Drzewo kategorii
Licznik odwiedzin

GRABOWSKI Jan

GRABOWSKI Jan (1882–1950), inż., autor popularnych książek dla dzieci, działacz kulturalno-społeczny, krajoznawca


Współpraca z Ministerstwem Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego

Urodził się 16 marca 1882 r. w Piotrkowie Trybunalskim (Słownik współczesnych pisarzy polskich, T. 1, Warszawa 1963), a w ślad za nim inne słowniki, podają mylnie, że Grabowski urodził się w Rawie Mazowieckiej), w inteligenckiej rodzinie Hipolita i Zofii z Gołłkontów. Po ukończeniu Szkoły Przemysłowej w Łodzi, studiował na Wydziale Chemii Politechniki Warszawskiej, uzyskując w 1904 r. tytuł inż. technologa.

Po studiach pracował jako nauczyciel matematyki w szkołach warszawskich i ogłosił prace z historii chemii w Polsce. W 1906 jako stypendysta Kasy im. Mianowskiego wyjechał do Monachium i na tamtejszym uniwersytecie studiował historię sztuki; przedłożył pracę pod tytułem: Die Winkelschulen oraz zdał egzamin doktorski, nie sfinalizował jednak formalności związanych z uzyskaniem tytułu.

Do 1908 przebywał w Niemczech, Francji i Szwajcarii. Po powrocie do kraju pracował jako pedagog, a od 1913 prowadził w Warszawie własną szkołę. W 1918 r. Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego (MWRiOP) powołało go na Inspektora Krajowego Szkolnictwa Zawodowego; opracował wówczas w 1919 r. program nauczania rachunków. W tym roku też mianowany został członkiem Komisji do Badania Dziejów Szkolnictwa w Polsce przy Akademii Umiejętności w Krakowie.

W 1920 r. wstąpił jako ochotnik do Wojska Polskiego, przebył kampanię bolszewicką, służąc w armii gen. Józefa Hallera. Po wyjściu z wojska podjął decyzję wyjazdu z Warszawy na prowincję, by tam oddać się wyłącznie pracy literackiej i naukowej.

Zamieszkał w Chełmnie. Pomimo rezygnacji z bezpośredniej pracy w szkole, MWRiOP powołało go w 1923 r. na wizytatora, początkowo na okręg poznański i pomorski, później tylko na pomorski. Następnie od 1 marca do 31 sierpnia 1924 r. kierował szkolnictwem zawodowym w Kuratorium Okręgu Szkolnego Pomorskiego (KOS Pom.) w Toruniu.

Do Torunia przybył także ze względu na możliwość kształcenia córki. Trudności spowodowane ciągłymi rozjazdami, które uniemożliwiały mu pracę literacką, wreszcie dewaluacja, czyniąca pensję iluzoryczną, skłoniły go do podania się do dymisji, którą przyjęto. Został wówczas stałym członkiem komisji programowej MWRiOP, w tym charakterze opracował program rachunków dla szkół dokształcających oraz podręcznik geometrii dla szkół powszechnych siedmioklasowych.

W tym czasie też nauczał historii sztuki w Konserwatorium Muzycznym Pomorskiego Towarzystwa Muzycznego w Toruniu.


Wiceprzewodniczący Rady Miejskiej w Toruniu

Rozporządzeniem KOS Pom. w Toruniu z 17 lipca 1926 r. nauczał matematyki w Państwowym Gimnazjum Klasycznym i Humanistycznym w Toruniu, przemianowanym wkrótce na Państwowe Gimnazjum im. Mikołaja Kopernika, jako nauczyciel kontraktowy do 31 grudnia 1927 r. Ponadto w latach 1926–1929 inż. Jan Grabowski redagował samoistne miesięczne dodatki do “Rolnika Polskiego”, p. t. “Gospodarz i Rolnik”, “Gospodyni i Matka”, “Myśl i Piękno”, “Praca i Plon” oraz organ Pomorskiego Wojewódzkiego Komitetu Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego p. t.: “Junak”. W 1928 r. został inspektorem pracy w Toruniu, lecz nadal częste wyjazdy utrudniały mu możliwość systematycznej pracy literackiej i badawczej.

Potwierdzeniem cytowanego wyżej przywiązania inż. Grabowskiego do Torunia były opracowane przez niego książki i artykuły: Wojna Imci Pana Konopki z miastem Toruniem. Z polskiego cyklu obyczajowego, Warszawa 1928; Toruń Królowa Wisły, Toruń 1928, na zlecenie Ajencji Wschodniej oraz wydana w 1929 r. w Toruniu, nakładem Magistratu Torunia: Toruń. Monografja miasta. Dwie ostatnie pozycje wymieniane są w opisach bibliograficznych pod tytułami, a nie pod nazwiskiem autora, który opracowywał je anonimowo.

Ponadto sam Grabowski, w cytowanym tu życiorysie pisał, że opracowywał w 1929 r. Przewodnik po Toruniu. Przewodnik ten wymieniony jest w zestawieniu jego twórczości w Słowniku współczesnych pisarzy polskich. Niestety, nie udało mi się doń dotrzeć z autopsji, bowiem ani Biblioteka Uniwersytecka, ani Książnica Miejska w Toruniu go nie posiadają. Sądzę, że się nie ukazał, gdyż w 1929 r. wydany został bardzo dobry przewodnik autorstwa Mariana Sydowa pod tytułem: Toruń, jego dzieje i zabytki. Z Toruniem także pośrednio wiąże się artykuł Grabowskiego, Oswobodzenie Pomorza, (w:) Dziesięciolecie Polski Odrodzonej. Księga pamiątkowa 1918–1928, Warszawa-Kraków 1928, oraz autorstwo scenariusza do zrealizowanego w latach 1929–1930 w wytwórni Marwińskiego w Toruniu filmu Panienka z chmur.

Inż. Jan Grabowski jeszcze przez pewien czas mieszkał w Toruniu, pozostając nadal na stanowisku inspektora pracy, mimo iż cytowany wyżej Słownik współczesnych pisarzy polskich podaje, że wrócił do Warszawy w 1927 r.

Dnia 1 września 1929 r. odbyły się wybory do Rady Miejskiej Torunia na kolejną kadencję. W wyborach tych brał także czynny udział inż. Grabowski, zgłaszając swoją kandydaturę z listy Zjednoczonego Bloku Pracy Gospodarczej (sanacja). Przeszedł w tych wyborach i na inauguracyjnym posiedzeniu Rady Miejskiej w dniu 11 września tego roku powierzono mu stanowisko jej wiceprzewodniczącego.

Inż. Jan Grabowski prawdopodobnie opuścił Toruń wraz z rodziną w końcu 1929 r. Ostatnim pośrednim śladem jego pobytu w Toruniu był zamieszczony pod datą 16 listopada tego roku w “Dniu Pomorskim” jego artykuł pod tytułem: Ostatnie oblężenie Torunia.


Pisarz i pionier krajoznawstwa na Warmii

Po zamieszkaniu w Warszawie pracował na różnych stanowiskach w Urzędzie Ubezpieczeń, przechodząc w 1936 r. na emeryturę Odtąd poświęcił się całkowicie pracy literackiej i publicystycznej. Okres okupacji spędził w Warszawie, pracując honorowo w Radzie Głównej Opiekuńczej i w Polskim Czerwonym Krzyżu.

Po wyzwoleniu udał się na Warmię. Zamieszkał w Olsztynie, nie przypadkowo, bowiem już w 1935 r., jako działacz Polskiego Związku Zachodniego opublikował w wydawnictwie Związku broszurę pod tytułem: Mazowsze Pruskie. Od 12 maja 1945 r. do 1 stycznia 1948 r. był naczelnikiem Wydziału Kultury i Sztuki w Urzędzie Pełnomocnika Rządu na Okręg Mazurski. Organizował życie kulturalne w Olsztynie, przewodniczył Komitetowi Bibliotecznemu, prowadził klub literacki i postulował utworzenie funduszu im. Michała Kajki w celu założenia muzeum. Sprawował również funkcję konserwatora zabytków województwa olsztyńskiego,

 

Był pierwszym pisarzem polskim osiadłym w Olsztynie. Na tematy kulturalne Mazur i Warmii pisał w prasie lokalnej oraz czasopismach społeczno-kulturalnych Wielkopolski i Śląska. Jako jeden z pionierów i popularyzatorów krajoznawstwa na Warmii opublikował w 1948 r. w Bibliotece Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego, w serii Piękno Polski, książkę pod tytułem: “Mazury i Warmia”. Krajoznawstwo pasjonowało go już od dawna. Jeszcze w czasie swego zamieszkiwania w Toruniu, opracował na zlecenie Pomorskiej Ajencji Turystycznej w 1929 r. przewodniki po Chełmnie i Grudziądzu. Oprowadzał także wycieczki po mieście oraz wygłaszał odczyty dla członków Toruńskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego.

W 1948 r. opuścił Olsztyn; wrócił do Warszawy na stanowisko inspektora w Ministerstwie Kultury i Sztuki.

Niezwykły rozgłos i sławę zyskał przez swoje książki dla dzieci. “…Największą popularność zyskały mu jego pełne ciepła i humoru opowiadania o zwierzętach, żyjących wśród życzliwych im ludzi jak w wielkiej kochającej się rodzinie. Jan Grabowski, bystry obserwator, doskonale rozumiał zwierzęta, potrafił je mądrze kochać i pięknie o nich opowiadać…” napisano we wstępie do jego: “Opowiadań wybranych”, wydanych w Warszawie w 1990 r. przez “Naszą Księgarnię”.

“Puc, Bursztyn i Goście”; “Skrzydlate bractwo”; “Czarna owieczka”; “Kochany zwierzyniec”; “Europa”; “Finek”; “Imieniny Haneczki” – oto niektóre tylko tytuły z ponad 20 jego popularnych książek dla dzieci wydawanych od 1916 r., wielokrotnie wznawianych, czytanych przez kilka pokoleń małych Polaków, a także tłumaczonych na języki obce.

 

Inż. Jan Grabowski zmarł 19 lipca 1950 r. w Warszawie i pochowany został w grobowcu rodzinnym na Cmentarzu Powązkowskim. W Toruniu Grabowscy mieszkali przy ul. Grudziądzkiej 9.


Bibliografia

K.. Przybyszewski, Toruński Słownik Biograficzny, t.. 3 ToMiTo UMK Toruń 2002


FOTOGALERIA