Drzewo kategorii
Licznik odwiedzin

GOTYK OD A DO Ż

projekt str.tytułProjekt strony tytułowej:
Grzegorz Gurzyński
Ilustracje i foto:
Grzegorz Gurzyński
Jerzy Marchewka

 

Od Autora
Gotyk zapoczątkowali w Polsce cystersi. Późniejsze budownictwo sakralne prowadzone przez dominikanów i franciszkanów było już bardziej skromne. Gotyk jest stylem obejmującym architekturę i sztuki plastyczne (XII –XVI w.) od schyłku sztuki romańskiej do początków renesansu.
Sakralne budowle toruńskie, charakteryzują się we wnętrzu wysokością naw, wysokimi wnękami okien, wysokimi filarami, sklepieniami wspartymi na łukach krzyżowo-żebrowych. Na zewnątrz ściany boczne wsparte przyporami (z wyjątkiem Kościoła WNMP). Żaden z kościołów nie ma charakterystycznych dla gotyku ostro zakończonych wież. Z budownictwa świeckiego należy wymienić: kamienice, bramy, baszty, spichlerze i ratusz W sztukach plastycznych dominowały rzeźbione ołtarze wieloskrzydłowe. Przykładem snycerstwa mogą być stalle w kościele p.w. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny. W Toruniu wzniesiono też obiekty w stylu neogotyckim jak np. kościół garnizonowy p.w. św. Katarzyny oraz ewangelicki p.w. św. Szczepana.

AMBIT – obejście.

ANTABA – ozdobny uchwyt umieszczany na drzwiach, bramach i furtkach. Antaba służyła często za kołatkę. Znana jest w sztuce gotyckiej i romańskiej.

ARCHIWOLTA – łuk dekoracyjny zdobiący portale, arkady oraz inne łukowato zakończone otwory gotyckie i romańskie.

ARKADA – łuk oparty na dwóch podporach (słupach, kolumnach lub filarach). W architekturze rożnych stylów występuje pojedynczo lub w rzędzie tworząc krużganki lub kolumnady.

ATTYKA – ścianka osłaniająca dach wielu kamieniczek toruńskich, która podwyższa je o jedną kondygnację i jest zwieńczeniem elewacji.

IMG_0134

AŻUR – dekoracja architektoniczna z zastosowaniem otworów oraz układem tych otworów tworzących wzory ozdobne.

BASZTA – budowla obronna w starożytnych miastach. W Toruniu w linii murów obronnych zachowało się 9 gotyckich baszt. Najbardziej znane to: Krzywa Wieża, Monstrancja, Gołębnik i Żuraw.

BAZYLIKA – kościół o wydłużonym korpusie budowli i kilku nawach, przy czym nawa główna środkowa jest wyższa i szersza od pozostałych. W Toruniu są trzy bazyliki gotyckie: kościół p.w. św. Jakuba Apostoła, bazylika katedralna p. w. św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty oraz kościół p. w. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny.

IMG_0086

BLANKI – zwieńczenie murów w średniowiecznym budownictwie obronnym w postaci regularnych zębów; krenelaż. Blanki pełniły funkcję ochronną dla strzelających łuczników. Blanki na Bramie Mostowej mają charakter dekoracyjny i zdobią szczyt bramy.

IMG_0008

BLENDA – ślepy otwór w murze, płytka wnęka, stosowana jako element zdobniczy w gotyckich budowlach sakralnych i świeckich. Miała ona kształt gotyckiego okna lub arkady, pokryta była białym tynkiem. Blenda w znacznym stopniu poprawiała wygląd elewacji.

BRAMA – główne wejście lub wjazd do miasta. W Toruniu zachowały się trzy bramy gotyckie: Brama Mostowa, Brama Klasztorna i Brama Żeglarska.

BRAMA MOSTOWA – obronna, od strony Wisły. Prowadziła do drewnianego mostu (spalony w 1877), zwana dawniej Promową lub Przewoźną. Dzieło budowniczego miejskiego Hansa Gotlandia z 1432 roku. Zbudowana z cegły z zaokrąglonymi narożami, otynkowana od strony miasta. Brama zwieńczona jest krenelażem i ozdobiona fryzem z malarską dekoracją.

BRAMA KLASZTORNA – zbudowana została w stylu flandryjskiego gotyku w 1 połowie XIV w. zwana dawniej Panieńską lub Ducha Świętego. Jako brama obronna wyposażona była w kaszownik, otwór przez który można było z góry razić napastników gotowaną kaszą lub gorącym olejem. Brama zaopatrzona była w masywne wrota oraz podnoszoną bronę. Nadbudowana ok. 1420 roku uwzględniała zastosowanie broni palnej.

BRAMA ŻEGLARSKA – obronna brama gotycka, zbudowana z czerwonej cegły, której budowę ukończono w poł. XIV wieku. Bramę tę przekraczali królowie polscy i dostojnicy, którzy przeprawiali się przez Wisłę. Przed Bramą odbywały się uroczyste powitania przez burmistrzów i radę miasta. Znaczenie obronne utraciła brama w 1703 roku po zdobycia miasta przez wojska szwedzkie.

CEGŁA – cegła ceramiczna, palona, glazurowana, odgrywała duża rolę w architekturze gotyckiej. Wykorzystywano ją także do różnych elementów dekoracyjnych murów.

CYBORIUM – rodzaj baldachimu wspartego na czterech kolumnach, występowało w sztuce gotyckiej i romańskiej.

CZOŁGANKA – dekoracyjny element gotycki w kształcie zwiniętych liści; żabka.

IMG_0082DANSKER – rodzaj ustępu usytuowanego nad płynącą wodą, która zabierała nieczystości do rzeki. Dansker zwany też gdaniskiem (zachowany w Toruniu), wystaje poza mury obronne i połączony jest z zamkiem krzyżackim krytym przejściem, a wszelkie odpady i fekalia odprowadzane były do Wisły.

FIALA – pinakiel.

FILAR – podpora architektoniczna, jeden z głównych elementów konstrukcyjnych wielkich budowli sakralnych, podtrzymuje sklepienie krzyżowo-żebrowe.

FRYZ – element wystroju architektonicznego w postaci poziomego pasa o rozmaitych motywach dekoracyjnych. W gotyku dominują motywy roślinne i figuralne.

GŁOWICA – najwyższa część kolumny; kapitel. W gotyku przeważały głowice o motywach roślinnych; liście dębu, winorośl, osty.

KAMIENICA – mieszczański dom mieszkalny, murowany na wyznaczonej działce budowlanej. Ze względu na ograniczone tereny przeznaczone pod budownictwo, zazwyczaj jest to wąski wielopiętrowy dom.

KAPITEL – głowica.

KOLUMNA – pionowa podpora architektoniczna. W architekturze gotyckiej stosowano głównie filary oraz smukłe kolumienki zwane służkami.

KONSOLA – ozdobny wspornik kamienny lub drewniany, często w formie woluty lub esownicy.

KROKSZTYN – podpora.

KWIATON – element dekoracyjny, charakterystyczny dla motywów architektury gotyckiej. Kwiatonami wieńczono hełmy wież, szczyty, pinakle i wimpergi. Kwiatony są wyrobem kamieniarskim w formie dwu lub czteroramiennego pęku kwiatów, albo liści.

ŁUK – jeden z najważniejszych elementów architektonicznych gotyku, zakrzywiony i podparty na obu końcach. Wyróżniano łuk konstrukcyjny i dekoracyjny.

IMG_0118MASWERK – typowy dla gotyku architektoniczny element dekoracyjny. Jest to ozdobna rama do osadzania witraży. Stosowany powszechnie w ornamentyce otworów okiennych, rozet, przeźroczy, balustrad, wimperg i innych elementów architektury gotyckiej.

NAWA – część świątyni przeznaczona dla wiernych pomiędzy kruchtą a prezbiterium. Kościoły toruńskie są trójnawowe . Oprócz szerszej nawy głównej mają dwie nawy boczne niższe i węższe, oddzielone filarami.

OBEJŚCIE – wąskie przejście za ołtarzem głównym. Charakterystyczna cecha kościołów romańskich i gotyckich; ambit.

ORNAMENT – motyw zdobniczy, dla gotyku to: rozeta, rybi pęcherz, kwiaton i inne.

OSTROŁUK – typowy dla gotyku łuk.

IMG_0010(1)PINAKIEL – dekoracyjny element gotycki. Ozdobne zwieńczenie portali, szczytów, wimperg, wieżyczek, naroży i przypór gotyckich budowli świeckich i sakralnych.

PODPORA – gotyckie podpory to: filar, służka, przypora, wspornik, kroksztyn.

PORTAL – gotyckie, rzeźbiarskie obramienie otworu drzwiowego, zamknięte łukiem ostrym. Do profilowania portali używano także cegły glazurowanej.

PRZĘSŁO – element sklepienia ograniczony żebrami.

PRZYPORA – podpora pionowa wzmacniająca ściany budynku lub muru osłabionego dużymi otworami okiennymi. Przypory odgrywały także ważną rolę zabezpieczając rozpieranie ścian na zewnątrz przez sklepienie. W gotyckich budowlach sakralnych zdobiono je sterczynami w postaci pinakli; skarpa.

RATUSZ – świecka budowla, stanowiąca siedzibę władz miejskich. W Toruniu ratusz znajduje się na Rynku Staromiejskim, Jest to monumentalna, trzykondygnacyjna budowla gotyku ceglanego z końca XIV w. Po pożarze spowodowanym przez bombardowania szwedzkie w 1703 roku został odbudowany w latach 1722-37 z wyjątkiem wieży. Obecnie jest ona niższa (wysokość 40 m), gdyż nie odbudowano spalonego hełmu. Od 1958 roku w Ratuszu znajduje się siedziba Muzeum Okręgowego.

ROZETA – w architekturze romańskiej i gotyckiej duży otwór okienny w kształcie koła. Znajdował się on na szczycie budowli lub nad portalem. Rozetę wypełniał maswerk lub witraż; różyca.
RÓŻYCA – rozeta.

RYBI PĘCHERZ – motyw dekoracyjny stosowany w maswerkach późnego gotyku. Kształtem przypomina pęcherz ryb. Przykłady w kościołach:

SKARPA – przypora.

SKLEPIENIE – gotycka, ostrołukowa, dekoracyjna konstrukcja budowlana, służąca do przykrycia stropu w okazałym gmachu. Elementami tego sklepienia są żebra i zworniki. W świątyniach toruńskich są następujące typy sklepień:
1. Sklepienie gwiaździste w bazylice katedralnej p.w. śś. Janów,
2, Sklepienie gwiaździste w kościele p.w. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny,
3. Sklepienie gwiaździste w nawie głównej i krzyżowo-żebrowe w nawach bocznych, w bazylice p.w. św. Jakuba Apostoła.

SŁUŻKA – w architekturze gotyckiej, kamienna lub ceglana podpora o przekroju wałka zespolona z filarem. Na służkach opierają się żebra stropowe.

SPICHLERZ – spichrz, budowla służąca do przechowywania zboża do celów handlowych lub na potrzeby wyżywienia mieszkańców grodu bądź wojska. Toruń, który handlował zbożem miał wiele spichlerzy w części Starówki zbliżonej do Wisły. Część z nich w okresie późniejszym przebudowano w innych stylach. Najcenniejszych zabytkiem gotyckim jest ceglany spichlerz z XIV w. przy ul. Piekary 4.

STALLE – drewniane ławy przeznaczone dla duchowieństwa, umieszczone w prezbiterium. Gotyckie, rzeźbione stalle znajdują się w prezbiterium kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny. Pochodzą one z I połowy XV w.

STERCZYNA – pionowy element wieńczący dekoracje architektoniczne.

SZLAK GOTYKU CEGLANEGO – trasa prowadzi przez miasta z ceglaną architekturą gotycką. Obejmuje trzy państwa nad Morzem Bałtyckim: Danię, Niemcy i Polskę. Toruń ze względu na liczne swoje zabytki znajduje się na tym szlaku.

TUM – katedra.

WĄTEK MURU – sposób wiązania cegieł w murze gotyckim. Specyficzne ułożenie cegieł w warstwach murów polegało na tym, że na każdą warstwę wożówki (dłuższa część cegły) układano cegłę główką (szerokość cegły). Poniżej przykład stosowany w Toruniu.

WITRAŻ – kompozycja figuralna lub ornamentalna z kolorowych szkieł połączonych ołowianą ramą.

WSPORNIK – w architekturze gotyckiej: element, który stanowi podporę żeber sklepienia.

ZAMEK KRZYŻACKI – ruiny zamku w Toruniu.

ZWORNIK – szczytowy kliniec łuku, charakterystyczny dla sklepień krzyżowo-żebrowych gotyku. Zwornik, zwykle ozdobny, zasłania punkt krzyżowania się żeber.

ŻABKA – czołganka.

ŻEBRO – element architektoniczny gotyckich sklepień krzyżowych.

Bibliografia:
1. W. Koch, Style w architekturze, Warszawa 1990
2. W. Szolgina, Ilustrowana encyklopedia dla wszystkich, Wydawnictwo NT Warszawa 1991
3. J. Domasławski, J. Jarzewicz, Kościół Najświętszej Marii Panny w Toruniu, TNT Toruń 1998
4. Toruń, Wydział Informacji, Promocji i Turystyki Miasta Torunia. Toruń 2006
5. R.H. Bochenek, 1000 słów o inżynierii i fortyfikacjach, Wyd. MON Warszawa 1989
6. Dzieje i skarby Kościoła Świętojańskiego w Toruniu, pod red. K. Kluczwajd i M. Woźniaka, Toruń 2002
7. L. Krantz-Domasławska, J. Domasławski, Kościól świętego Jakuba w Toruniu, TNT, Toruń 2001