Nałęczowa, olejna kompozycja Ostatnia Wieczerza, medaliony Jan Paweł II i Kardynał Stefan Wyszyński, projekt ołtarza i pięciu witraży w kościele z XVIII w. w Tłokini koło Kalisza (1978–79), konserwacja ołtarza głównego z XVII w. i stalli z XVIII w., polichromii drewnianego stropu z poł. XVII w.

W kościele w Radzyniu Chełm. (1978–80), wykonał konserwację  polichromii i wystroju wnętrza kościoła z przełomu XVIII/XIX w. w Puchaczowie koło Lublina (1979–80), konserwacja polichromii i wystroju barokowego, projekt nowego ołtarza, konfesjonałów i ławek w kościele barokowym w Rybnie koło Sochaczewa (1984–88), kompozycje postaciowe, symbole sakralne, Droga Krzyżowa, sześć obrazów do trzech ołtarzy własnego projektu oraz konserwacja barokowego wystroju w gotyckim rozbudowanym kościele w Sztumie koło Malborka (1985–93), projekt wystroju wnętrza, trzy obrazy ołtarzowe na płótnie w nowym kościele w Nowej Wsi Sztumskiej (1989–92).

Wszystkie prace Goss opatrywał szczegółową dokumentacją opisową i fotograficzną, akceptowaną przez Centralne Biuro Dokumentacji Zabytków oraz wojewódzkich i diecezjalnych konserwatorów zabytków. Działalność ta spotykała się też z uznaniem innych specjalistów i społeczności skupionych wokół obiektów, którym nadawał lub przywracał funkcję i piękno. Twórczo i wydajnie   pracował w ostatnich latach życia, korzystając od 1969 (na podstawie zezwolenia Min. Kultury i Sztuki) ze względu na stan zdrowia i wiek jedynie z kilkuosobowej pomocy technicznej.

Goss był żonaty z Jadwigą Wilczek. Miał pięciu synów, z których dwóch zmarło w czasie wojny, następni to: Andrzej (ur. 1946), Krzysztof (ur. 1951), Mirosław (ur. 1954). Odznaczony był przyznawanym przez kurię medalem „Zasłużony dla Diecezji Chełmińskiej”.

Zmarł 28 IV 1994 w Toruniu. Został pochowany na Cmentarzu Staromiejskim św. Jerzego. W Toruniu mieszkał najpierw przy ul. Warszawskiej 6, następnie Warszawskiej 12, a później do końca życia przy ul. Bydgoskiej 78.

 

Bibliografia

  1. A. Zakrzewska T. Zakrzewski. Toruński Słownik Biograficzny, t. 6, ToMiTo, UMK w Toruniu 2010