Drzewo kategorii
Licznik odwiedzin

JAKIMOWICZ ROMAN

JAKIMOWICZ ROMAN (1889-1951) archeolog, dyrektor Państwowego Muzeum Archeologicznego w Warszawie, kierownik Grona Konserwatorów Zabytków Przedhistorycznych, prof. UMK.

Student uniwersytetu w Krakowie i Pradze.

Urodził się 12 II 1889 w Jurjewie Polskim, w guberni włodzimierskiej w rodzi-nie lekarza Jana i Marii z domu Zalcman, nauczycielki muzyki. Jakimowicz uczył się w rosyjskim gimnazjum w Piotrkowie Trybunalskim do czasu udziału w strajku o polską szkołę w 1905, następnie w polskim gimnazjum Chrzanow-skiego w Warszawie, a w lutym 1906 wrócił do nowo otwartego gimnazjum polskiego w Piotrkowie; w październiku został aresztowany za kolportaż literatury PPS-owskiej. Po zwolnieniu z więzienia w 1907 uczęszczał do szkoły realnej Zrzeszenia Nauczycieli w Grodzisku Mazowieckim; w 1909 zdał maturę filologiczną jako eksternista w Państwowym Gimnazjum w Symferopolu.

Studia uniwersyteckie rozpoczął w 1909 na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jana Kazimierza u prof. Karola Hadaczka; w 1910 przeniósł się na Uniwersytet Jagielloński, gdzie studiował prahistorię u prof. Włodzimierza Demetrykiewicza, archeologię klasyczną u prof. Piotra Bieńkowskiego, antropologię u prof. Juliana Talko-Hryncewicza, językoznawstwo u prof. Jana Rozwadowskiego i Kazimierza Nitscha, oraz antropogeografię u prof. Ludwika Sawickiego. Za udział w proteście studentów w 1911 otrzymał „consilium abeundi” (porada opuszczenia uniwersytetu), po czym przeniósł się na rok akademicki 1913/1914 do Pragi, gdzie pod kierunkiem Lubora Niederlego przygotował doktorat pt. „O kultuře poli popelnicovych v Polsku”, a w Muzeum Narodowym posiadł wszechstronną praktykę w kierowaniu muzeum archeologicznym i w badaniach terenowych.

Wybuch pierwszej wojny światowej zastał Jakimowicza w Polsce. Wraz z nim przerwał studia w Pradze, gdzie zaginęły zebrane materiały i niedokończony rę-kopis pracy doktorskiej.

Jakimowicz osiadł w Warszawie; w 1915 został asystentem w Dziale Archeolo-gicznym Pracowni Antropologicznej Towarzystwa Warszawskiego, następnie kustoszem Muzeum Krajoznawczego, a w latach 1919-30 pełnił honorowo funkcję kustosza w Dziale Wykopalisk Muzeum Przemysłu i Rolnictwa; wykładał też na Kursach dla Dorosłych na Uniwersytecie Powszechnym oraz w sekcji zajęć pozaszkolnych PTK. 9 grudnia 1919 Jakimowicz doktoryzował się na Uniwersytecie Jagiellońskim u W. Demetrykiewicza na podstawie pracy pt. O kulturze i ludzie cmentarzysk rzędowych w Polsce. Praca ta, stale uzupełniana, zaginęła podczas drugiej wojny światowej.

Organizator Państwowego Muzeum Archeologicznego

W marcu 1920 Jakimowicz został powołany przez Ministra WRiOP na stanowi-sko państwowego konserwatora zabytków przedhistorycznych okręgu północno.-warszawskiego i członka Prezydium Grona Konserwatorów Zabytków Przedhistorycznych. Działalność na tym polu została przerwana odbywaniem ochotniczej służby wojskowej w 1920.

W 1923 Ministerstwo WRiOP zleciło Jakimowiczowi zorganizowanie Państwo-wego Muzeum Archeologicznego (PMA) w Warszawie, a w 1924 mianowało go kierownikiem Grona Konserwatorów Zabytków Przedhistorycznych RP. Organizacja PMA wiązała się z wieloma trudnościami lokalowymi, prawnymi i scalaniem zbiorów archeologicznych znajdujących się w rozmaitych instytu-cjach. W 1929 Jakimowicz został dyrektorem stworzonego przez siebie muzeum i jedną z czołowych postaci archeologicznych Polski międzywojennej, ponieważ do zadań PMA należało gromadzenie i udostępnianie zbiorów, konserwacja za-bytków z obszaru RP, prace badawcze, wydawnictwa naukowe i popularne, szerzenie wiedzy o archeologii prahistorycznej, opieka nad działami archeologicznymi w muzeach prowincjonalnych i koordynowanie archeologicznych prac ratunkowych w kraju.

Organem PMA stały się „Wiadomości Archeologiczne”. Jakimowicz zredagował 10 tomów (VI-XVI) tego czasopisma, nawiązał kontakty naukowe i wymianę wydawnictw. Do szczególnych zasług Jakimowicza w zakresie ochrony zabytków należy stworzenie kilku rezerwatów archeologicznych m.in. neolitycznych kopalni krzemienia w Krzemionkach Opatowskich, uratowanie od dewastacji jaskiń ojcowskich, przeprowadzenie inwentaryzacji grodzisk mazowieckich i śląskich, oraz kierowanie wieloma badaniami wykopaliskowymi.

W celach popularyzatorskich Jakimowicz organizował działy prahistoryczne w muzeach prowincjonalnych, wystawy objazdowe, urządzał popularne wykłady i kursy dla nauczycieli. Jednym z najważniejszych osiągnięć popularyzatorskich była obszerna broszura pt. Kultura Śląska w zaraniu dziejów na podstawie wykopalisk (Katowice 1936), dająca po raz pierwszy syntetyczny obraz kultury polskiej tej dzielnicy i jednocześnie prostująca twierdzenia propagandy niemieckiej.

W marcu 1934 Jakimowicz habilitował się na Uniwersytecie Poznańskim u Józefa Kostrzewskiego na podstawie dorobku naukowego; tam też przez krótki okres wykładał. Wybuch drugiej wojny światowej zastał Jakimowicza w Warszawie. W związku z ukryciem złotego medalionu rzymskiego został oskarżony o sabotaż i aresztowany przez gestapo; po zwolnieniu 1 lutego 1940 został usunięty ze stanowiska dyrektora z zakazem wstępu do muzeum pod karą śmierci.

Od maja 1940 do października 1946 Jakimowicz przebywał we wsi Wola Ko-rycka w powiecie węgrowskim; jego dom był schronieniem dla wszystkich po-trzebujących pomocy, tak dla polskich oficerów, jak i dla Żydów. Do stałego zagrożenia z powodu ukrywania ludzi oraz kłopotów materialnych związanych z koniecznością wyżywienia ukrywających doszła długoletnia opieka nad obłożnie chorą żoną.

Jakimowicz po wyzwoleniu mieszkał nadal na wsi, tym bardziej, że i muzeum i mieszkanie prywatne wraz z księgozbiorem i całym warsztatem naukowym w Warszawie zostało zniszczone. Na okres warszawski przypada największe na-tężenie działalności pisarskiej Jakimowicza. Pierwsze publikacje z lat 1913-15 to prace o tematyce antropologicznej i materiały archeologiczne z badań tereno-wych.

Od ok. 1920 Jakimowicz zajmował się głównie wczesnym średniowieczem; w swoich badaniach nad problemami kształtowania się kultury Słowiańszczyzny tego okresu korzystał z wielką swobodą nie tylko ze źródeł archeologicznych, ale również pisanych i językoznawczych. W studiach O pochodzeniu ozdób srebrnych znajdowanych w skarbach średniowiecznych („Wiadomości Archeologiczne.“, t. 12: 1933) wyróżnił kilkanaście odrębnych ośrodków produkcji na obszarze Słowiańszczyzny i Europy północnej i wysunął tezę, że są to w większości wyroby lokalne, co w nowym świetle ukazało wysoki poziom przemysłu złotniczego i kultury artystycznej w Polsce i sąsiednich krajach słowiańskich w X i XI w. Szlak wyprawy kijowskiej Bolesława Chrobrego w świetle archeologicznym (Rocznik Wołyński, t. 3: 1933) to próba ujęcia zagadnienia wczesnohistorycznego Wołynia i pierwsza szczegółowa charakterystyka kultury Wołynia w tym czasie. W wyniku długoletnich badań terenowych powstały studia na temat ekspansji mazowieckiej ku wschodowi podsumowane w pracy Wschodnia granica osadnictwa mazowieckiego w X i XI wieku z Jaćwieżą i Rusią i zasięg kolonizacji mazowieckiej na wschodzie (Pamiętnik VI Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich w Wilnie, 17-20 IX 1935, Lwów 1935). Jakimowicz zainicjował zakrojone na dużą skalę prace zmierzające do opublikowania atlasu grodzisk w Polsce. Niestety, w druku zdążył ukazać się jedynie Atlas grodzisk i zamczysk śląskich (razem z Józefem Żurowskim, Kraków 1939).

Jakimowicz zajmował się też numizmatyką od okresu rzymskiego do XVI w. Do najważniejszych prac z tego zakresu należy referat na VI Międzynarodowym Kongresie Archeologicznym w Berlinie w 1939 O skarbach denarów rzymskich w Polsce i ich datowaniu” (Berlin 1940, s. 483). Studia Jakimowicza w postaci prac źródłowo-analitycznych bądź o charakterze ogólniejszym zmierzały konse-kwentnie do syntezy kultury okresu wczesnośredniowiecznego, przedstawionej w pracy pt. Okres wczesnohistoryczny, w: Prehistoria ziem polskich, Kraków 1939-48. Jest to podsumowanie stanu badań z 1939, stanowiące podstawę i punkt wyjścia do badań nad początku państwa polskiego w 1948 i dość dokładne odzwierciedlenie studiów przeprowadzonych wcześniej przez autora.

W ponad 100 pozycjach bibliograficznych Jakimowicz opublikowanych do 1939 ukazywały się również prace dotyczące muzealnictwa, np. Państwowe Muzeum Archeologiczne , cele, organizacja i dotychczasowe dokonania (Wiadomości Archeologiczne“, t. 14: 1936), polskie ustawodawstwa o ochronie zabytków przedhistorycznych, którego Jakimowicz był głównym autorem („Wiadomości Archeologiczne“, t. 11: 1932) czy też popularyzacji, np. Wystawa propagandowa prehistorii i ochrony zabytków przedhistorycznych („Komunikaty Związku Muzeów w Polsce“, nr 20, 1936).

W okresie międzywojennym Jakimowicz. brał czynny udział w pracach Komisji Archeologicznej Instytutu Bałtyckiego; postulował zorganizowanie Archiwum Pomorskich Zabytków Prehistorycznych dając projekt jego realizacji oraz nawią-zanie współpracy z archeologami krajów bałtyckich w celu opracowania wzajemnych stosunków między poszczególnymi krajami, ludami, kulturami oraz wymianę informacji; zaproponował też nazwiska przedstawicieli tych państw (Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego, 25, 1939, z. 4)

W katedrze Prehistorii UMK w Toruniu

W lutym 1946 Jakimowicz przyjął propozycję objęcia Katedry Prehistorii na UMK, ale dopiero w październiku tego roku – po śmierci żony – przeniósł się do Torunia. Druga wojna światowa stanowiła cezurę w życiu zawodowym Jakimowicza; nastąpiła nie tylko zmiana charakteru instytucji, w jakiej pracował, ale również zmiana tematyki badawczej. Przed przyjęciem toruńskiej propozycji Jakimowicz czterokrotnie odmawiał objęcia katedry uniwersyteckiej w 1936 na Uniwersytecie Jagiellońskim, 1938 na Uniwersytecie Stefana Batorego i dwukrotnie w 1944 i 1945 na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej.

Zorganizowanie z niczego Zakładu Prehistorii na UMK i rozpoczęcie działalności dydaktycznej nie było łatwe: zbiory archeologiczne i ich dokumentacja były częściowo zdewastowane, literatura fachowa nader skąpa, a własny księgozbiór i warsztat naukowy zniszczony. W pierwszych dwóch latach oprócz podstawowego wykładu z prahistorii Jakimowicz wygłaszał wykłady poświęcone aktualnym i pilnym potrzebom, np. Badania nad ochroną zabytków przedhistorycznych połączony z ćwiczeniami terenowymi, czy Nauczanie prehistorii w szkole, związany z wprowadzeniem prahistorii do programów szkolnych (do czego nie byli przygotowani nauczyciele, brak było również podręczników i jakichkolwiek pomocy naukowych). W kolejnych latach wygłosił cykl wykładów na temat pradziejów Pomorza i Prus Wschodnich, przenosząc stopniowo punkt ciężkości na kraje wschodnio bałtyckie. Podejmował też problematykę ziem słowiańskich i kultury Polski w świetle wykopalisk.

Osiadłszy w Toruniu sformułował zadania tutejszego ośrodka prahistorycznego, mianowicie badania: 1) starszej fazy kultury łużyckiej, 2) kultury słowiańskiej okresu od VI-XII w. i wzajemnych oddziaływań skandynawskich, głównie wikińskich, 3) przygotowanie atlasu wczesnohistorycznego Pomorza, 4) badanie wzajemnych stosunków pomorsko-pruskich, 5) opracowanie bibliograficzne prahistorii Pomorza.

Na organizacyjnym zebraniu oddziału Polskiego Towarzystwa Prehistorycznego w 1947 wytyczył kierunki badań nad początkami Torunia: 1) Toruń przedkrzyżacki, 2) Toruń – Zamek Zakonu, 3) Toruń – miasto lokowane. Jakimowicz wraz z 2-osobową obsadą Zakładu (Helena i Włodzimierz Hołubowiczowie) zajął się przede wszystkim pracami nad atlasem, którego założeniem było dostarczenie bazy do obrazu Pomorza słowiańskiego na podstawie źródeł archeologicznych oraz pisanych, językowych i fizjograficznych. Pod jego kierunkiem prowadzono też terenowe prace inwentaryzacyjne i weryfikacyjne na ziemi chełmińskiej oraz systematyczną inwentaryzację obiektów archeologicznych w powiecie myśliborskim, a także wszelkich zabytków archeologicznych z Pomorza. Przygotowaniem do studiów nad problemem pogranicza polsko-pomorskiego i obronności doliny Noteci było zinwentaryzowanie w terenie i określenie chronologii stanowisk archeologicznych w powiecie wyrzyskim (B. Zielonka). W 1948 Jakimowicz rozpoczął zakrojone na szeroką skalę prace wykopaliskowe w Kruszwicy włączając się tym w nurt ogólnopolskiego programu badań nad początku pań-stwa polskiego.

W Toruniu Jakimowicz wrócił też do tematyki kultur bałtyjskich – tym razem w aspekcie ich stosunków z Pomorzem; w artykule Pradzieje człowieka (w: Warmia i Mazury, red. S. Zajchowska, M. Kiełczewska-Zaleska, Poznań 1953), Jakimowicz. w lapidarnym skrócie określił istotne momenty i cechy rozwoju kulturowego obydwu krain: 1) stałe opóźnienie kulturowe, 2) kontrast między częścią zachodnią (tj. między Wisłą a Pasłęką) ciążącą ku Pomorzu a częścią wschodnią podlegającą wpływom z obecnej Litwy i Łotwy, 3) ścieranie się tych dwóch prądów kulturowych doprowadziło w okresie wczesnohistorycznym do spruszczenia (zbałtyzowania) części zachodniej.

Najobszerniejsze studium napisane w Toruniu to Kasztelania kołobrzeska w świetle badań topograficznych i poszukiwań archeologicznych; niestety praca zreferowana w czerwcu 1949 na posiedzeniu Wydziału I Towarzystwa Naukowego w Toruniu zaginęła i znane jest tylko jej streszczenie („Sprawozdanie TNT“, t. 3: 1949 – druk: 1950). Jakimowicz rozpatrywał w niej na ograniczonym odcinku przestrzennym zagadnienia osadnictwa w jego związku i w zależności od warunków środowiska naturalnego. Aneksem do przedstawionej pracy był słownik geograficzno-historyczny wszystkich miejscowości tworzący podstawę całej pracy.

W latach 1946-50 napisał też kilkanaście artykułów źródłoznawczych, sprawozdania z badań terenowych i recenzji, a także dokonał rosyjskiego przekładu wydanej w 1947 książki J. Kostrzewskiego Kultura prapolska.; pozycja, ta została opatrzona adnotacją Jakimowicza: „Druk w Moskwie w Akademii Nauk” – niestety nie sfinalizowany. Jakimowicz – obok J. Kostrzewskiego, S. Krukowskiego i L. Kozłowskiego – był twórcą nowoczesnej archeologii pradziejowej i wczesnośredniowiecznej w Polsce jako główny autor ustawy o ochronie zabytków prahistorycznych, koncepcji i realizacji Państwowego Muzeum Archeologicznego, głównego państwowego muzeum archeologicznego, wreszcie jako badacz-archeolog wczesnego średniowiecza w Polsce, brał czynny udział w zjazdach i konferencjach, m.in. IV i VI Zjeździe Historyków Polskich (1925, 1935), II Zjeździe Prehistoryków Polskich (1935), zjazdach Związku Muzealników w Polsce, VI Internationalen Kongress für Archaelogie w Berlinie (1939), Congressus Secundus Archaeologorum Balticorum w Rydze (1931).

W 1932 Jakimowicz., obok J. Kostrzewskiego, został wybrany członkiem Rady Stałej powołanego w Szwajcarii Międzynarodowego Kongresu Nauk Prehisto-rycznych- i Protohistorycznych. Był członkiem Komitetu Prehistorycznego PAU, Komisji Atlasu Historycznego PAU, PTPN, TNT, Instytutu Zachodniego, Instytutu Zachodnio-Słowiańskiego w Uniwersytecie Poznańskim, zastępcą Przewodniczącego Polskiego Towarzystwa Prehistorycznego, członkiem honorowym Towarzystwa Numizmatycznego w Bukareszcie.

W 1937 Jakimowicz został odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi za zorganizo-wanie Muzeum Archeologicznego. Wypromował jednego dra – W. Hołubowicza i jednego mgra – B. Zielonkę. Jakimowicz. był dwukrotnie żonaty – 6 V 1916 zawarł związek małżeński z Zofią Małkowską, chemiczką, starszą asystentką w Zakładzie Chemii Nieorganicznej Politechnice Warszawskiej, zmarłą 4 X 1946. Powtórnie zawiązał związek małżeński 27 III 1948 z Janiną Lichomską, nauczycielką w Liceum Handlowym w Toruniu. Jakimowicz był bezdzietny. W Toruniu mieszkał przy ul. Konopackich 15 m. 3 oraz przy Żeglarskiej 18. Zmarł 21 I 1951; został pochowany na cmentarzu św. Jerzego w Toruniu.

Bibliografia
K. Przywoźna-Armon, Toruński Słownik Biograficzny t. V, ToMiTo, UMK,