Drzewo kategorii
Licznik odwiedzin

SACHA Stefan

SACHA Stefan (1888–1943), poseł na Sejm, naczelny redaktor “Słowa Pomorskiego”


Studia w Londynie

Urodził się 26 sierpnia 1888 r. w Wojniczu w powiecie brzeskim w Małopolsce, w rodzinie stelmacha Józefa i Marii z domu Marek. Uczęszczał do szkoły powszechnej w Wojniczu i gimnazjum w Tarnowie. gdzie w 1907 r. uzyskał świadectwo dojrzałości. Następnie studiował na wydziałach filozoficznych uniwersytetów: w Wiedniu, Krakowie i Londynie.

Jeszcze podczas nauki w gimnazjum należał do Koła “Promienistych”, a w czasie studiów w Wiedniu był bibliotekarzem w polskim “Ognisku”. W okresie studiów uniwersyteckich za granicą zbliżył się do orientacji nacjonalistycznej.

Od 1909 r. z zapałem brał udział w pracy wśród tajnych organizacji na Górnym Śląsku – w Bytomiu, Katowicach, Zabrzu – w Westfalii i w Londynie oraz w kursach dla robotników i młodzieży wiejskiej z zachodnich ziem Polski i z wychodźstwa.

W Londynie, gdzie studiował w 1912 r., nauczał języka polskiego i historii w szkółce polskiej oraz urządzał przedstawienia teatralne dla tamtejszej kolonii polskiej.

Interweniował także u władz kościelnych w Poznaniu i Krakowie w sprawie polskiej parafii londyńskiej. Pobyt w Anglii wpłynął znacząco na jego rozwój intelektualny, łącząc w jedną całość dotychczasowe studia filozoficzne, którym wiele zawdzięczał, z obserwacją realizmu gospodarczego i politycznego angielskiego społeczeństwa.

Studia filozoficzne, zwłaszcza nad Platonem i Arystotelesem pozostały jego trwałym umiłowaniem. Podczas studiów uniwersyteckich złożył pracę: “O dialogach Platona” oraz “Husserla Logische Untersuchungen”, za którą otrzymał nagrodę seminaryjną. Wybuch pierwszej wojny światowej przeszkodził mu w uzyskaniu stopnia naukowego doktora.

W sierpniu 1914 r. wcielony do armii austriackiej, służył w stopniu porucznika na froncie rosyjskim – na Bukowinie, pod Haliczem i pod Lwowem oraz pod Dęblinem i w Karpatach. Chory – po leczeniu szpitalnym, znalazł się w szeregach armii czynnej na froncie włoskim na granicy Tyrolu i Karyntii, gdzie przebywał do marca 1916 r.

W czerwcu tego roku przydzielony do Powiatowej Komendy Uzupełnień w Nowym Sączu, pracował tam do kwietnia 1919 r., (od listopada 1918 r. już jako oficer Wojska Polskiego). Zdemobilizowany opuścił służbę wojskową, pozostając porucznikiem rezerwy 64 pułku piechoty. Będąc jeszcze oficerem austriackim, w 1918 r. oddał poważne usługi polskiej sprawie niepodległościowej jako członek tajnej organizacji, współpracującej z tajnym komitetem obywatelskim w Nowym Sączu, działającym na Podkarpaciu, Spiszu i Orawie.

W październiku 1919 r. podjął pracę jako bibliotekarz w Bibliotece Uniwersyteckiej w Poznaniu, a w czerwcu 1920 r. został urzędnikiem Ministerstwa byłej Dzielnicy Pruskiej, gdzie pełnił funkcję zastępcy naczelnika Wydziału Prasowego i skąd po kilkudziesięciu dniach przeszedł do pracy redakcyjnej w “Kurierze Poznańskim”.


Redaktor, społecznik i działacz polityczny w Toruniu

Jednakże nie – długo przebywał Sacha w Poznaniu, bowiem pod koniec tego roku przybył do Torunia i tu po wykupieniu od Niemców dwóch drukarni przez Spółkę “Drukarnia Toruńska” objął funkcję redaktora naczelnego wychodzącego od 19 grudnia 1920 r. dziennika “Słowo Pomorskie”. Było ono najpoważniejszym i najbardziej wpływowym organem Narodowej Demokracji na Pomorzu.

Przez blisko 13 lat redagował Sacha “Słowo Pomorskie”, bo do końca września 1933 r., poświęcając w nim wiele uwagi i miejsca literaturze i zwyczajom kaszubskim oraz historii i życiu społeczno-gospodarczemu Pomorza. Poza funkcją redaktora naczelnego Sacha piastował także godność wiceprezesa, a w latach 1931–1932 pełnił obowiązki prezesa Syndykatu Dziennikarzy Pomorza.

Był także inicjatorem w 1927 r. utworzenia odrębnego Syndykatu Dziennikarzy Polskich Pomorza, skupiającego redaktorów prawicowej prasy opozycyjnej, pełniąc w nim w latach 1928–1930 obowiązki wiceprezesa.

Poza działalnością społeczną związaną bezpośrednio z wykonywanym zawodem, wiele czasu poświęcał również pracy w takich organizacjach, jak: Towarzystwo Powstańców i Wojaków “Straż”, Bractwo Strzeleckie czy Centralny Komitet Pomorski dla Odbudowy Kresów Wschodnich. Na szczególne wyróżnienie zasługiwała jego przynależność do Związku Oficerów Rezerwy Rzeczypospolitej Polskiej, gdzie od początku jako jeden z organizatorów zajmował czołowe stanowisko, będąc członkiem Zarządu Okręgowego i delegatem na Zjazd Związkowy.

Jednakże najwięcej czasu i pracy poświęcał redaktor Sacha na działalność polityczną; wchodził w skład Zarządu Głównego utworzonego w 1919 r Związku Ludowo-Narodowego, przemianowanego następnie w 1928 r. na Stronnictwo Narodowe. Od lutego 1935 r. aż do wybuchu wojny w 1939 r. był członkiem Rady Naczelnej SN i sekretarzem Zarządu Głównego tej partii, a także członkiem kolejnych tajnych zespołów kierowniczych ruchu narodowego: od 1918 r. – Ligi Narodowej, od 1928 r. Ogniska Głównego Straży Narodowej.

Był również jednym z założycieli Obozu Wielkiej Polski (OWP) na terenie Torunia i województwa pomorskiego oraz głównym inspiratorem akcji OWP-Młodych i członkiem Komitetu OWP-Młodych Dzielnicy Zachodniej. Podlegały mu wszystkie organizacje spokrewnione z ideologią SN na Pomorzu. Ciesząc się bezwzględnym zaufaniem i zasiadając w zarządach okręgowych i władzach centralnych SN, wykazując obok pracy dziennikarskiej wybitne umiejętności i zdolności organizacyjne, wybrany został w listopadzie 1922 r. z listy nr 8 Chrześcijańskiego Związku Jedności Narodowej na posła do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej w okręgu nr 10 (Włocławek, Nieszawa, Lipno); był członkiem Komisji Wojskowej i Morskiej oraz członkiem sejmowego Klubu Związku Ludowo-Narodowego.

Następnie kandydował do Sejmu w wyborach 1928 r., w okręgu 31 (Toruń, Chełmno, Wąbrzeźno, Brodnica, Lubawa, Działdowo) z listy nr 24 – Katolicko-Narodowej; został wówczas tylko zastępcą posła z tej listy, lecz wszedł do parlamentu w grudniu 1929 r., po zrzeczeniu się mandatów przez posłów SN: rolnika Franciszka Wrzesińskiego i adwokata Stefana Michałka, byłego prezydenta Torunia.

W kolejnych wyborach do Sejmu w 1930 r. kandydował z listy nr 4 – Narodowej i w okręgu 31; wybrany został z listy okręgowej. W dwóch ostatnich kadencjach sejmowych był członkiem Klubu Narodowego.
Od 1926 r. poseł Sacha jako polityk i dziennikarz kierował się w swej działalności opozycją wobec ówczesnych rządów sanacyjnych i ustroju politycznego i był rzeczywistym kierownikiem duchowym tej opozycji na terenie Pomorza.


Działacz Stronnictwa Narodowego

Po opuszczeniu Torunia we wrześniu 1933 r. udał się Stefan Sacha do Gniezna; był tam redaktorem naczelnym pisma “Lech”, a po śmierci redaktora naczelnego “Warszawskiego Dziennika Narodowego”, Stefana Olszewskiego, 2 września 1935 r., przeniósł się do Warszawy, objął redakcję tego pisma i redagował je aż do wybuchu wojny.

We wrześniu 1939 r., zgodnie z ustalonym 5 września tego roku, podziałem kierownictwa SN, udał się Sacha do Lublina, skąd wrócił do Warszawy na początku 1940 r. W konspiracji działał nadal w Stronnictwie, a po aresztowaniu 20 maja 1941 r. dr. Mieczysława Trajdosa został prezesem tej partii na kraj. Od czerwca tego roku reprezentował SN w politycznym Komitecie Porozumiewawczym, przekształconym w marcu 1943 r. w Krajową Reprezentację Polityczną.

Przeświadczony o konieczności współpracy formacji zbrojnej Stronnictwa – Narodowej Organizacji Wojskowej (NOW), uczestniczył w rokowaniach scaleniowych z Armią Krajową, rozmawiał m. in. 3 maja 1942 r. z Dowódcą AK gen. Stefanem Roweckim, a potem z gen. Tadeuszem Komorowskim. Rokowania te doprowadziły do podpisania 3 listopada tego roku rozkazu scaleniowego NOW z AK.

Stefan Sacha został aresztowany podczas niemieckiej obławy 15 maja 1943 r. i osadzony na Pawiaku, a następnie rozstrzelany w masowej egzekucji 29 maja tego roku.

W małżeństwie z Zofią Szimów, zawartym w 1921 r., miał Stefan Sacha trzech synów.W Toruniu Sachowie mieszkali przy Placu Św. Katarzyny 6, następnie przy ul. Adama Mickiewicza 28.


Bibliografia:
K. Przybyszewski, Toruński Słownik Biograficzny, t. 4 ToMiTo UMK Toruń 2004.


FOTOGALERIA