Drzewo kategorii
Licznik odwiedzin

GĄSOWSKI Stanisław

GĄSOWSKI Stanisław (1881–1949), dr filozofii, działacz społeczny i poli­tyczny, wicestarosta krajowy pomorski


Działacz narodowy na Mazurach

Urodził się 9 września 1881 r. w Chełmży, w rodzinie Wacława, kupca, współzałożyciela i członka zarządu Banku Ludowego w Chełmży, oraz Apolonii z domu Goga.

Po ukończeniu szkoły powszechnej w mieście rodzinnym uczęszczał w latach 1896–1901 do gimnazjum w Chełmnie, gdzie był współorganizatorem, członkiem oraz prezesem kółka tajnego związku Filomatów pomorskich, którego celem było utrzymanie polskości młodzieży szkolnej, za co był więziony w 1901 r. Pozbawiony prawa zdawania matury na terenie Rzeszy, którą złożył ją jako eksternista w III Gimnazjum im. Jana III Sobieskiego w Krakowie.

Po odbyciu rocznej praktyki rolniczej w dobrach rycerskich Witosław i Nawra studiował ekonomię rolnictwa w Wyższej Szkole Rolniczej (Landwirtschaftliche Hochschule) w Berlinie oraz na uniwersytetach we Wrocławiu i Lipsku, gdzie w 1908 r. uzyskał doktorat na podstawie dysertacji pt.: “Ein Westpreussisches Gut. Beispiel einer Gutstaxe auf Grund der Reinertragsermittelung” (“Zachodniopruski majątek ziemski. Przykład renty ziemskiej na podstawie ustalenia czystego dochodu”). Praca ta ukazała się drukiem w Poznaniu w 1908 r.

 

Po 2 latach pracy w wyuczonym zawodzie, prawdopodobnie z inspiracji działaczy polskich z Pomorza i Poznańskiego osiedlił się w 1910 r. na Mazurach, kupując majątek ziemski w Augustowie w powiecie szczycieńskim.

Dr Gąsowski jednakże nie ograniczał się tylko do prowadzenia majątku, lecz włączył się czynnie w pracę narodową, społeczną i kulturalną. Krótko należał do Mazurskiej Partii Ludowej, z której w 1912 r. został usunięty z powodu prawicowych przekonań. Doceniając rolę i znaczenie samorządu rolników, zakładał i opiekował się kółkami rolniczymi w powiecie, sprowadzał dla mazurskich chłopów maszyny rolnicze i nawozy sztuczne oraz organizował dla nich wycieczki do Wielkopolski, by zapoznać ich z tamtejszym rolnictwem.

Ponadto popularyzował książkę i prasę polską, organizował wieczory oświatowe, na których często sam wygłaszał odczyty z zakresu rolnictwa; uczestniczył w wielu poczynaniach o charakterze społecznym i gospodarczym w Szczytnie, organizowanych pod patronatem polskiego pisma “Mazur”. Wspólnie z dr Teofilem Rzepnikowskim z Lubawy był inicjatorem założenia w Szczytnie w 1910 r. Banku Mazurskiego, w którym wielu mazurskich rolników lokowało swoje oszczędności i zaciągało kredyty.


Działacz plebiscytowy i społeczny

Działalność dra Stanisława Gąsowskiego, a także innych działaczy polskich w Szczytnie w polskich instytucjach oraz wśród Mazurów, była pilnie obserwowana przez władze pruskie, ponieważ Niemcy bali się rozwoju polskiej świadomości narodowej Mazurów i starali się temu zdecydowanie przeciwdziałać. Każdy krok dra Gąsowskiego śledzony był przez policję, która m. in. aresztowała go w 1914 r. z podejrzeniem o szpiegostwo; po uwolnieniu nie zaniechał on swej działalności będąc do 1920 r. w ścisłym kierownictwie ruchu polskiego na Mazurach.

W 1914 r. został członkiem Rady Narodowej w Poznaniu, następnie w październiku 1918 r. powierzono mu przewodnictwo utworzonego w Nidzicy Tajnego Komitetu Obywatelskiego dla Mazur, w tym roku też został przewodniczącym Mazurskiej Rady Ludowej, z ramienia której reprezentował Mazury w Naczelnej Radzie Ludowej w Poznaniu i był delegatem na zorganizowany tam w grudniu tego roku Polski Sejm Dzielnicowy.

Podczas plebiscytu aktywnie działał na rzecz przyłączenia Mazur do Polski, przemawiając na wiecach i zebraniach polskich; 21 stycznia 1920 r. został pobity przez szowinistów niemieckich w Szczytnie. Od maja do lipca tego roku był przedstawicielem ludności polskiej przy landracie w Szczytnie.

Po plebiscycie, z powodu szykan władz niemieckich, musiał opuścić Mazury; zamieszkał w Toruniu, gdzie objął posadę naczelnika Wydziału Aprowizacyjnego w Urzędzie Wojewódzkim Pomorskim (z przerwą od marca do sierpnia 1922 r., kiedy to pełnił funkcję komisarycznego burmistrza Tczewa), a po likwidacji Wydziału Aprowizacyjnego został w 1925 r. naczelnym dyrektorem Krajowych Zakładów Opieki Społecznej w Wejherowie. Dr Gąsowski oprócz swoich zajęć we wspomnianych zakładach przez pewien czas zajmował też stanowisko komisarycznego burmistrza Wejherowa.

Poza tym pracował dużo społecznie w różnych organizacjach społecznych Wejherowa, m. in. był wiceprezesem Związku Obrony Kresów Zachodnich, a w 1931 r. wysunięty został do Rady Naczelnej tej organizacji. Oprócz tego był prezesem Koła Przyjaciół Harcerstwa, sekretarzem Towarzystwa Czytelni Ludowych i wiceprezesem oddziału powiatowego Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej oraz członkiem pomorskiej rady nadzorczej tej organizacji.


Wicestarosta  krajowy pomorski

Z dniem 1 lipca 1931 r. powierzono dr. Stansławowi Gąsowskienu stanowisko wicestarosty krajowego pomorskiego i naczelnika wydziału ogólnego Starostwa Krajowego Pomorskiego z bardzo szerokim zakresem obowiązków; kierował m. in. sprawami organów administracji państwowej, samorządowej i komisji wojewódzkich, sprawami rolnictwa, przemysłu i rzemiosła, sprawami popierania kultury, sztuki i nauki oraz turystyki i krajoznawstwa. Oba te urzędy sprawował do września 1939 r.

Ponadto z racji zajmowanego stanowiska poświęcał wiele czasu na działalność społeczną, był m. in. prezesem Komitetu Wykonawczego Zjazdu byłych Działaczy Niepodległościowych Pomorza (1934–1935), prezesem oddziału toruńskiego Katolickiego Stowarzyszenia im. Piotra Skargi, członkiem: Wojewódzkiej Komisji Dyscyplinarnej, Stowarzyszenia Pracowników Pomorskiego Samorządu Wojewódzkiego, Polskiego Związku Zachodniego, Polskiego Białego Krzyża, PCK, Ligi Morskiej i Kolonialnej oraz Towarzystwa Naukowego w Toruniu.

Podczas okupacji niemieckiej pracował od 1941 r w Landwirtschaftliche Buchstellen (Biuro księgowości rolniczej) w Toruniu. Był kilkakrotnie aresztowany i więziony: w 1939 r. w toruńskim Forcie VII, następnie w Oranienburgu i Dachau. Poznał także obozy koncentracyjne w Stutthofie i Grenzdorfie oraz więzienie bydgoskiego gestapo.

Po wyzwoleniu, 2 lutego 1945 r. został naczelnikiem Wydziału Zdrowia i Opieki Społecznej, a następnie Wydziału Pracy i Opieki Społecznej Zarządu Miejskiego w Toruniu. Ze względu na zniszczone przeżyciami okupacyjnymi zdrowie został, na własną prośbę, przeniesiony 28 lutego 1946 r. na emeryturę. Należał do Związku Zawodowego Pracowników Samorządowych i PCK.

Dr Stanisław Gąsowski odznaczony był m. in.: Krzyżem Kawalerskim Ordeu Odrodzenia Polski, Złotym Krzyżem Zasługi i Medalem Niepodległości. Zmarł w Toruniu 19 września 1949 r. i pochowany został na cmentarzu przy ul Wybickiego.

W małżeństwie, zawartym 22 października 1918 r. z Władysławą z Buszkiewiczów, urodzoną 18 maja 1891 r. w Lewicach powiat międzychodzki, córką Klemensa i Nepomuceny z domu Wittchan, miał córki: Barbarę Marię, urodzoną 4 grudnia 1919 r. w Augustowie powiat Szczytno, zamężną Serczykowa i Janinę Urszulę, urodzoną 28 Marca 1922 roku w Toruniu oraz syna Wacława Stanisława, urodzonego 16 września 1923 r. w Wejherowie.

W Toruniu Gąsowscy mieszkali początkowo przy ul. Warszawskiej 2 m. 4, a następnie we własnym domu przy ul. Legionów 18 oraz w 1945 r. przy Fosie Staromiejskiej 24 m. 1.


Bibliografia


FOTOGALERIA