Drzewo kategorii
Licznik odwiedzin

KUJOT STANISŁAW LEOPOLD

KUJOT STANISŁAW LEOPOLD (1845–1914), ksiądz, historyk, działacz narodowy i społeczny, prezes TNT.

Urodzil się 13 XI 1845 w Kiełpinie koło Tucholi jako najstarszy syn z siedmiorga dzieci Piotra, nauczyciela wiejskiego, i Barbary z domu Osowickiej. Przez rodziców został otoczony serdecznością i troskliwą opieką. Oddziedziczył po nich takie cechy, jak: pracowitość, obowiązkowość, zmysł krytyczny i polot. Z domu wyniósł wychowanie patriotyczne i zainteresowania historyczne.

Po ukończeniu szkoły wiejskiej uczył się najpierw w gimnazjum w Chojnicach, następnie w Chełmnie. Od 1862 był stypendystą polskiego TPN, co zobowiązało go do systematycznego składania przed nim prac w języku polskim. W okresie chełmińskim dwie z takich prac, Jakie korzyści przynosi nam podróżowanie po ziemi ojczystej i Polska przez Bolesława Krzywoustego podzielona, przez Władysława Łokietka w jedno państwo połączona, otrzymały wyróżniające oceny.

W 1865 K. otrzymał świadectwo dojrzałości i wstąpił do Seminarium Duchownego w Pelplinie, następnie za zgodą biskupa chełmińskiego J. N. Marwicza (Martwitza) przeniósł się na uniwersytet w Münster, gdzie przez dwa semestry studiował historię i teologię. Przez nastęne trzy semestry studiował na uniwersytecie berlińskim filozofię starożytną, dyplomatykę i politykę, a przede wszystkim historię, pod kierunkiem  wybitnych profesorów niemieckich, co zapewniło mu podstawowe przygotowanie do nauki uprawiania historiografii.

Pisane w tym czasie przez niego prace obowiązkowe wobec fundatora stypendium już wykazywały nie tylko dobrą znajomość tematów i wydawnictw źródłowych, lecz także krytyczne ich praktykowanie. Poza jedną pracą, poświęconą Nie-Boskiej komedii Z. Krasińskiego, wszystkie inne dotyczące historii Polski i powszechnej. Najlepszą z nich okazała się 16-stronicowa rozprawka Treść przywilejów nadanych Chrystianowi bpowi i zakonowi Krzyżaków przez Konrada Mazowieckiego, która wykazywała pogłębioną znajomość ówczesnej literatury przedmiotu i wydawnictw źródłowych, krytycyzm wobec polityki Krzyżaków i samodzielność polemiki z interpretacją badacza niemieckiego  J. Voigta.

Podczas studiów Kujot. otrzymał w Pelplinie święcenia kapłańskie (kwiecień 1870). W Münster działał też społecznie jako członek, nastęnie jako prezes nielicznego Towarzystwa Naukowego Polaków, którego celem było doskonalenie jęzka polskiego i poznawanie literatury polskiej. Wygłosił w zakresie tej problematyki dwa odczyty. W styczniu 1872 złożył egzamin państwowy pro facultate docenti z historii, geografii, religii, języka łacińskiego, greckiego i hebrajskiego. Uzyskawszy w ten sposób uprawnienia do nauczania w gimnazjum, powrócił do kraju.

Nauczyciel w Collegium Marianum

Po kilkumiesięcznej pracy jako wikariusz w Gniewie został przeniesiony do Pelpina na stanowisko nauczyciela historii powszechnej i historii literatury polskiej w progimnazjum biskupim, zw. Collegium Marianum. Pracował tam przez dwanaście lat (1872–93). Był zarówno świetnym wykładowcą przedmiotów, pedagogiem, wychowawcą i przyjacielem młodzieży, jak też przykładnym kapłanem. Uznanie jako pedagog zyskał nawet u szkolnych władz niemieckich, choć nie szczędziły mu szykan z powodu propagowania polskości.

Kujot oddał się również pracy społecznej w stowarzyszeniach przykościelnych (św. św. Bonifacego, Wojciecha, Wincentego), organizując działalność charytatywną i oświatową. (Wygłosił m.in. wykład nawiązujący do encykliki papieża Leona XIII w kwestii robotniczej). Szczególnie jednak udzielał się we wspomagającym ubogą młodzież polską TPN, gdzie utworzył Komitet dla Szkół Elementarnych i pełnił w nim w 1874–76 funkcję sekretarza i kasjera.

Był też sekretarzem w Bibliotece Obywateli Ziemi Pomorskich i udzielał się w PTK jako organizator wycieczek szkolnych do pobliskich miejscowości z przeszłością historyczną.

W okresie pelplińskim napisał dziewięć utworów literackich, które służyć miały poszerzaniu oświaty ludowej na Pomorzu: dwie powieści, Głowa św. Barbary i Pierwsze nawrócenie Prusaków, oraz dramat O. Grzegorz, czyli obrona Pucka 1655–56 poruszały tematykę historyczną, pozostałe – Kręte drogi, czyli historia młodzieńca zbłąkanego; Kto winien? Obrazek z naszych czasów; Ze zdrowego pnia; Sierota; Dwa wieczory i Zaręczyny Kasi – miały treści obyczajowe.

Również w okresie pelplińskim  rozpoczął pracę nauk., uwieńczoną przygotowaniem kilkunastu pozycji historycznych, w których wykazał już dobry warsztat naukowy. Pierwszą z nich była obszerna (ok. 500 s., wydana w Pelplinie w 1875) praca Opactwo pelplińskie, oparta na dwutomowej rękopiśmiennej kronice klasztoru pelplińskiego. Dorobek Kujotaa to też kilkanaście szkiców i studiów, m.in. Samodzielność książąt pomorskich i zbrodnia pod Gąsawą; Husyci na Pomorzu; Rys urządzeń państwowych w Polsce oraz Pomorze polskie Szkic geograficzno-etnograficzny zamieszczony w księdze zbiorowej Warta, ofiarowanej ks. F. Bażyńskiemu w 1874.

Z chwilą utworzenia TNT, w końcu 1875 Kujot podjął z nim współpracę naukową, organizacyjną i społeczną. Już w lutym 1876 objął funkcję wiceprezesa Wydziału Historycznego, przyjmując odpowiedzialność za plan wykładów na posiedzeniach tegoż Wydziału i publikacji naukowych. Sam wygłosił ok. 10 wykładów, m.in. O Piotrze Święcy i Władysławie Łokietku; O założeniu klasztoru Kartuzjan pod Gdańskiem; O dochodach królewszczyzn pruskich w XVI w., czyli o najdawniejszej ich lustracji.

Większość wykładów była publikowana w „Rocznikach”, gdzie ukazały się też liczne inne prace, m.in. Margrabiowie brandenburscy w dziejach Pomorza za księcia Mestwina-Mszczuja II; O majątkach biskupich na Pomorzu; Kasztelania raciążka i ziemia zaborska. (praca nagrodzona na konkursie TNT).

Proboszcz w Grzybnie

W kwietniu 1893 z powodu złego stanu zdrowia (chorował na gruźlicę)  zmuszony był do porzucenia zawodu nauczyciela i po otrzymaniu stopnia kanonika przeniósł się na probostwo w Grzybnie (pow. chełm.), gdzie starał się być poprawnym administratorem i duszpasterzem. Jednakże brak szerszego pola do pracy organizacyjnej i naukowej osłabił aktywność twórczą Kujota (w 1884–96 TNT przeżywało okres całkowitej stagnacji) i spowodował zamiar przeniesienia się do Krakowa.

Znaczącą pracą z pierwszego, czteroletniego pobytu Kujota w Grzybnie jest przede wszystkim Sprawa toruńska z r. 1724, opublikowana w „Rocznikach Towarzystwa Przyjaciół  Nauk w Poznaniu” (t. XX: 1894), której tezy skutecznie obronił w 1899 w „ZHVRM”, w polemice z niemieckimi  historykami J. Franzem i A. Ziemmermannem.

W 1897, gdy TNT odnowiło się i zaproponowało Kujotowi prezesurę, porzucił zamiar wyjazdu do Krakowa, aby rozpocząć ponadpiętnastoletnią aktywną działalność organizacyjną i naukową, ukoronowaną wybitnymi osiągnięciami jako historyka i Towarzystwa jako instytucji. Plebania w Grzybnie stała się odtąd faktyczną, choć nieformalną, siedzibą TNT i zarazem pracownią największego wówczas historyka Pomorza Gdańskiego i ziemi chełmińskiej (w obowiązkach administracyjnych i duszpasterskich w parafii wyręczali Kujota w coraz większym stopniu wikariusze).

Kujot odświeżył kontakty z ludźmi nauki i książki – ks. P. Czaplewskim, ks. A. Mańkowskim, W. Kętrzyńskim, W. Fiałkiem, Z. Celińskim. Reaktywował działalność TNT, wznawiając już w 1897 rozpoczętą przed laty serię „Roczników” i obejmując ich redakcję. Zainicjował i objął także redakcję „Fontes” – dla publikacji źródeł, a od 1908 zapoczątkował i redagował „Zapiski” – dla przyczynków, komentarzy i recenzji. Sam (w t. V: 1901) wydał trzytomowe dzieło źródłowe Visitationes archidia-conatus Pomaraniae episcopo facte. W 1910 opublikował w „Rocznikach” rozprawę Rok 1410. Wojna, mającą być dalszą cz. przygotowywanych (z przerwami) od lat 70 XIX w. Dziejów Prus Królewskich – w zamierzeniu autora doprowadzonych do czasów jemu współczesnych.  Wydane zostały pierwsze dwie cz. obejmujące historię Prus do r. 1380 (cz. 1: do 1309 w l. 1913–18, „Roczniki” XX–XXII; cz. 2: 1310–80 w l. 1922–4, „Roczniki” XXIX–XXXI). Choć zamierzenia swego nie zdążył zrealizować, to już dzięki tym trzem pracom stał się prekursorem i ojcem historiografii Pomorza Gdańskiego i ziemi chełmińskiej, przez niego nazwanymi Prusami Królewskimi.

Dorobek naukowy Kujota

Cały dorobek naukowy Kujota obejmuje: ponad 100 pozycji bibliograficznych w języku polskim, niemieckim i łacińskim, w tym ponad 40 rozpraw, szkiców i przyczynków historycznych, 5 wydawnictw źródłowych, ok. 30 recenzji i artykułów (drukowanych także w prasie, np. w „Gazecie Toruńskiej”), 8 prac z zakresu językoznawstwa – przede wszystkim nt. pochodzenia i znaczenia nazw miejscowych na Pomorzu, np. Sopot, Strzelno, Żuławy, 9 powieści oraz 6 przemów drukowanych w „Pielgrzymie” i „Dzienniku Poznańskim”, a przedtem wygłoszonych na pogrzebach zasłużonych dla Pomorza ludzi, zarazem przyjaciół autora.

Obok własnego dorobku naukowego Kujot. ma ogromne zasługi w zakresie organizacji działalności naukowej TNT. W 1897–1914 pełnił funkcję prezesa, redaktora, a w 1911–14 również kasjera, zgromadził grupę ponad trzystu czynnych członków (tj. regularnie wpłacających składki, czasem też przekazujących darowizny), co w znaczącej mierze zapewniło podstawę finansową całej działalności Towarzystwa, wyłonił z tej grupy kadrę działaczy i badaczy wspierających go i kontynuujących nakreślony przez niego cel – stworzenie polskiego ośrodka naukowego, a w nim świadome prowadzenie badań nad historią Pomorza i ziemi chełmińskiej.

Nagrodami za ofiarną i bezinteresowną działalność społeczną i osiągnięcia naukowe były dla Kujota: w 1880 rola delegata TNT (obok M. Szczanieckiego) na Zjazd Historyków w Krakowie w związku z przeniesieniem popiołów J. Długosza z urny w krypcie kościoła św. Stanisława do sarkofagu w tymże kościele; w 1900 doktorat honoris causa od Uniwersytetu Jagiellońskiego z okazji 600-lecia uczelni (w dowód wdzięczności Kujot zadedykował Uniwersytetowi w 1902 pierwszą w roku  jubileuszowym swoją pracę Kto założył parafie w dzisiejszej dieccezji chełmińskiej Studia historyczne); w 1905 uczestnictwo w zorganizowanym również w Krakowie Zjeździe Literackim ku czci M. Reja. W testamencie Kujot zapisał dla TNT swój liczący 1200 woluminów księgozbiór, który odtąd stanowi oddzielny zbiór biblioteczny w księgozbiorze TNT.

Kujot zmarł 5 XII 1914 w Grzybnie po kilkuletniej obłożnej chorobie. Został pochowany 9 XII tego roku na tamtejszym cmentarzu. W 100-lecie TNT w 1975 staraniem Zarządu została wykonana renowacja tablicy nagrobnej, zniszczonej przez Niemców w czasie okupacji 1939–45. W latach 20. XX w. imieniem Kujota nazwana została jedna z ulic na Bydgoskim Przedmieściu w Toruniu.

Bibliografia

  1. A. Zakrzewska, T. Zakrzewski, Toruński Słownik Biograficzny, t.6 ToMiTo, UMK w Toruniu 2010