Drzewo kategorii
Licznik odwiedzin

PAWLAK Wojciech

PAWLAK Wojciech (1881–1968), działacz narodowy i społeczny honorowy radca Magistratu i członek Rady Miejskiej Torunia


Działacz narodowy i społeczny w Westfalii

Urodził się 20 marca 1881 r. w Świńcu w powiecie kościańskim w Wielkopolsce, w rodzinie owczarza-pasterza Filipa i Józefy z domu Długa. “W dzieciństwie objawiał pewne zdolności pisarskie, tworzył humoreski sceniczne i pisał wiersze”.

Ukończył szkołę powszechną w pobliskim Gerłachowie. Mając 17 lat – 1 czerwca 1898 r. opuścił strony rodzinne i wyjechał do Westfalii, gdzie pracował jako górnik w tamtejszych kopalniach węgla. Pracując, jednocześnie się dokształcał; ukończył polski uniwersytet ludowy i kursy z dziedziny handlowej oraz ubezpieczeń społecznych.

Zaangażował się też w działalność narodową, wstępując w 1900 r. do Polskiego Towarzystwa św. Antoniego w Habinghorst pod Dortmundem. W miejscowości tej założył w 1901 r. polską prywatną szkołę, w której też nauczał dzieci polskie deklamacji i kolęd, za co był szykanowany i ścigany przez władze pruskie. W latach 1901–1903 odbył służbę wojskową w 130 niemieckim pułku piechoty.

Dnia 2 lutego 1904 r. wstąpił do Zjednoczenia Zawodowego Polskiego (ZZP). Zorganizował i był prezesem filii ZZP w Habinghorst, za co został na 9 miesięcy wydalony z pracy. Był również współzałożycielem Komitetów Wyborczych i Związku Polaków na Obczyźnie, a w latach 1905–1918 był członkiem Głównego Komitetu Wyborczego Polskiego, z siedzibą w Bochum, zaś w 1912 r. został prezesem Polskiego Towarzystwa Wyborczego w Holthausen w Westfalii.

Poza tym uczestniczył w działalności licznych towarzystw kulturalno-oświatowych w Westfalii, m. in.: kół śpiewaczych “Leśna Róża” w Habinghorst i “Wanda” w Holthausen, był współzałożycielem i prezesem Towarzystwa Gimnastycznego “Sokół” w Habinghorst i członkiem Towarzystwa Polsko-Katolickiego w Westfalii.

Pracując aktywnie w polskich organizacjach narodowych na obczyźnie, nawiązał Pawlak kontakt z redaktorem Janem Brejskim, późniejszym wojewodą pomorskim w Odrodzonej Rzeczypospolitej i został publicystą “Wiarusa Polskiego” i “Gazety Toruńskiej”.

Po wybuchu pierwszej wojny światowej, wcielony do armii niemieckiej, walczył od 5 sierpnia 1914 r. do 28 listopada 1917 r. na froncie francuskim, gdzie został ranny i kontuzjowany. Po zwolnieniu z wojska wrócił do Luenen, gdzie już poprzednio mieszkał i pracował jako górnik.

Wybrany radnym tamtejszej Rady Miejskiej, przyczynił się do zerwania stosunków wyborczych z Niemcami i utworzenia po raz pierwszy listy polskiej. Równocześnie aktywnie uczestniczył w pracach Narodowego Stronnictwa Robotników (NSR), z ramienia którego był jednym z licznej grupy delegatów Westfalii i Nadrenii, na obradujący w Poznaniu od 3 do 5 grudnia 1918 r. Polski Sejm Dzielnicowy. Poza tym założył jeszcze w 1918 r. prywatną szkołę polską w Luenen.


Inicjator i twórca Drukarni Robotniczej w Toruniu

Na początku drugiej dekady czerwca 1919 r., z inicjatywy i polecenia Jana Brejskiego, przybył Pawlak na Pomorze – do Torunia, gdzie zaraz na dworcu został aresztowany przez Niemców i wydalony z miasta. Udał się przeto do Grudziądza i tu z ramienia zarządu NSR na wychodźctwie stał się jednym z organizatorów ruchu politycznego tej partii.

Dzięki jego staraniom, już w lipcu tego roku podjął pracę Zarząd Dzielnicowy NSR na Pomorzu, a Pawlak został jego pierwszym prezesem. Ponadto brał udział w pracach grudziądzkiej Polskiej Rady Ludowej i Straży Ludowej; a w okresie inwazji bolszewickiej na Polskę sprawował funkcję komendanta wojewódzkiego Zachodniej Straży Obywatelskiej, której członkowie brali udział w walkach z bolszewikami; za działalność powyższą otrzymał dyplom i odznakę honorową.

Dnia 28 marca 1920 r. przeprowadził się Wojciech Pawlak z Grudziądza do Torunia, gdzie już w 1919 r. z jego inicjatywy i za poparciem Jana Brejskiego powstała – pod nazwą: “Wojciech Pawlak i Ska w Toruniu – Drukarnia Robotnicza i Wydawnictwo “Głosu Robotnika” i “Obrony Ludu” – organy prasowe Narodowej Partii Robotniczej /NPR/, w pismach tych zamieszczał też swoje artykuły.

Związany na stałe z NPR i ZZP pełnił Pawlak do 1933 r., z krótkimi przerwami, funkcje sekretarza okręgowego tej partii i związku oraz przewodniczącego Zarządu Wojewódzkiego na Pomorzu z siedzibą w Grudziądzu. Ponadto wchodził w skład władz centralnych NPR – Rady Naczelnej i Głównego Komitetu Wykonawczego, zrzekając się tych godności w 1936 r.

Jego wybitne umiejętności organizacyjne przyczyniły się do tego, że przez trzy kadencje był posłem do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1922–1935, wybierany w toruńskim okręgu wyborczym nr 31, w 1922 i 1928 r. z listy NPR, a w 1930 r. z listy “Centrolewu”. Przez wszystkie kadencje był członkiem Klubu Parlamentarnego NPR, uczestnicząc w pracach Komisji: Prawniczej, Reform Rolnych, Oświatowej, Petycyjnej i Wojskowej.

Zajmując czołowe stanowisko w partii i organizacji zawodowej na Pomorzu, zgodnie ze stanowiskiem NPR i klubu poselskiego, wobec wypadków majowych 1926 r. był w opozycji. Współdziałając z innymi partiami opozycyjnymi wobec rządu, doprowadził do utworzenia Wojewódzkiego Komitetu Organizacyjnego “Centrolewu” na Pomorzu i został jego przewodniczącym.

On też był organizatorem wiecu demonstracyjnego “Centrolewu” 14 września 1930 r. w Toruniu, za co został na krótko aresztowany. Na skutek zaostrzających się rozbieżności w pomorskiej organizacji NPR, Pawlak był ostro krytykowany ze strony “Młodych” z Antonim Antczakiem na czele i w konsekwencji pozbawiony godności prezesa okręgu toruńskiego tej partii we wrześniu 1937 r.


Inicjator i współzałożyciel Towarzystwa Śpiewu “Moniuszko”

Wykazując duże umiejętności jako polityk i zawodowy organizator, dobry mówca, umiejący pociągać za sobą masy robotnicze, nie stronił również Pawlak od działalności społecznej, będąc od 30 listopada 1921 r. do 31 grudnia 1925 r., z listy NPR, radnym Rady Miejskiej Torunia, a następnie od 18 grudnia 1928 r. do 26 stycznia 1934 r., honorowym radcą toruńskiego Magistratu, poświęcając wiele czasu i energii dla dobra miasta.

Poza tym był członkiem Pomorskiego Wydziału Krajowego, inicjatorem i współzałożycielem Towarzystwa Śpiewu “Moniuszko” w Toruniu oraz prezesem Gniazda III – Towarzystwa Gimnastycznego “Sokół” w Toruniu, otrzymując w 1929 r. dyplom prezesa honorowego.

W czasie drugiej wojny światowej został przez Niemców wywieziony do Bawarii, skąd wrócił w lipcu 1945 r. i zamieszkał w Wąbrzeźnie, a następnie w Kowalewie Pomorskim, gdzie od 30 kwietnia 1946 r. do 12 lipca 1948 r. piastował godność burmistrza miasta.

Wrócił też do przerwanej wojną działalności politycznej, zakładając po wojnie w Wąbrzeźnie Koło Stronnictwa Pracy /SP/ i obejmując prezesurę Zarządu Koła. Od stycznia 1946 r. był czołowym reprezentantem tej organizacji w Międzypartyjnej Komisji Porozumiewawczej Stronnictw Demokratycznych na Pomorzu.

W odbywających się w styczniu 1947 r. wyborach do Sejmu Ustawodawczego, zajmował Pawlak trzecią pozycję na liście kandydatów Stronnictwa Pracy w okręgu toruńskim nr 27. Jednakże na skutek słabości tej Partii na Pomorzu, mandatu nie uzyskał. Wojciech Pawlak reprezentował też organizację pomorską na Kongresie SP w dniu 1 grudnia 1946 r., na którym wybrany został członkiem Rady Naczelnej Stronnictwa.

Ostatni udokumentowany ślad działalności politycznej Pawlaka pochodzi z 5 lipca 1950 r.; wymieniony jest on w składzie Komitetu Wojewódzkiego Stronnictwa Pracy w Bydgoszczy.

Wojciech Pawlak zmarł 24 czerwca 1968 r. i pochowany został na starym cmentarzu w Wąbrzeźnie.

W małżeństwie zawartym 15 lipca 1904 r. w Rauxel zu Castrop w Niemczech, z Jadwigą Pusiak miał Wojciech Pawlak 3 córki: Władysławę, Marię, urodzoną 23 marca 1910 r. w Habinghorst; Helenę i syna Edmunda Władysława.  W Toruniu Pawlakowie mieszkali przy ul. Adama Mickiewicza 61 (49).


Bibliografia:

K. Przybyszewski, Toruński Słownik Biograficzny, t. 2, ToMiTo UMK Toruń 2000.


FOTOGALERIA