Drzewo kategorii
Licznik odwiedzin

MOCARSKI ZYGMUNT

3MOCARSKI ZYGMUNT (1894-1941), bibliotekarz, bibliolog, bibliograf, historyk i organizator życia kulturalnego na Pomorzu, dyrektor Książnicy Miejskiej w Toruniu.

Urodził się 15. IX. 1894 w Zalesiu, pow. Wołkołyszki na Wileńszczyźnie, jako syn kowieńskiego adwokata Szymona Eustachego i Heleny Joanny z domu Zabielskiej. Po ukończeniu w 1913 gimnazjum filologicznego w Kownie zapisał się na uniwersytet w Petersburgu, gdzie rozpoczął studia prawnicze i – zgodnie z zamiłowaniami – bibliograficzne pod kierunkiem znakomitego bibliografa rosyjskiego N. M. Lisowskiego. Wpływ na kształtowanie zainteresowań Mocarskiego naukami pokrewnymi z bibliologią mieli także polscy uczeni, działający wówczas na uniwersytecie petersburskim – światowej sławy językoznawca Baudouin de Coutrnay, historyk literatury polskiej S. Ptaszyński i prawnik L. Petrażycki, który zapoznał Mocarskiego ze znakomitymi bibliologami rosyjskimi z Towarzystwa Bibliologicznego przy petersburskiej Akademii Umiejętności – prof. Łowiaginem i prof. Maleinem. To umożliwiło mu aktywny udział w zebraniach i dyskusjach kół naukowych oraz prowadzenie samodzielnych badań, czego rezultatem były dwie pierwsze publikacje Mocarskiego: rozprawka Album pewnego literata [A. Tyszyńskiego – prof. historii literatury w Szkole Głównej w Warszawie] ogłoszona w „Polskim Kalendarzu Piotrogrodzkim na rok 1916” i artykuł W sprawie inwentaryzacji druków polskich wydrukowany także w 1916 w polskiej „Myśli Narodowej”, wykazujący już rozległą wiedzę autora w zakresie badań typograficznych i proweniencyjnych. Prawdopodobnie na stan tej wiedzy, jak i w ogóle na ukierunkowanie zainteresowań Mocarskiego wpłynął też jego udział w akcji Koła Piotrogradzkiego Warszawskiego Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości, mającej na celu ocalenie pamiątek narodu polskiego.

Od października 1917 do lipca 1918 Mocarski pracował w Petersburgu w Wydziale Centralnym Opieki nad Polskimi Jeńcami Cywilnymi i Administracyjnie Zesłanymi. W 1918 po ukończeniu studiów wrócił do kraju, gdzie rozpoczął pracę zawodową i naukową w zakresie służby książce. Od stycznia 1919 przez kilka miesięcy był bibliotekarzem Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, od sierpnia tego roku został referentem bibliograficznym Wydziału Prasowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, w którym zorganizował Referat Ewidencyjno-Bibliograficzny i opracował szereg okólników ministerialnych precyzujących przepisy ustawy prasowej.

W 1920 zainicjował redagowanie „Biuletynu Bibliograficznego”, będącego pierwszą próbą bieżącej rejestracji druków w odrodzonej Polsce i współpracował z „Przewodnikiem Bibliograficznym”. Był też członkiem-założycielem Towarzystwa Bibliofilów Polskich w Warszawie. Od września 1922 do maja 1923 jako ekspert ds. bibliotek w Komisji Mieszanej ds. Reewakuacyjnych i Specjalnych wyjeżdżał do Moskwy i Petersburga w sprawie rewindykacji polskich zbiorów bibliotecznych, m.in. biblioteki Załuskich.

Dyrektor Książnicy Miejskiej w Toruniu
W marcu 1923 rekomendowany przez St. Dembego – naczelnika Wydziału Biblioteki w Ministerstwie OPiWR – wygrał ogłoszony rzez Zarząd Towarzystwa Naukowego Torunia konkurs na dyrektora nowo tworzonej przez Towarzystwo biblioteki scalającej cztery cenne i bogate księgozbiory toruński – gimnazjalny, miejski (radziecki), TNT i Coppernicus-Verein für Wissenschaft und Kunst. Nowej bibliotece nadano nazwę Książnicy Miejskiej i – z okazji 450. rocznicy urodzin M. Kopernika – jego imię.

Mocarski przybył do Torunia 15 maja 1923, 1 czerwca tego roku z nominacji Zarządu Miejskiego objął stanowisko dyrektora Książnicy Miejskiej i rozpoczął przygotowywanie jej do otwarcia dla czytelników na 19 października tego roku w siedzibie TNT (w budynku tzw. Muzeum) przy ul Wysokiej 16. W referacie wygłoszonym na uroczystości otwarcia Mocarski wykazał już znajomość nowego warsztatu pracy, wartość i znaczenie nowo złączonego księgozbioru. Referat ten pt. O Książnicy Miejskiej im. Kopernika w Toruniu, wzbogacony 18 ilustracjami najbardziej oryginalnych i cennych rękopisów i starodruków, wydrukowało TNT w swoich „Rocznikach” w 1925, a następnie w formie samoistnej w 1927 jako pierwszą z zaproponowanej przez Mocarskiego serii „Prace Książnicy Miejskiej im. Kopernika w Toruniu”.

W 1924 rozpoczął tworzenie nowych, kartkowych katalogów – alfabetycznego i rzeczowego, zastępujących niemieckie drukowane katalogi bibliotek – gimnazjalnej, miejskiej i Coppernicus-Verein, a także opracowany przez dr. O. Steinborna katalogu zbiorów TNT. Wprowadził 6-godzinne udostępnianie zbiorów we wszystkie dni powszednie, zorganizował wypożyczalnię międzybiblioteczną , czytelnię dla publiczności i pracownię dla bibliotekarzy.

Za skromne kwoty z budżetu miejskiego dokonywał trafnych zakupów nowych wydawnictw, także ważnych zagranicznych; pozyskiwał zbiory prywatne, np. w 1932 W. Fiałka – księgarza i bibliofila chełmińskiego, starał się również o dary z Ministerstwa WRiOP, a także z dubletów polskich bibliotek uniwersyteckich; wprowadził wymianę wydawnictw różnych ośrodków nauki za publikacje TNT i Coppernicus-Verein. Już w 1927 uzyskał tzw. egzemplarz obowiązkowy z drukarń ówczesnego województwa pomorskiego. W rezultacie tych zabiegów Mocarskiego , znawcy szeroko pojętej wiedzy o książce i człowieku, o wyjątkowych zdolnościach organizacyjnych, zbiory Książnicy Miejskiej Torunia w ciągu 15 lat powiększyły się o 40 tys. woluminów i w 1939 liczyły 140 tys. woluminów . Gromadząc przede wszystkim toruniana, pomerania i kopernikana, stała się Książnica wielką biblioteką regionalną, bardzo ważną nie tylko dla Torunia, ale też dla całego Pomorza i szerzej – dla całej Polski.

Udział w pracach Towarzystwa Naukowego w Toruniu

Jednocześnie z pełnieniem funkcją dyrektora zaczął Mocarski włączać się do pracy w TNT. Już w lipcu 1923 został jego członkiem, w następnym roku członkiem Zarządu i sekretarzem Wydziału Historyczno – Archeologicznego, od 1930 sekretarzem generalnym, a od 1934 członkiem Komitetu Redakcyjnego. Był animatorem i organizatorem wielu działań TNT: przekształcił „Roczniki” w wydawnictwo seryjne monografii historycznych, wprowadził zasadę oceny wewnętrznej prac naukowych przed oddaniem ich do druku, zmodernizował szatę redakcyjną i graficzną „Zapisek”, współtworzył komitety redakcyjne poszczególnych serii wydawniczych, zabiegał o powiększenie liczby członków TNT, wprowadził do Towarzystwa młodych, pozyskiwał do współpracy uczonych ze środowisk spoza Pomorza.

Od 1934 był również sekretarzem nowo powstałej Rady Zrzeszeń Naukowych, Artystycznych i Kulturalnych Ziemi Pomorskiej oraz przewodniczącym Komitetu Budowy Gmachu Muzeum Ziemi Pomorskiej (przy ul. F. Chopina), gdzie miały też znaleźć swoją siedzibę Książnica i Archiwum, jako kompleks warsztatów naukowego, potrzebnych zwłaszcza dla badań pomorzoznawczych. Wszystkie te działania prowadzone bezpośrednio przez Mocarskiego bądź pod jego kierownictwem wynikały ze wspólnej z Zarządem TNT koncepcji, wg której Książnica miała stać się ośrodkiem toruńskiego centrum nauki z perspektywą utworzenia uniwersytetu. Wyrazem tych dążeń są dwie publikacje Mocarskiego: Idea uniwersytetu pomorskiego a toruńskie środowisko naukowe, („Dzień Pomorza”, 1934, nr 63) oraz O potrzebie wyższego szkolnictwa na Pomorzu („Awangarda Państwa Polskiego”, 1938, nr 1/2, 4, 5/6 i odbitki).

Mimo tak licznych obowiązków Mocarski prowadził własne badania i publikował ich wyniki wg następujących głównych kierunków zainteresowań: 1) bibliografia, np. Bibliografia prac TNT (1875-1925) opracowanie z okazji 50-lecia TNT i opublikowana w „Rocznikach”; 2) historia książki i drukarstwa na Pomorzu ze szczególnym akcentem na Toruń, czego wyrazem jest pionierska, licząca ponad 120 s. praca Książka w Toruniu do 1793. Zarys dziejów (zamieszczona w pracy zbiorowej Dzieje Torunia, wydanie z okazji 700-lecia miasta w 1933), gdzie na podstawie toruńskich archiwaliów oraz książek zachowanych w Książnicy, bibliotekach prywatnych i kościelnych, przedstawił dzieje książki toruńskiej. do końca XVIII w., oraz Toruń w historii drukarstwa („Przegląd Graficzny”, 1937, nr 27); 3) historia kultury na Pomorzu, np. nowatorska praca Kultura umysłowa na Pomorzu. Zarys dziejów i bibliografia („Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego”, 1931) oraz Nauka i oświata na Pomorzu, Warmii i Mazurach (Słownik Geograficzny Państwa Polskiego, t. 1, Warszawa 1936), a także referat O badaniach dziejów Pomorza Polskiego i Prus Książęcych wygłoszony na IV Zjeździe Historyków Polskich w Poznaniu w 1925; 4)

Problemy ogólnobiblioteczne i bibliologiczne, np. Potrzeby bibliotek naukowych („Nauka Polska”, t 10: 1929), Biblioteki regionalne („Przegląd Bibliotekarski”) oraz Stan badań polskiego drukarstwa (w: IV Zjazd Bibliotekarzy Polskich w Warszawie. Referaty, cz. 2, Warszawa 1936; 5) Dzieje druków i bibliotek – w pracach z tego zakresu skupił się Mocarski głównie na omówieniu unikatowych lub mało znanych druków z Książnicy, ekslibrisów toruńskich itp., np. Druki reformacyjne w Książnicy Miejskiej im. Kopernika w Toruniu („Reformacja w Polsce”, t. 3: 1924, nr 9-10), Kalendarze Toruńskie („Tygodnik Toruński”, 1924 nr 18-19, 23-24, 28), oraz Biblioteka Tadeusza Pietrykowskiego (Toruń 1928) i Biblioteka Sczanieckich w Nawrze (w: Księga Pamiątkowa Akademickiego Koła Pomorzan przy Uniwersytecie Poznańskim, Poznań 1929).

Inne prace dotyczą wspomnianej problematyki publikował też w wydawnictwach TNT, czasopismach pomorskich i ogólnopolskich: „Teka Pomorska”, „Mestwin”, „Bibliotekarz”, „Ruch Liter.”, „Pamiętnik Literacki”, „Grafika Polska”, „Silva Rerum”. W prasie pomorskiej, jak „Jantar”, „Gryf”, „Głos Pomorza”, „Dzień Pomorski” drukował artykuły publicystyczne, głównie popularyzujące wartość księgozbioru Książnicy jako warsztatu naukowego, rozwój nauk na Pomorzu i ideę powołania uniwersytetu w Toruniu. Opracował też kilka haseł do PSB. Ogółem jego dorobek nauk. obejmuje ponad 100 pozycji. Mocarski miał jeszcze liczne ważne zamierzenia badawcze i plany wydawnicze, m.in. zinwentaryzowania druków pomorskich nie znanych Estreicherowi, opracowanie monografii bibliograficznej źródeł i prac odnoszących się do przeszłości Pomorza, przygotowanie dalszego ciągu historii książki toruńskiej po 1793, monografii wybitnych przedstawicieli nauki pomorskiej oraz rozwinięcie badań nad dziejami szkolnictwa i historii sztuki pomorskiej, o których sfinansowanie podjął nawet starania.

W ostatnim okresie przed wojną Mocarski pracował też nad historią ekslibrisów toruńskich. Zachowała się w rękopisie jej I część poświęcona ekslibrisom dawnych (XVII-wiecznych) zbieraczy toruńskich. Mocarski współpracował z instytucjami kulturalnymi i naukowymi Torunia i innych miast. Od początku lat 30-tych był prezesem toruńskiego Koła Towarzystwa Czytelni Ludowych, wpływając na profil jego bibliotekarstwa i dobór prelegentów w prowadzonej akcji spotkań z wybitnymi pisarzami. Od 1935 był członkiem Komisji Historycznej PTPN. Od 1936 współpracował z Konfraternią Artystów jako członek działającego w jej ramach Koła Literackiego i członek redakcji jej organu „Teka Pomorska.” Również od 1936 współpracował z Rozgłośnią Pomorską Polskiego Radia w Toruniu wygłaszając pogadanki księgoznawcze. W powstałym w 1937 Towarzystwa Przyjaciół Torunia kierował sekcją wydawniczą.

Szczególnie aktywnie pracował Mocarski w stowarzyszeniach bibliotekarskich i bibliofilskich. Od 1919 był członkiem Związku Bibliotekarzy Polskich (od 1923 w składzie Zarządu), zaś w 1928 należał do współzałożycieli Koła Poznańsko-Pomorskiego., pełniąc w nim następnie przez wiele lat funkcję członka zarządu.

Założyciel i pierwszy prezes Towarzystwa Bibliofilów im. Joachima Lelewela

W 1926 przy współpracy K. Kruszyńskiego założył w Toruniu Towarzystwo Bibliofilów im. Lelewela (TBL), któremu poświęcił dwa poważne referaty: Joachim Lelewel jako bibliograf i bibliofil – wygłoszony na Międzynarodowym Kongresie Bibliotekarzy w Pradze w 1928, i Joachim Lelewel jako teoretyk bibliografii i bibliotekarstwa przedstawiony na posiedzeniu Koła Poznańsko-Pomorskiego Związku Bibliotekarzy Polskich, a także posiedzeniu TBL w 1928 (druk: „Mestwin”, 1929, nr 9). TBL skupiało przede wszystkim miłośników książki z Torunia, ale też innych miast pomorskich, utrzymywało także kontakty z podobnymi stowarzyszeniami w kraju i za granicą. Do 1939 TBL odbyło 58 zebrań, na których wygłoszono 30 referatów, w tym co najmniej 8 autorstwa Mocarskiego (głównie dot. drukarstwa pomorskiego), urządzano pokazy starych druków i interesujących nowości wydawniczych, zwłaszcza pomorskich. Do 1939 staraniem Mocarskiego Towarzystwo wydało 6 druków, m.in. faksymile wiersza A. Mickiewicza Do Joachima Lelewela (1928), Wizerunki Kopernika w opracowaniu Z. Batkowskiego (1933) oraz Biblię Gutenberga w opracowaniu A. Liedtkego (1936). Po wojnie TBL wznowiło zapoczątkowaną przez Mocarskiego działalność, także wydawniczą. Dotychczas wydało ok. 13 druków bibliofilskich, cieszących się uznaniem znawców i miłośników książki oraz ok. 30 druków informacyjnych również wysokiej wartości artystycznej.

W związku z wielostronną działalnością Mocarskiego utrzymywał częste kontakty bezpośrednio i korespondencyjnie z uczonymi, bibliotekarzami i antykwariuszami, wśród których, jak np. u T. Mikulskiego, rozbudzał zainteresowania naukowe dla regionalnej problematyki pomorskiej. Świadectwem tych kontaktów jest zachowany w zbiorach Książnicy Miejskiej Torunia zbiór 2025 listów do Mocarskiego od 197 osób. Z korespondencji Mocarskiego do nich zachowały się listy do W. T. Wisłockiego z latach 1924-28 i do W. Hahna z r. 1924 (Archiwum PAN, Warszawa).

Mocarski posiadał bogaty księgozbiór prywatny gromadzony od wczesnej młodości. Były w nim starodruki, pierwodruki pisarzy polskich, grafika, ekslibrisy. Książki zaopatrywał w piękne oprawy wykonywane w znanych warsztatach warszawskich i toruńskich, a także paryskich. Znaczna ich część zawiera autografy i dedykacje dla właściciela. Posiadał własny ekslibris. Dokładna wielkość księgozbioru Mocarskiego nie jest znana. Wiadomo, że w latach. 1945-46 Książnica zakupiła ponad 1000 należących wcześniej do niego dzieł (w tym 92 starodruki do 1800 i 212 druków XIX-wiecznych), zaś Biblioteka UMK nabyła ok. 50 druków; pojedyncze egzemplarze trafiły do prywatnych nabywców, niektóre (z dedykacjami) zatrzymał syn Mocarskiego Szymon.

We wrześniu 1939 Mocarski znalazł się na niemieckiej liście skazanych na stracenie. Po aresztowaniu został jednak zwolniony dzięki interwencji pastora R. Heuera – historyka, prezesa Coppernicus-Verein. W listopadzie tego roku wyjechał do Warszawy, gdzie cierpiał niedostatek. Od czerwca 1940 otrzymał zatrudnienie w Archiwum Akt Nowych, jednocześnie badając zasoby magazynów Biblioteki Narodowej.

Po ciężkiej chorobie zmarł 16 IX 1941. Pochowany został na cmentarzu na Bródnie. Odznaczony był Srebrnym Krzyżem Zasługi (1925), Wawrzynem Akademickim Polskiej Akademii Umiejetności (1935) i Złotym Krzyżem Zasługi (1938). Ożeniony w 1928 z Janiną Bohatyrówną, córką lekarza z Warszawy, miał syna Szymona (ur. 1926). W Toruniu nMocarski mieszkał w budynku zajmowanym przez Książnicę przy ul. Wysokiej 16. Jego zasługi dla biblioteki i miasta upamiętniają: tablica w nowym budynku Książnicy Kopernikańskiej przy ul. Słowackiego 8 oraz nazwa ulicy w osiedlu Rubinkowo.

Bibliografia
A. Zakrzewska, Tadeusz Zakrzewski, Toruński Słownik Biograficzny t. V, ToMiTo, UMK, Toruń 2007