Drzewo kategorii
Licznik odwiedzin

SCHRÖGER EFRAIM

SCHRÖGER (Szreger) EFRAIM (Ephraim) (1727-1783), architekt toruński i warszawski.

Urodził 18 II 1727 w Toruniu jako syn Michała (1683-1757) pochodzącego z Węgier, który przyjął obywatelstwo tor. 23 III 1712 jako kupiec winny. Matką była Anna Krystyna Trotz, wdowa po Jakubie Sontagu i Stefanie Gemeinerze. Ojciec Schrögera mieszkał przez cały okres przebywania w Toruniu w kamienicy przy ul. Św. Anny (dziś Kopernika) 13, którą przejął wraz z ręką żony. Doszedł z czasem do godności rajcy miejskiego (1732). Efraim był ostatnim ósmym dzieckiem zrodzonym z tego małżeństwa. Początkowe lata życia spędził zapewne w domu rodzinnym. W wieku 9 lat rozpoczął edukację szkolną. 28 V 1736 został wpisany na listę uczniów ósmej klasy Gimnazjum Akademickiego w Toruniu. W 1743, mając lat 16, Schröger wyruszył do Warszawy w celu nauki architektury u znanego budowniczego saskiego J. Z. Deybla. Praktyka zakończyła się wraz ze śmiercią nauczyciela w 1752. Jednakże już od 1750 Schröger współpracował również z innym warszawskim architektem D. J. Jauchem.

Projekt bezwieżowego kościoła ewangelicko-augsburskiego

Po opuszczeniu Torunia Schröger nie powrócił już nigdy na dłużej do rodzinnego miasta. Pozostawił jednak po sobie w panoramie Torunia kościół ewangelicko-augsburski, wzniesiony według jego planów przy Rynku Staromiejskim. Pierwotnie kościół miał zostać wzniesiony wg projektu drezdeńskiego architekta A. Baehra (Bähra). Kamień węgielny pod tę budowlę położono w 1743, lecz do rozpoczęcia robót nie doszło z powodu protestu prymasa. 10 grudnia 1752 toruńska społeczność luterańska uzyskała zgodę na budowę prostego zboru bez wieży. 18 kwietnia 1753 znów cofnięto pozwolenie. W tym roku Schröger dostarczył swój projekt Radzie Miejskiej. Uzyskanie zlecenia na wzniesienie kościoła zawdzięczał prawdopodobnie ojcu zasiadającemu w komisji ds. jego budowy. Ostatecznie zgodę na wzniesienie prostego oratorium czyli domu modlitwy uzyskano 13 grudnia 1754. Prace budowlane rozpoczęto w kwietniu 1755 roku pod kierunkiem inż. Augusta K. Hoffmanna. Budowę zakończono bardzo szybko, gdyż już 18 lipca 1756, konsekracją i uroczystym nabożeństwem.

W efekcie, zgodnie z ograniczeniami nałożonymi na budowniczych, powstał kościół halowy o trzech nawach i słabo rozczłonkowanej bryle, który był praktycznie pozbawiony wszelkich zdobień i ornamentów. Elewacje ścian urozmaicały jedynie zdwojone lizeny biegnące przez dwie kondygnacje prostokątnych okien pozbawionych obramień. Symetryczna bezwieżowa (wieżę dobudowano w XIX w.) fasada posiadała trzy osie. Portal główny był słabo zaznaczony ryzalitem nieznacznie występującym przed lico ściany i nakrytym trójkątnym przyczółkiem. Jedynym nieco bardziej ozdobnym elementem architektonicznym był barokowy szczyt ze spływami wolutowymi oraz przerwanym frontonem. Ściany boczne zostały również zaopatrzone w portale.

Całość gmachu tchnie zwartym i symetrycznym układem oraz ascetycznym protestanckim potraktowaniem dekoracji, co bynajmniej nie odbiera kościołowi swoistego uroku. Oprócz architektury toruńskiego kościoła ewangelickiego na Starym Mieście Schröger zaprojektował również najistotniejszy element wystroju jego wnętrza w postaci ołtarza głównego świątyni, który ozdobiły posągi autorstwa toruńskiego rzeźbiarza i snycerza J. A. Langenhahna Starszego. Ołtarz sprawia wrażenie monumentalizmu głównie poprzez wsparcie wygiętego ku tyłowi belkowania na czterech parach masywnych i ozdobnych kolumn korynckich. Dodatkowo Schrögerowi udało się uzyskać barokowe jeszcze w wyrazie efekty luministyczne poprzez podświetlenie ołtarza od tyłu dwoma oknami – dużym u dołu, umiejętnie wpasowanym między dwie środkowe pary kolumn, oraz mniejszym, umieszczonym wyżej za znajdującą się na belkowaniu glorią. Niewątpliwie wzniesienie ewangelickiej świątyni Starego Miasta i jej głównego ołtarza było jego pierwszą pracą architektoniczną wykonaną samodzielnie, świadczącą o nieprzeciętnych umiejętnościach potwierdzonych następnie działalnością architektoniczną w stolicy

W służbie Augusta III
Główny nurt działalności Schrögera był związany właśnie ze stołeczną Warszawą i to tam artysta pozostawił po sobie liczne i najbardziej znane swoje budowle w postaci fasad kościołów. Chronologicznie pierwszą jego realizacją w tym mieście był projekt fasady kościoła Wizytek (1754-62). Jeszcze w trakcie jej wznoszenia Schröger zaprojektował fasadę dla kościoła Dominikanów Obserwantów (1760), a następnie dla Karmelitów Bosych (1761-5).

Schrögerowi przypisuje się również wzniesienie krótko po przybyciu do Warszawy nieistniejącego obecnie pałacu Lelewelów przy ul. Miodowej. Pracował też poza stolicą. Brał udział w pracach nad pałacem arcybiskupim w Skierniewicach (1761-65). Wszystkie te przedsięwzięcia realizował pozostając w służbie Augusta III bądź wykonując je jako zamówienia prywatne. Problemem pozostaje natomiast atrybucja innych budowli o mniejszej skali realizowanych przez niego w tym okresie. Wobec niedostatku danych archiwalnych trudno je obecnie zidentyfikować. Wiadomo również, iż z posadą rządowego architekta saskiego wiązało się prowadzenie przez Schrögera nadzorów budowlanych przy okazji różnych inwestycji.

W roku 1764 Schröger zrezygnował ze stanowiska budowniczego rządowego, jednak już wkrótce jego mecenasem został nowy król Stanisław August Poniatowski. Natychmiast pojawiły się pierwsze zlecenia króla dla Schrögera. W latach 1764-66 przygotował projekty nagrobka dla Hermana Kayserlinga, ambasadora carskiego w Warszawie i osobistego przyjaciela króla. W tym czasie Schröger odnowił również budynek koszar Korpusu Kadetów w Pałacu Kazimierzowskim. Tworzył także projekty architektury okazjonalnej. Te realizacje w mniejszej skali również cieszyły się aprobatą Stanisława Augusta.

W 1766 Schröger zaprojektował elementy architektoniczne użyte w czasie festynu na warszawskich Bielanach zorganizowanego z okazji święta Zesłania Ducha Św. Wyrazem uznania króla dla Schrögera było udzielenie mu stypendium na wyjazd zagraniczny. Schröger był pierwszym polskim architektem, który z niego skorzystał. W latach 1766-67 podróżował po Włoszech, Niemczech, Holandii i Francji studiując architekturę starożytną oraz współczesną. Niestety, nieznana jest relacja architekta z tej podróży, a można podejrzewać, iż została sporządzona jako sprawozdanie dla króla. Brak ten nie pozwala stwierdzić, czym dokładnie Schröger się interesował w czasie wojażu. Po powrocie z podróży nadal pracował w Warszawie.

Obok zamówień królewskich oraz kościelnych realizował również zlecenia prywatne. Znane są jego realizacje z początku lat 70. kiedy wzniósł tutaj rezydencje mieszkalne dla rodziny Skalskich przy ul. Miodowej oraz znanego bankiera Piotra Teppera przy ul. Krakowskie Przedmieście. Szczególnie w wypadku domu Teppera zwraca się uwagę na nowatorstwo architektoniczne Schrögera w zakresie budownictwa na potrzeby mieszczaństwa. Podczas projektowania tej rezydencji Schröger skupił się nie tylko na formie budynku, ale wiele uwagi poświęcił przystosowaniu formy do planowanej funkcji. De facto bowiem dom Teppera nie był budowlą przeznaczoną wyłącznie do zamieszkania. Obok pomieszczeń mieszkalnych zostały bowiem zaprojektowane i wykonane takie jego części składowe jak: biura handlowe, pomieszczenia bankowe oraz lokale czynszowe przeznaczone w głównej mierze dla pracowników właściciela. Połączenie w jednym budynku funkcji mieszkalnych z realizacją zadań handlowo-bankierskich w sposób niezakłócający stylistycznej wymowy całości świadczy o dużych umiejętnościach projektanckich Schrögera. Pozwala go również uznać za jednego z pierwszych architektów bogatego mieszczaństwa polskiego skutecznie realizującego potrzeby budowlane tej grupy społecznej.

Architekt nadworny króla Stanisława Augusta
Ważnym momentem w karierze zawodowej Schrögera był rok 1775, w którym został architektem nadwornym króla Stanisława Augusta oraz uzyskał tytuł szlachecki. Kontynuując swoje prace w Warszawie Schröger brał udział w planach projektowych dotyczących przebudowy i rozbudowy Zamku Królewskiego w duchu klasycystycznym. Przed 1778 rozbudowywał pałac prymasa w Warszawie. W tym czasie pracował również w miastach podwarszawskich: kierował przebudową fary w Skierniewicach (ok. 1780) oraz kolegiaty w Łowiczu (prawdopodobnie w 1782). Schröger projektował również i kierował przebudowami kościołów i pałaców w innych miastach.

Pracował przy przebudowie katedry gnieźnieńskiej projektując liczne elementy architektoniczne tej budowli, takie jak hełmy wież oraz portale (1778). W końcu lat 70. przebywał głównie w Wielkopolsce, gdyż obok prac w Gnieźnie brał też później udział w odbudowie i klasycystycznej przebudowie katedry poznańskiej (1779). Był niezwykle cenionym budowniczym, gdyż również w tym wypadku pełnił funkcję głównego architekta. Po zakończeniu tych prac powrócił do Warszawy pracując głównie w jej okolicach (wspomniane wcześniej realizacje w Skierniewicach i Łowiczu). Są to ostatnie potwierdzone realizacje architektoniczne Schrögera. Uważa się, iż wiele dzieł Schrögera pozostaje nadal nieznanych nie pozwalając na pełną ocenę jego bogatej twórczości. Jego działalność architektoniczna przyniosła mu wielkie uznanie. Był również przymierzany do roli wykładowcy w, pozostającej w sferze planów, Królewskiej Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, do której powstania jednak nie doszło (królewskie plany założenia tej szkoły wyższej zniweczyły rozbiory).

Śmierć zaskoczyła wybitnego architekta w pełni sił twórczych w 1783 r. w wieku zaledwie 56 lat. Twórczość Schrögera była odbiciem zmian zachodzą-cych w architekturze polskiej od początku II poł. XVIII w. Początkowo., w swoich pierwszych realizacjach (lata 50. XVIII w.), Schröger był reprezentantem stylu barokowego w wydaniu saskim. Był to efekt jego nauki u architektów Deybla i Jaucha. W następnym okresie swojej działalności (od ok. roku 1760) dają się zauważyć w jego realizacjach bardzo wyraźne wpływy rokokowe płynące z terenu Czech i Austrii. Największą sławę i uznanie przyniosły mu jednak budowle z lat 70., które pozwalają go uznać za jednego z najlepszych przedstawicieli pierwszej fazy polskiego klasycyzmu w architekturze, którą znamionowała przewaga wpływów francuskich.

Bibliografia
A. Kucharski, Toruński Słownik Biograficzny t. V, ToMiTo, UMK, Toruń 2007