Drzewo kategorii
Licznik odwiedzin

MAŃKOWSKI ALFONS

MAŃKOWSKI ALFONS (1870– 1941), ksiądz, działacz społeczno-narodowy,  historyk Pomorza.

Urodzil się 10. IX. 1870  w Wielkim Kuntersztynie pod Grudziądzem jako drugie z siedmiorga dzieci Jakuba i Franciszki z Kamińskich – właścicieli znacznego gospodarstwa rolnego. Ich zamożność pozwalała na kształcenie Mańkowskiego i jego braci: Teofila (również księdza) i Jana (właściciela majątku) oraz zapewnienie dostatniego bytu materialnego siostrom.

Mańkowski  rozpoczął naukę w 1876 w czteroletniej szkole ćwiczeń przy seminarium nauczycielskim w Grudziądzu. Spotkał się tam z powodu słabej znajomości języka niemieckiego z szykanami ze strony kolegów, które zapewne rozbudziły przywiązanie do mowy ojczystej i polskiej tradycji domu rodzinnego. Dalszą świadomą walkę o swoją przynależność narodową  toczył w 1888–91 w niemieckim  (ewangelickim) gimnazjum klasycznym w Grudziądzu, gdzie zdecydowaną przewagę mieli uczniowie Niemcy (w najniższych klasach Mańkowski był jedynym Polakiem, po wyższej tercji miał dwóch polskich kolegów, Sentkowskiego i Rakowskiego, którzy udostępniali mu polskie książki przywiezione z  progimnazjum  pelplińskiego).

Po maturze uzyskanej w 1891  wstąpił do Seminarium Duchownego w Pelplinie, gdzie dzięki panującej tam atmosferze naukowej (przede wszystkim pod wpływem księdza S. Kujota) rozbudził i rozwijał swoje zainteresowania kulturą i dziejami ziemi pomorskiej oraz zdobył podstawy metodyki badawczej.

Pragnąc ugruntować wiedzę i warsztat historyka, próbował ukończyć studia uniwersyteckie. Nie uzyskał jednak na nie zezwolenia ówczesnego biskupa Rednera; dopiero za ordynariatu jego następcy, bpa Rosentretera, Mańkowski zwolniony czasowo z obowiązków wikariusza w Sarnowie, odbył studia w drugim semestrze roku  akademickiego 1901/2 na Wydziale Filozofii Uniwersuytetu Jagielońskiego. Wysłuchał wykładów z filozofii mowy ludzkiej (prof. S. Pawlickiego), literatury polskiej (prof. S. Tarnowskiego), historii Polski i Rusi (prof. S. Smolki) i historii sztuki polskiej (prof. F. Kopery).

Zasadniczo więc Mańkowski był historykiem samoukiem, który zdobywał wiedzę głównie dzięki samodzielnemu studiowaniu dzieł historycznych, źródeł w postaci kronik i raptularzy parafialnych i klasztornych oraz dzięki licznym podróżom historyczno-krajoznawczym, nie tylko po Pomorzu i pozostałych terenach Polski pod zaborami (przede wszystkim Mazurach i Warmii), lecz także po krajach Europy Środkowej i Południowej – Niemczech, Belgii, Austro-Węgrzech. Podróże te odbył podczas studiów seminaryjnych i w okresie wikariatów.

Wikariusz i społecznik

Funkcję wikariusza, po otrzymaniu święceń kapłańskich w marcu 1895, pełnił kolejno w: Tucholi, Gniewie, Lembargu, Nowem, Starej Kiszewie, Sarnowie, Fordonie, Przysiersku, Lubiszowie pod Tczewem, Wabczu koło Chełmna, Złotowie pod Lubawą (częste zmiany miejscowości wynikały z zarządzenia władz niemieckich, niepozwalającego księżom aktywnie działającym w polskich organizacjach na obejmowanie probostw). W każdej placówce, obok duszpasterstwa, Mańkowski oddawał się pracy społeczno-patriotycznej, która miała na celu przede wszystkim podtrzymanie polskości wśród tamtejszej ludności wobec nasilającej się akcji germanizacyjnej.

Mańkowski pracował w towarzystwach ludowych, rolniczych i przemysłowych, w Banku Ludowym w Tczewie, opiekował się Związkiem Kół Śpiewaczych na Prusy Zachodnie i Warmię, organizował naukę języka polskiego dla dzieci. W 1918–19 był członkiem podkomisariatu NRL w Gdańsku i Powiatowej  Rady Ludowej w Lubawie, gdzie w 1920 prowadził wykłady z historii Prus Zach. i Wsch. dla działaczy plebiscytowych. Równolegle z zajęciami duszpasterskimi i społecznymi zajmował się historią: studiował wydawnictwa Towarzystwa Naukowego w Toruniu, którego członkiem został w 1897, prowadził poszukiwania w parafialnych i katedralnych archiwach, zbierał drobne dokumenty i szczegółowe fakty, tworząc w ten sposób bogate archiwa podręczne, z którego czerpał materiał do swych licznych prac, służąc też informacjami innym badaczom

Utworzył dość bogatą bibliotekę, w której znalazły się wydawnictwa TNT, monografie miast pomorskich, czasopisma regionalne i jednodniówki, a ponadto Wielka encyklopedia niemiecka oraz kilka monumentalnych dzieł historycznych., m.in. Herbarz polski K. Niesieckiego; Poloniae historiae corpus J. Pistoriusa; Jus Publicum Prussiae Poloniae G. Lengnicha.

Prace badawcze

Pierwszym poważnym rezultatem pasji badawczej Mańkowskiego  były obszerne Dzieje drukarstwa i piśmiennictwa polskiego w Prusiech Zach. („Rocznik TNT” 1907–11) wraz z bibliografią  i szczegółową charakterystyką tych dziedzin kultury w miastach: Brodnicy, Chełmnie, Chełmży, Czersku, Elblągu, Chojnicach, Gdańsku. Historii drukarstwa dot. też praca Najdawniejsze śpiewniki kościelne i katechizm dla diecezji chełmińskiej z ok. r. 1660 („Zapiski TNT” 1909, t. I) oraz Culmische Diözesen-Blätter – projekt czasopisma z roku 1835 („Zap. TNT” 1913, t. II). Z pierwszego okresu piśmiennictwa Mańkowskiego do 1914 pochodzą też inne znaczące pozycje, m.in. Grunwaliada, cz. 1–2 (1910); Z dziejów parafialnych diecezji chełmińskiej (1908); Imiona i nazwiska rodzinne a nazwy miejscowe. Przyczynki do genezy nazw miejscowych zach.-pom. od 17–19 w. (1912) oraz kilka recenzji prac historyków niemieckich, np. E. Waschinskego Erziehung und Unterricht im Deutschen Ordenlande bis 1525 mit besonderer Berücksichtung des niederen Unterrichte (Danzig 1908, rec. „Zap. TNT” 1910, t. I).

W okresie wojennym (1914–18)  publikował po kilka drobniejszych prac rocznie, wśród nich dot. historii Kościoła, np. Bpa Andrzeja Bajera kłopoty z dzierżawcami gotlińskimi 1763–5 (1916), recenzował pol. i niem. autorów, np. R. Frydrychowicza Westpreussische Sagen, Pelplin 1914 (rec. „Zap. TNT” 1915, t. III), A. Warschauera Das Wappen und das Banner von Danzig („ZWG” 1916, H. 56; rec. „Zap. TNT” 1916, t. III). Wygłosił też na zebraniach TNT kilka odczytów, m.in. w 1915 O życiu i pracach ks. Stanisława Kujota wraz z zestawieniem bibliografii jego dorobku Pokłosie bibliograficzne  prac ks. Stanisława Kujota (wyd. nast. w „Zap. TNT” 1914/5, t. III).

Działalność prezesa TNT

Po odzyskaniu niepodległości, już w czerwcu 1920, objął probostwo w Radzyniu Chełmińskim , a od stycznia 1923 w Lembargu pod Brodnicą, gdzie pozostał do końca życia. Również na początku 1923 został redaktorem wydawnictw TNT, a od maja tego roku (po J. Łęgowskim) jego prezesem. Odtąd Mańkowski  zmienił zakres swojej działalności na terenie parafii – zrezygnował z angażowania się w organizacjach na rzecz uaktywnienia i poszerzenia własnych badań pomorzoznawczych w połączeniu z pracą naukową-organizacyjną w TNT.

Pozostając (do 1934 jedynym) duszpasterzem parafii w Lembargu, kierował do końca życia całą działalnością Towarzystwa. Do ścisłej współpracy jako sekretarz Zarządu pozyskał już w 1923 Zygmunta Mocarskiego – dyrektora Ksiżnicy Miasta Torunia, którego stałe zamieszkanie w tym mieście, a przede wszystkim zdolności organizacyjne i kompetencje intelektualne w sposób istotny pomagały w kierowaniu działalnością Towarzystwa. Pierwszym wspólnym celem obu działaczy było poszerzenie grupy regionalnych badaczy i reaktywowanie utworzonych przed laty wydziału  dla ożywienia działalności Towarzystwa w związku z jego jubileuszem 50-lecia w 1925. Mańkowski  stanął na czele reaktywowanego Wydziału Historyczno-Archeologicznego, co sprawiło, że stał się on podstawą i główną racją bytu TNT.

Do 1939 Wydział odbył 52 posiedzenia  naukowe, na których wygłaszano po dwa lub trzy referaty. Sam Mańkowsaki wygłosił ich 19, w formie biografii wybitnych ludzi regionu z dawnej i bliższej przeszłości, wywodów etymologicznych nazw miejscowych i rodowych, szkiców ze sztuki kościelnej i obyczajów religijnych oraz w formie szerszych syntetycznych szkiców, np. Dzieje Pomorza 1815–46; Pomorze i ziemia chełmińska 1846–47. Niektóre z referatu były publikowane w wydawnictwach TNT, jako że Mańkowski  był stałym ich autorem. Przykładowo wymienić można ważniejsze z nich: Kapituła katedralna chełm. od 1466 do 1821 r. („Zap. TNT” 1921, t. V); Prałaci i kanonicy katedralni chełmińscy od założenia kapituły do naszych czasów, cz. 1–2 („Rocz. TNT”, 33–4: 1926–7); Z porozbiorowych dziejów drukarstwa i piśmiennictwa polskiego w Toruniu („Zap. TNT” 1924, t. VI). Równocześnie w „Zapiskach” i „Fontes” Mańkowsaki  opracowywał  wg najnowszych wtedy wytycznych i wyd. kilkanaście cennych źródeł – inwentarzy, kronik, przywilejów, np. Inwentarze dóbr kapituły katedralnej chełm. z XVII i XVIII w. („Fontes TNT”, 23: 1928), Kronika OO. Bernardynów lubawskich („Zap. TNT” 1933, t. IX); Przywilej króla Jana Olbrachta z 1495 r. na most drewniany na Wiśle pod Toruniem („Zap. TNT” 1931, t. VIII). Na łamach TNT w 1923–39 wydrukował też ponad 20 recenzji aktualnie ukazujących się w Polsce i w Niemczech prac historycznych, dotyczących Pomorza.

Poza seriami TNT publikował również w wydawnictwach  książkowych i czasopismach regionalnych. Przykładem może być dość obszerny, z bogatą bibliografią źródeł i opracowań Zarys dziejów Torunia po r. 1815, zamieszczony w pracy zbiorowej Dzieje Torunia, wyd. pod red. K. Tymienieckiego z okazji 700-lecia miasta w 1933. Współpraca z czasopismami  dała efekt w postaci cyklu artykułów o historii miast i zamków na Pomorzu i na ziemi chełmińskiej, np. o Chełmży i zamku w Radzyniu („Ziemia”), o obyczajach polskiej ludności na Warmii („Pomorze”) czy popularne, przeznaczone dla szerszego ogółu artykuły w „Dzienniku Poznańskim”, „Pracy”, „Pielgrzymie”.

Pomorzoznawca

Mańkowski  opublikował ponad 400 biogramów kanoników od czasów najdawniejszych, ok. 90 biogramów innych osób związanych z Pomorzem, w tym ok. 40 haseł do Polskiego Słownika Biograficznego.  Jako prezes TNT i autorytet naukowy reprezentował środowisko toruńskie  na zjazdach historycznych. W 1925 (wraz z Z. Mocarskim) brał udział w IV Powszechnym Zjeździe Historyków Polskich w Poznaniu, gdzie wystąpił z referatem Zagadnienia pomorskie, w którym określił zadania polskich historyków zajmujących się Pomorzem. Jako najważniejsze  podał stworzenie sentezy jego dziejów, czyli dalszego ciągu Dziejów Prus Królewskich do r. 1380 S. Kujota. Wyodrębnił też sześć szczegółowych problemów, których opracowanie miało służyć udowodnieniu polskości Pomorza: historia miast, zwłaszcza Torunia; osadnictwo wiejskie i stosunki włościańskie; historia Kościoła, przede wszystkim dzieje wewn. diecezji chełmińskiej; historia oświaty i szkolnictwa; historia kultury umysłowo-obyczajowej i materialnej; historia zasłużonych rodów na Pomorzu. W 1930 uczestniczył w V Zjeździe Historyków Polskich w Warszawie, a w 1935 w podobnym VI Zjeździe w Wilnie. W 1929 powołany został na członka-korespondenta PAU, a w rok później na wiceprezesa (powstałego w 1926) Instytutu Bałtyckiego w Toruniu, co sprzyjało współpracy obu ośrodków w zakresie badań pomorzoznawczych.

Wykazał również aktywność społeczną  w staraniach o tworzenie innych instytucji naukowych  i kulturalnych., które uważał za niezbędne do rozwoju wiedzy pomorzoznawczej na najwyższym poziomie. Już w 1923 opublikował w „Słowie Pomorskim” (nr 112) artykuł O wszechnicę na Pomorzu. W 1925 ogłosił tę ideę w „Rocznikach TNT” jako 18-stronicową rozprawkę Dzieje myśli uniwerysyteckiej na Pomorzu, przekonującą o potrzebie utworzenia wyższej uczelni w tym regionie. Wznowił ją w 1935 na łamach „Dnia Pomorskiego” (nr 74 w wywiadzie przeprowadzonym przez L. Sobocińskiego) pt. O wyższej uczelni w Toruniu.

Popierany aktywnie przez Z. Mocarskiego, A. Górskiego i K. Popiela oraz przez władze miejskie, został przewodniczącym  sądu konkursowego Rady Zrzeszeń Społecznych Naukowych Artystycznych  i Kulturalnych na pracę uzasadniającą potrzebę utworzenia uczelni na Pomorzu.

W 1936 na specjalnie zwołanym posiedzeniu publicznym TNT wygłosił obszerne przemówienie, w którym scharakteryzował sytuację kulturalną  Pomorza, jego rolę w skali ogólnopolskiej  i sześćdziesięcioletni dorobek TNT, uzasadniając tym potrzebę istnienia „Wszechnicy Pomorskiej” i proponując jako jej patrona Mikołaja Kopernika. Obecnemu na posiedzeniu min. WRiOP W. Świętochowskiemu wręczył Memoriał w sprawie potrzeb nauk.-kult. Pomorza. Zamysłu tego władze państwowe nie poparły ze względu na politykę zbliżenia RP z Rzeszą Niemiecką.

W marcu 1926 Mańkowski wystąpił na walnym zebraniu TNT z inicjatywą utworzenia w Toruniu muzeum  regionalnego. Ideę tę, wspólnym wysiłkiem jego i innych członków TNT oraz władz miejskich, udało się zrealizować w 1931 i tym samym sfinalizować długoletnie starania Zarządu TNT o zabezpieczenie zbiorów archeologicznych i muzycznych przez przekazanie ich w depozyt do Muzeum Miejskiego w Ratuszu.

W 1927 Mańkowski poparł także, zrealizowany w tym samym roku, projekt władz miejskich dotyczący utworzenia archiwum państwowego w Toruniu rozumiejąc ten fakt jako warunek poglębienia badań naukowych  dla przeciwstawienia się tendencyjności historyków niemieckich. W lipcu 1936 na uroczystym posiedzeniu Wydziału Historyczno-Archeologicznego, zorganizowanym w sali Rady Miejskiej w Ratuszu w związku z 60-leciem TNT i 30-leciem pracy naukowej, Mańkowski wygłosił referat  nt. powstania i działalności TNT, a także odebrał dyplom członkostwa honorowego Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk  od delegatów tegoż Towarzystwa. Otrzymał też 10 telegramów od instytucji naukowych i 25 od wybitnych profesorów  m.in. od Stanisława Kutrzeby i Zygmunta Wojciechowskiego.

Mańkowski w ciągu niemal siedemnastoletniej prezesury TNT okazał się sprawnym organizatorem i koordynatorem jego działalności: w latach 20. XX w. wprowadził dobór członków Zarządu wyłącznie wg kryterium wartości intelektualnej i doprowadził do jego konsolidacji oraz uregulował finansowe podstawy Towarzystwa  w oparciu o dotacje z kasy państwowej i samorządowej, co wobec zmniejszającego się dopływu składek i darów gwarantowało stabilizację działalności instytucji.

W pierwszej poł. l. 30. XX w.   Hist.-Archeol. Kom. redakcyjną ze swoim udziałem, zaś w 1935 wszedł w skład Kom. Redakcyjnej „Zapisek”. W drugiej poł. l. 30. XX w. dzięki aktywności Mańkowskiego TNT poszerzyło kontakty naukowe z indywidualnymi badaczami i uniwersytetami (m.in. w Upsali, Sztokholmie, Getyndze, Lubece, Szczecinie oraz w Lille, a także z ośrodkami w Ameryce – Chicago, Nowy Jork).

W 1937 Mańkowski wystąpił na zebraniach TNT z nowatorską propozycją, aby dla uczczenia Mikołaja Kopernika w związku z 400-leciem urodzin astronoma, przypadającym w 1943, wykupić jego dom i urządzić w nim muzeum. Mimo sprzeciwu większości członków TNT pomysł ponowił na zebraniach w 1938. Ostatnią czynnością organizacyjną  i naukową  Mańkowskiego było przewodniczenie walnemu zebraniu i dorocznemu posiedzeniu publicznemu TNT 19 II 1939 w auli Gimnazjum im. Mikołaja Kopernika, na którym przedstawił sylwetkę astronoma i zaproponował, aby program obchodów 400-lecia urodzin Kopernika opracowało TNT.

Cały dorobek naukowy Mańkowskiego o tak szerokim zakresie tematycznym (historia polityczna, gospodarcza i społeczna  Pomorza, historia Kościoła, drukarstwa i piśmiennictwa, genealogia, biografistyka, etnografia, bibliografia) jest dowodem realizacji nakreślonych przez niego celów, wynikających z przekonania o polskiej przeszłości Pomorza i jej nierozerwalnego związku z dziejami narodowymi. Dorobek ten liczy ponad 350 pozycji. Mańkowski  był człowiekiem skromnym, bezpośrednim i życzliwym wobec ludzi, niezależnie od ich pozycji społecznej.

Przyjaźnił się z wieloma osobami. Z najbliższego otoczenia byli to jego wikariusze, jak ks. Windorpski i ks. Jaranowski; jego nauczyciel – ks. S. Kujot i jego uczniowie – ks. ks. P. Czaplewski i T. Glemma. Miał przyjaciół również wśród członków TNT, jak: ks. W. Łęga, Z. Mocarski, a także wśród uczonych spoza Torunia, m.in. prof. K. Nitsch z Krakowa, dr J. Paradowski ze Lwowa, prof. S. Arnold i dr K. Górski z Poznania. Mańkowski interesował się polityką, lubił przyrodę i chętnie śpiewał pieśni patriotyczne.

W testamencie przekazał dla TNT zbiory rękopiśmienne i wycinki (ponad 60 grubych brulionów), natomiast bibliotekę , zgodnie z życzeniem biskupa S. W. Okoniewskiego, podarował Seminarium Duchownemu w Pelplinie. Testament nie został zrealizowany, ponieważ księgozbiór po aresztowaniu Mańkowskiego zniszczyli Niemcy, zaś szczęśliwym trafem ocalałe bruliony znalazły się częściowo w Archiwum w Pelplinie, a częściowo w posiadaniu prywatnym.

Mańkowski został aresztowany jesienią 1939, jednak dzięki wstawiennictwu miejscowych Niemców, zwłaszcza karczmarza Kreczmera, wkrótce go zwolniono. Ponownie został aresztowany we wrześniu 1940; osadzon go pod nr. 10104 w obozie koncentracyjnym Stutthof koło Gdańska. Tam zmarł 12 II 1941 (wg oficjalnego zawiadomienia na serce). Został pochowany na cmentarzu więźniów politycznych na Zaspie w Gdańsku. Staraniem parafian zwłoki Mańkowskiego zostały ekshumowane i 15 IV 1951 spoczęły na cmentarzu parafialnym w Lembargu. Nad grobem wzniesiono pomnik, wykonany przez I. Zelka z Torunia, przedstawiający popiersie Mańkowskiego, a poniżej – na obrysie mapy Pomorza Gd. i ziemi chełmińskiej– herby tych dzielnic.

Mańkowski otrzymał odznaczenia: Złoty Krzyż Zasługi (1925), Krzyż Oficerski Orderu Polonia Restituta (1930), prałaturę papieską (1927), Srebrny Wawrzyn Akademicki (1936).

Bibliografia

A. Zakrzewska, T. Zakrzewski, Toruński Słownik Biograficzny, t.6 ToMiTo, UMK w Toruniu 2010