Drzewo kategorii
Licznik odwiedzin

KIRTIKLIS Stefan

KIRTIKLIS Stefan, pseudonim Sewer (1890–1951), wojewoda pomorski Odrodzonej Rzeczypospolitej


Studia w Brukseli

Urodził się 8 stycznia 1890 r. w Kolnie w województwie białostockim, w rodzinie nauczyciela, a następnie urzędnika Andrzeja i Franciszki z Prusińskich. W latach 1904–1905 jako uczeń szkoły średniej w Łomży brał czynny udział w życiu polityczno-niepodległościowym; aresztowany przez władze rosyjskie za udział w strajku szkolnym, został osadzony w więzieniu śledczym, m. in. w X Pawilonie Cytadeli Warszawskiej.

Po kilkunastomiesięcznym pobycie w więzieniu stanął przed sądem polowym, który w czerwcu 1907 r. zwolnił go od kary z powodu młodego wieku. Po uwolnieniu przebywał do 1909 r. w Warszawie, skąd w obawie przed ponownym aresztowaniem wyjechał do Brukseli. Studiował na Wydziale Ekonomicznym tamtejszego Uniwersytetu nauki społeczno-ekonomiczne, zakończone otrzymaniem w 1913 r. dyplomu ukończenia studiów z tytułem kandydata.

Już jako kilkunastoletni chłopiec wstąpił do Polskiej Partii Socjalistycznej /PPS/, będąc od 1905 r. członkiem tej Organizacji Bojowej, a podczas swoich studiów w Brukseli był czynnym działaczem tamtejszej sekcji tej Partii – Frakcji Rewolucyjnej i brał udział w Międzynarodowym Kongresie Socjalistycznym w Bazylei.

Na początku 1914 r. wrócił do Królestwa i znalazł się w Sosnowcu, prowadząc z ramienia PPS działalność w Zagłębiu Górniczym. Po wybuchu pierwszej wojny światowej przybył w końcu 1914 r. do Warszawy, wstąpił do Polskiej Organizacji Wojskowej (POW) i kierował jej pracami w Łomży, Piotrkowie i Kielcach, a następnie od końca 1916 r. był komendantem tej organizacji w Radomiu i jednocześnie członkiem Okręgowego Komitetu Robotniczego PPS Frakcji.

W 1917 r. wstąpił do Naczelnego Dowództwa Wojsk Polskich i został komendantem (w stopniu podchorążego) kompanii szkolnej. W tym okresie także, po powstaniu Komisji Centralnej Klasowych Związków Zawodowych i utworzeniu jej sekretariatu dla terenu okupacji austriackiej, kierował jej pracami. Aresztowany wiosną 1918 r. przez Austriaków, po uwolnieniu zmuszony do opuszczenia Radomia, udał się do Warszawy. W listopadzie tego roku brał czynny udział w rozbrajaniu okupantów. Jeszcze w tym miesiącu Edward Rydz-Śmigły zabrał go do Lublina, gdzie po utworzeniu Rządu Tymczasowego został Komendantem Milicji Ludowej na obszar byłej okupacji austriackiej.

W 1919 r. jako oficer, wraz z wojskami Rydza-Śmigłego przybył do Wilna i był łącznikiem przy Zarządzie Cywilnym Ziem Wschodnich. W październiku 1920 r. brał udział w wyprawie wileńskiej gen. Lucjana Żeligowskiego, a po zajęciu Wilna i utworzeniu Litwy Środkowej otrzymał nominację na szefa służby bezpieczeństwa; zorganizował i dowodził batalionem milicji w tym mieście. Następnie zajmował szereg stanowisk kierowniczych w żandarmerii polowej w Wilnie, Mińsku oraz w innych miastach na wschodzie Polski.

W kwietniu 1921 r. otrzymał nominację na dowódcę 1-go dyonu żandarmerii wojskowej. W latach 1922–1926 służył w stopniu kapitana w żandarmerii i w Korpusie Ochrony Pogranicza, biorąc m. in. udział w organizowaniu akcji objęcia przyznanej Polsce części pasa neutralnego.
W tym okresie nawiązał bezpośrednią łączność z Pomorzem, kończąc wyższy kurs oficerski w Grudziądzu.

Wiosną 1926 r. powołany został na stanowisko komendanta kadry 3 dyonu żandarmerii wojskowej w Grodnie, gdzie pozostawał do końca 1926 r. Stamtąd w drodze służbowej przeszedł do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, obejmując w stopniu majora stanowisko Naczelnika Wydziału Bezpieczeństwa w Urzędzie Wojewódzkim w Wilnie.

W 1928 r. mianowany wicewojewodą, a po wyborze wojewody Władysława Raczkiewicza na marszałka senatu objął po nim 5 grudnia 1930 r. stanowisko wojewody wileńskiego. Na terenie wileńskim był m. in. prezesem Federacji Polskich Związków Obrońców Ojczyzny, prezesem Związku Legionistów i Związku Peowiaków.

Jako wojewoda wileński koncentrował swoje wysiłki na obsadzaniu stanowisk w administracji zwolennikami Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem oraz na walce z wpływami Stronnictwa Narodowego. Po odejściu 20 czerwca 1931 r. z tego stanowiska był od 24 lipca do 18 listopada tego roku wicewojewodą łódzkim, skąd przeszedł na stanowisko wojewody pomorskiego.


Najdłużej urzędujący wojewoda pomorski

Okres jego urzędowania na Pomorzu to czasy wielkiego kryzysu gospodarczego, stawiającego obóz rządzący wobec ogromnych trudności. Nasilenie walk politycznych w kraju doszło do szczytowych granic. Przed administracją pomorską stanęło wówczas m. in. bardzo trudne zadanie: przygotowania i technicznego przeprowadzenia wielostopniowych wyborów samorządowych,

Świadczyły o tym liczne konfiskaty lokalnej prasy endeckiej, krytykującej poczynania jego i podległej mu administracji, czy bezkarne zniszczenie 31 stycznia 1934 r. lokalu i drukarni “Słowa Pomorskiego” przez członków sanacyjnego Związku Strzeleckiego.

Natomiast czynione przez niego wysiłki pozyskiwania środowisk lokalnych nie przyniosły większego powodzenia. Trochę lepiej natomiast radził sobie w poszukiwaniu dróg wiodących do złagodzenia skutków bezrobocia – obok doraźnej pomocy, obok robót publicznych, wojewoda Kirtiklis postawił na pierwszym planie w akcji pomocy bezrobotnym zagadnienie tworzenia ogródków działkowych – całych wręcz osiedli, jak np. Wrzosy w Toruniu, których sieć pokryła niemal całe Pomorze, co dało regionowi pierwsze miejsce w Polsce.

Istotne swe zadania widział w należytym postawieniu zagadnienia Pomorza i jego roli w Polsce Odrodzonej, dając temu wyraz w wywiadach prasowych, na zebraniach, konferencjach i odprawach. Uważał, że tylko wielkie Pomorze, powiększone o powiaty sąsiednich województw, może spełnić przypadającą mu rolę w państwie, stając się pomostem pomiędzy resztą kraju a Bałtykiem.

Podkreślał, że “jedynym miastem odpowiadającym warunkom, stawianym stolicy województwa pomorskiego, jest tylko Toruń”, w którym winien powstać silny i daleko promieniujący ośrodek ruchu umysłowego i kulturalnego. Z jego to inicjatywy powstała w Toruniu 11 kwietnia 1934 r. Rada Zrzeszeń Naukowych, Artystycznych i Kulturalnych Ziemi Pomorskiej, której celem było ożywienie ruchu naukowego i kulturalnego na Pomorzu, poprzez zjednoczenie wysiłków ludzi nauki, sztuki i kultury oraz instytucji, stowarzyszeń i towarzystw naukowych, kulturalnych i oświatowych Pomorza.

Należał do inicjatorów budowy w Toruniu Muzeum Ziemi Pomorskiej im. Józefa Piłsudskiego i “Wszechnicy Pomorskiej” – uczelni, która byłaby dostosowana do specyficznych warunków Pomorza i roli jaką dzielnica ta odgrywała w organizmie państwa. Idea ta znajdowała zrozumienie w rządzie oraz parlamencie i niezawodnie doczekałaby się realizacji – gdyby nie wybuch drugiej wojny światowej.

Stefan Kirtiklis był najdłużej urzędującym wojewodą pomorskim w Drugiej Rzeczypospolitej. Odwołany 14 lipca 1936 r., opuścił Toruń żegnany bez żalu przez większość społeczeństwa pomorskiego. Najprawdopodobniej  powodem jego odejścia była niska frekwencja wyborcza na Pomorzu w wyborach parlamentarnych w 1935 r.

Z dniem 22 lipca 1936 r. objął Kirtiklis stanowisko wojewody białostockiego i piastował je do 11 września 1937 r., przechodząc w stan nieczynny, a w połowie 1938 r. na emeryturę.

Zamieszkał w Wilnie, będąc w kontakcie z grupą Walerego Sławka. Po zajęciu Wilna przez wojska radzieckie, został w październiku 1940 r. aresztowany i wywieziony do obozu nad Peczorą, gdzie przebywał do marca 1942 r. Po podpisaniu układu Sikorski-Majski wraz z armią gen. Władysława Andersa udał się na Bliski Wschód i osiadł w Palestynie jako uchodźca cywilny.

Od 1943 r. był członkiem Związku Patriotów Polskich na Bliskim Wschodzie, związanego z ZPP w ZSRR. W kwietniu 1945 r. został wezwany do Moskwy; przybył 30 kwietnia tego roku do Warszawy i objął stanowisko wicedyrektora departamentu w Ministerstwie Aprowizacji i Handlu, a potem pracował w Ministerstwie Ziem Odzyskanych.

Po zwolnieniu z pracy zamieszkał w 1950 r. w Magdalence pod Warszawą, gdzie zmarł 24 czerwca 1951 r. Stefan Kirtiklis odznaczony był Krzyżem Virtuti Militari i Krzyżem Walecznych. Posiadał honorowe obywatelstwo Kościerzyny.

W małżeństwie z Janiną Szymańską miał córki: Marię Magdalenę i Annę Barbarę. W Toruniu Kirtiklisowie mieszkali przy ul. Aleksandra Fredry 8 (obecnie Instytut Geografii UMK).


Bibliografia:

K. Przybyszewski, Toruński Słownik Biograficzny, t. 1 ToMiTo Toruń 1998


FOTOGALERIA