Drzewo kategorii
Licznik odwiedzin

NADOLSKI BRONISŁAW EMILIAN WACŁAW

NADOLSKI BRONISŁAW EMILIAN WACŁAW (1903–1986), historyk literatury, prof. zwyczajny, prorektor UMK, dziekan i prodziekan, redaktor , działacz społeczny.

Urodził się 7  IV 1903 we Lwowie, syn nauczyciela gimn. Włodzimierza i Marii z Piotrowskich. Kształcił się w Gimnazjum Klasycznym im. J. Kochanowskiego we Lwowie, gdzie w 1923 zdał maturę i rozpoczął studia na filologii polskiej i klasycznej na UJK (profesorowie: S. Łempicki, W. Bruchnalski, S. Witkowski, R. Ganszyniec, J. Kleiner, H. Gaertner). Dwa lata był młodszym asystentem w Katedrze Kultury Antycznej UJK.

W 1928 uzyskał pod kierunkiem prof. R. Ganszyńca stopień doktora za rozprawę Nauczanie greczyzny w Polsce XVI w. (skrót drukowany w: „Minerwa Polska” 1929, r. 2, s. 9–30; rozszerzoną wersję tej rozprawy ogłosił w 1934 pt. Autorowie greccy w szkole polskiej XVI w. w: „Kwartalniku Klasycznym” 1934, s. 325–93). Od 1928 był nauczycielem języka  polskiego  i języków  klasycznych w gimnazjum w Rochatynie (1928/9), a w 1929–39 w różnych szkołach średnich we Lwowie, w tym w Korpusie Kadetów nr I (redagował tam periodyk szkolny „Orlęta”) i w Gimnazjum Kupieckim. Równocześnie zajmował się pracą naukową, związaną z literaturą i kulturą umysłową, zwłaszcza renesansu, ale sięgał też czasów wcześniejszych i późniejszych, dokumentując rozległą wiedzę autora i umiejętność rozpatrywania zjawisk literatury i kultury w głębokim kontekście z sytuacją społeczną i polityczną epoki. Były to rozprawy nowatorskie, obszarów z reguły dotąd pomijanych.

Do 1939, poza już wymienionymi, ogłosił ponad 30 prac, m.in. w prestiżowym „Pamiętniku  Literackim” ukazały się np.: Rola Jana z Ludziska w polskim Odrodzeniu (1933, r. 26, s. 198– –211); Ze studiów nad twórczością M. Sępa-Szarzyńskiego. Autentyczność poezji Sępowej (1930, r. 27, s. 1–25; praca przedstawiona w 1929 w Towarzystwie Naukowym we Lwowie); Pokłosie lektury poezji Jana Kochanowskiego u Adama Mickiewicza (tamże, s. 315–31); Humanistyczne mowy lekarza Piotra Gaszowca (1931, r. 28, s. 454– 72); Podręcznik epistolografii Łukasza z Nowego Miasta (tamże, s. 72–7); Demostenesowe natchnienie w „Turcykach” Orzechowskiego (1932, r. 29, s. 162–78); Poetycka wymiana myśli Krzyckiego z neapolitańczykiem Columniusem (1934, r. 31, s. 388–93); Sprawa motywów w „Trenach” Kochanowskiego (1933, r. 30, s. 185–204).

Rozprawy i artykuły

W znaczącym dla polonistyki „Ruchu Literackim” ogłosił m.in.: Conrad Celtis w Polsce. Kilka uwag o czasie i celach jego podróży (1931, r. 6, nr 9, s. 257–61); cztery Cochanoviana (1931, r. 6, nr 3, s. 70–3; nr 6, s. 161–6; 1932, r. 7, s. 202–4; nr 10, s. 300–3). W 1934–39 publikował też swoje prace w „Kurierze Literacko-Naukowym ”, m.in. cztery artykuły o lwowskim czasopiśmiennictwie literackim  XIX w. (nry z 22 i 29 VII, z 26 VIII i 2 IX 1935, także „Pamiętnik Literacki”  1936, r. 33, s. 453–60) i trzy artykuły o literaturze mieszczańskiej, w tym o komedii rybałtowskiej (1937, nry 16–18).

Ogłaszał też swoje rozprawy w książkach zbiorowych dotyczące kultury i literatury Odrodzenia: Geneza „Roxolanii” Sebastiana Klonowica, [w:] Szymon Szymonowicz i jego czasy, red. S. Łempicki, Zamość 1929, s. 321–30; Epoka stanisławowska wobec polskiego renesansu, [w:] Księga referatów Zjazdu Nauk. im. I. Krasickiego we Lwowie, Lwów 1936, s. 443–52 oraz Lwowskie czasopiśmiennictwo literackie XIX w., [w:] tamże, s. 453–60. Gruntowna wiedza pozwalała Nadolskiemu w sposób przekonujący polemizować z wybitnymi uczonymi, w tym z Aleksandrem Brücknerem, dowodząc wysokiego poziomu naszej okolicznościowej poezji łacińskiej, która potwierdzała powszechne znawstwo kultury łacińskiej w Polsce i związki literatury z życiem, a w której Brückner dostrzegał jedynie okolicznościowe płody wierszoklectwa. Z Mieczysławem Hartlebem toczył spór na temat jego kontrowersyjnej książki Nagrobek Urszulki (Kraków 1927). Docenił poziom naukowy  tej polemiki brat Mieczysława, prof. Kazimierz Hartleb (zob. TSB, t. II, s. 108–9), i w redagowanej przez siebie popularnej serii „Kultura Polska i Obca” wydał w 1938 we Lwowie dwa tomiki autorstwa Nadolskiego: Kierunki rozwojowe dziejopisarstwa staropolskiego (t. IV) i Rozkwit literatury narodowej w XVI w. na tle życia umysłowego w Polsce (t. VI). Za swą działalność Nadolski zyskał dość wcześnie uznanie środowiska naukowego i nauczycielskiego.

Od 1934 był współpracownikiem Komisji Historii Literatury PAU, a od 1937 został przybranym członkiem Toarzystwa Naukowego we Lwowie, gdzie miał kilka wystąpień nauowych.. Od 1936 był z wyboru sekretarzem Towarzystwa Literackiego im. A. Mickiewicza (stanowisko prezesa zajmował wtedy wybitny literaturoznawca, prof. Juliusz Kleiner), a w 1952–74 był prezesem  Odziału  Towarzystwa Literackiego im. Aadama Mickiewicza w Toruniu. Jako pierwszy opisał dzieje tej zasłużonej instytucji i wydawnictwa  „Pamiętnika Literackiego” (Towarzystwo Literackie im. A. Mickiewicza. Zarys historii, 1886–1936, „Pamiętnik  Literacki” 1936, r. 33, s. 687–728) i kontynuował tę pracę po wojnie (TLiAM w l. 1886–1944, „Pamiętnik Literacki” 1962, r. 53, s. 3–25; studium „Pamiętnik Literacki” w latach 1918–38, [w:] Obraz literatury pol. XIX i XX w., Ser. 6, t. I, Kraków 1979, s. 411–6). Był też sekretarz lwowskiego Zarządu Okręgowego Towarzystwo  Nauczycieli Szkół Średnich i przewodniczący Oddziału Lwowskiego Towarzystwo Polonistów RP, wygłaszał wiele odczytów dotyczących literatury i kultury polskiej. Jego aktywność naukową, pedagogiczną i społeczną ograniczyła wojna.

W okresie sowieckim, w 1940–41, Nadolski był pracownikiem Instytutu Kształcenia Kadr przy wydziale oświaty we Lwowie i wraz z S. Kawynem i S. Wasylewskim opracował  część dotycząca literatury staropolskiej w podręczniku pod red. J. Borejszy Literatura polska Wypisy dla klasy 8 szkoły średniej (Lwów–Kijów 1940, Wyd. Mniejszości Narodowej  Ukraińskiej  SRR).

W latach niemieckiej  okupacji Nadolski  był robotnikiem torowym kolei, później portierem. Równocześnie w miarę możliwości kontynuował konspiracyjnie pracę naukową i pedagogiczną. Na tajnych   posiedzeniach Towarzystwa Naukowego przedstawił rozprawę Straty literatury polskiej wynikłe z działalności cenzury galicyjskiej (druk skrótu dopiero w „Sprawozdaniach  TNT” 1972, r. 25, s. 40–1) oraz Geografia życia literackiego w Polsce za czasów  renesansu (wrócił do tego tematu w 1973). Jako sekretarz Towarzystwa  Literackiego im. A. Mickiewicza wskrzesił jego działalność, organizując w 1943 i 1944 tajne posiedzenia w mieszkaniach prywatnych. Równocześnie brał udział w tajnym nauczaniu na poziomie szkoły średniej we wsi Handzlówka koło Łańcuta. Po wyzwoleniu był od 1944 nauczycielem, a od 1947 do 1950 dyrektorem  Gimnazjum  i Liceum im. H. Sienkiewicza w Łańcucie. Urzeczony twórczością ludową tych okolic założył Towarzystwo Miłośników Twórczości Ludowej i skrzętnie zbierał oraz spisywał dorobek ludu. Ze stosów cenionych przez siebie oryginalnych zapisów dopiero w 1967 opublikował – ciągle odkładaną z braku czasu – rozprawę Samorodna literatura chłopska w ziemi łańcuckiej (ZN UMK, Filologia Polska 7, 1967, s. 131–77). Przygotowywaną od wojny ważną faktograficznie i metodologicznie rozprawę O nową syntezę literatury polskiej w  XVI w. opublikował w Księdze pamiątkowej ku uczczeniu czterdziestolecia pracy naukowej  prof. dra Juliusza Kleinera (Łódź 1949, s. 177–94). Na podstawie tej i innych opublikowanych wcześniej rozpraw Nadolski habilitował się z zakresu literatury staropolskiej w 1949 na Uniwersytecie Łódzkim.

Pracownik naukowy na UMK

Od 1950 do emerytury w 1973 był pracownikiem naukowym UMK, najpierw jako zastępca prof., od 1954 prof. nadzwycz.ajnego i od 1963 prof. zwyczajnego. Był organizatorem, a potem kier.ownikiem (1952–69) Zespołowej Katedry Literatury Polskiej. Od 1969 do emerytury w 1973 zajmował stanowisko dyrektora  Instytutu Fililogii Polskiej. Opisał częściowo te lata w artykule Osiągnięcia polonistyki UMK w okresie dwudziestolecia („Spojrzenia” 1964, nr 33, dod. do „Gazety Pomorskiej”).

Na emeryturze aż do 1984 prowadził wykłady i seminarium na kierunku bibliotekoznawstwo. Piastował ważne funkcje uniwersyteckie: był prorektorem (1966–69), dziekanem (1954–56) i prodziekanem (1952–54) Wydziału Humanistycznego. Przyczynił się do ocalenia studiów polonistycznych, na które decyzją ministerstwa w roku akademickim 1952/3 wstrzymano rekrutację.

W badaniach specjalizował się nadal w historii literatury staropolskiej, szczególnie pol.-łac. Odkrył bogactwo nieopracowanych dotąd obszarów kultury i literatury XVI i XVII w. w zasobach bibliotecznych  Torunia i Gdańska, gdzie przez 14 lat wykładał w Wyższej Szkole Pedagogicznej, przekształconej później w Uniwersytet Gdański. Stał się niekwestionowanym ekspertem w tej dziedzinie. Ogłosił wiele prac popularnych (Tradycje epoki Odrodzenia na Pomorzu, „Nowy Tor”, dod. do „Gazety . Pomorskiej” 1954, r. 5, nr 1; Jan z Ludziska, pionier Odrodzenia w Polsce, PTTK, Strzelno 1971) oraz rozpraw i książek (m.in. uznaną przez J. Krzyżanowskiego za „wzorcowo opracowaną” monografię Życie i działalność nauk.owa uczonego gdańskiego Bartłomieja Keckermanna. Studium z dziejów Odrodzenia na Pomorzu, Prace Wydz. Filolog.-Filoz. 1, TNT, 1961, s. 160). Rozprawy drukował głównie w: Zeszytach Naukowych UMK, „Zapiski Historyczne”, AUNC, „Sprawozdania TNT”, „Gdańskie Zeszyty Humanistyczne”, „Roczn. Gdański”, „Pamiętnik Literacki” i in. Większość z nich zawarł w książce Ze studiów nad życiem literackim i kulturą umysłową na Pomorzu w XVI i XVII w., Wrocław 1969, s. 239. Był wybitnym znawcą literatury i kultury umysłowej na Pomorzu w XVI i XVI w. Wydał m.in. antologię Poezja renesansowa na Pomorzu. Wybór, wstęp i objaśnienia  B. N., Gdańsk 1976, ss. 278. W „Roczniki Kultury Kujaw i Pomorza” (1970, t. VI, druk. 1972, s. 51–66) ogłosił kompetentną rozprawę Stan badań nad życiem kulturalnym  na Pomorzu w dobie Odrodzenia.

Inicjator i redaktor „Rocznika Toruńskiego”.

W powstałym z jego inicjatywy – jako radnego MRN i przewodniczącego Komisji Kultury MRN – „Rocznik Toruński” ( Nadolski redagował go przez trzy lata) opublikował artykuły: Rozwój kultury w Toruniu Stan obecny i postulaty (1966, t. I, s. 7–36); Karty z dziejów Odrodzenia w Toruniu (tamże, s. 221–39; 1967, t. II, s. 175–92) i Humanizm w murach Gimnazjum Toruńskiego  (1969, t. III, s. 29–54). Tej szkole poświęcił też rozprawę Rola Gimnazjum Toruńskiego w dziejach kultury umysłowej na Pomorzu Gdańskim w dobie Odrodzenia (w: Księga pamiątkowa 400-lecia Toruńskiego Gimnazjum  Akademickiego,  t. III, Tor. 1974, s. 197–217). Rezultaty swych badań pomorskich omówił też w rozprawie Polska a Prusy. Kontakty literackie  i kulturalne do poł. XVIII w. (w: Literatura staropolska  w kontekście europejskim, red. T. Michałowska, J. Ślaski, Warszawa 1977, s. 279–92). Równocześnie zajmował się literaturą ogólnopolską. Wielce kompetentne są prace Nadolskiego: Poezja polsko-łacińska w dobie Odrodzenia (w: Odrodzenie w Polsce, t. IV, Warszawa 1957, s. 154–226) i rozpoczęta już w okresie wojny Geografia życia literackiego w Polsce za Renesansu. Próba wprowadzenia do problematyki (w: Problemy literatury staropolskiej, Ser. 2, red. J. Pelc, Wrocław 1973, s. 237–69). Zajmował się Rejem (Studia nad Mikołajem Rejem. Twórczość i recepcja. W 400-lecie śmierci Mikołaja Reja 1569–969, red. B. N., Wrocław 1971, s. 194, w której umieścił swoją pracę Droga Mikołaja Reja do literatury narodowej, s. 9–19) i Kochanowskim (Jan Kochanowski. Życie – twórczość – epoka. Materiały zebrał i wstępem opatrzył B. N., Warszawa 1960, wyd. 2 – 1962, wyd. 3 – 1966; Łacińska. poezja dworska Jana Kochanowskiego związana ze Stefanem Batorym, [w:] Studia porównawcze o literaturze staropolskiej, red. T. Michałowska, J. Ślaski, Wrocław 1980, s. 157–67). Napisał szkic Naprawa Rzeczpospolitej Jakuba Przyłuskiego (w: Andrzej Frycz Modrzewski i problemy kultury polskiej Odrodzenia, Studia staropol., t. XLII, Wrocław 1974, s. 191–202). Oprac. i erudycyjnym wstępem opatrzył wysoko oceniony przez J. Krzyżanowskiego Wybór mów staropol. i wiele z nich sam przetłumaczył z łaciny (Ossolineum 1961, „BN” S. I nr 175, s. CXII, 362).

Nadolski wykształcił w Toruniu i Gdańsku dziesiątki magistrów, był promotorem 11 doktorów, z których 6 uzyskało habilitację. Jest autorem wielu biogramów w Polskim Słowniku Biograficznym,  opublikował też szkice o dorobku naukowym  Eugeniusza Kucharskiego (w: E. K., Tor. 1957, s. 7–18; zob. TSBT, t. I, s. 146–7), Konrada Górskiego (W siedemdziesięciolecie prof. K. G., ZN UMK, 1967, nr 25, s. 180– –96; zob. TSB, t. I, s. 108–10), Waleriana Preisnera (AUNC, 1971, Filologia Pol. 9, s. 137–42; zob. TSB, t. I, s. 205–7) i Romana Pollaka (AUNC, 1975, Filologia Pol. 11, s. 157–70). W 1957–77 redagował  ZeszytyNaukowe  UMK, Filologia Pol. Od 1951 był członkiem Towarzystwa Naukowego w Toruniu  (od 1955 członek Wydz. II, przew. Kom. Filologicznej), Gdańskiego Towarzystwa  Naukowego, wchodził w skład Rady Naukowej Instytutu Badań Literackich PAN.

Otrzymał wiele nagród (m.in. Mininisterstwa Oświaty i Szkolnictwa Wyższego I stopnia w 1968) i posiadał liczne odznaczenia, w tym Krzyż Kawalerski (1956) i Krzyż Oficerski (1966) OOP, tytuł honorowy „Zasłużony Nauczyciel PRL” (1969), Medal Komisji Edukacji Narodowej (1976), a także medal „Za Zasługi Położone dla Rozwoju UMK”, odznakę „Zasłużony dla Ziemi Bydgoskiej” i „Zasłużony dla Ziemi Gd.ańskiej”.

W małżeństwie z Marią z Repetowiczów miał syna (ur. 2 I 1944 we Lwowie; absolwent chemii UMK, zatrudniony m.in. na uczelniach w Anglii). W Toruniu Nadolski. mieszkał przy ul. Rybaki 53, Kraszewskiego 20 m. 1 i Dobrej 15. Zmarł 29 XII 1986. Pochowany został na Centralnym Cmentarzu. Komunalnym w Toruniu.

Bibliografia

  1. Z. Jędrzyński, Toruński Słownik Biograficzny t. VI, ToMiTo, UMK, Toruń 2010