Drzewo kategorii
Licznik odwiedzin

SZUMAN Władysław

SZUMAN Władysław (1868–1924), adwokat, działacz społeczny i niepo­dległościowy, pierwszy prezes Sądu Apelacyjnego w Toruniu.


Prezes Polskiej Rady Ludowej

Urodził się 28 grudnia 1868 r. w Kujawkach majątku rodzinnym, w powiecie wągrowieckim w Wielkopolsce. Uczęszczał do Gimnazjum św. Marii Magdaleny w Poznaniu, skąd po złożeniu egzaminu dojrzałości udał się na studia prawnicze do Wrocławia, a następnie do Berlina i Lipska. Po ukończeniu studiów odbył czteroletnią praktykę referendariuszowską w sądownictwie niemieckim i po złożeniu egzaminu sędziowskiego około 1900 r. osiedlił się na stałe w Toruniu, gdzie prowadził kancelarię adwokacką przy ul. Szerokiej 16, a potem Wielkie Garbary 33/35

Pamiętając prześladowania, jakich mu nie szczędzono w służbie sądowej przygotowawczej tylko z powodu jego przynależności narodowej polskiej, którą się zawsze szczycił, nawiązał szerokie stosunki towarzyskie z polskim środowiskiem ziemiańskim na Pomorzu i wspólnie z kuzynem swoim – dr med. Leonem Szumanem, wpływał bardzo ożywczo na rozbudzenie uczuć narodowo-patriotycznych, wnosząc do nich żywy temperament Wielkopolanina.

Także w Toruniu, od początku swego w nim zamieszkiwania, włączył się aktywnie w nurt polskiego życia społeczno-narodowego, stając się wkrótce postacią powszechnie szanowaną i ogólnie znaną. Brał czynny udział w pracach Towarzystwa Naukowego, Towarzystwa Pomocy Naukowej oraz był członkiem prawie wszystkich polskich towarzystw społecznych i zawodowych, które wówczas istniały w Toruniu, służył im radą, a także często znaczną pomocą finansową. Nie opuścił też żadnej okazji, by stanąć bezinteresownie w obronie ludności polskiej przed sądami i władzami, gdy rząd i administracja niemiecka wzmogły ucisk Polaków.

Bronił polskiej młodzieży szkolnej w głośnych swego czasu procesach gimnazjalistów z Brodnicy, Chełmna i Torunia. Znane były także wystąpienia jego w procesach karnych jako obrońcy redaktorów prasy polskiej. Reakcją Niemców na tę jego działalność było pomijanie go w awansach służbowych: nie uzyskał nominacji na notariusza, mimo iż z tytułu starszeństwa mu się to należało.

Wybuch pierwszej wojny światowej zastał Władysława Szumana na Wołyniu, gdzie przebywał u rodziny swej żony Emilii z baronów Bülowej, rodziny rdzennie polskiej, od dawna tam osiadłej. Internowany przez Rosjan, trzymany był wraz z rodziną w Połtawie, Szyszakach i Charkowie, został tam prezesem Komitetu dla jeńców cywilnych.

Po powrocie do Torunia w 1918 r. od razu stał się jednym z kierowników organizującej się i aktywizującej politycznie ludności polskiej miasta. Wybrany pierwszym prezesem zawiązanej w Toruniu 17 listopada 1918 r. Polskiej Rady Ludowej, na zwołanym przez Radę w dużej i małej sali w Parku Wiktorii wiecu ludności polskiej, w swej mowie programowej oświadczył m. in., że Polacy uznają republikę niemiecką oraz rady robotniczo-żołnierskie i nie planują żadnych akcji zbrojnych przeciw narodowi niemieckiemu. Nienawidzą oni tylko dotychczasowego rządu hakatystów pruskich, który został nareszcie obalony.


Działacz społeczny i niepodległościowy

Jako reprezentant ludności polskiej Torunia występował Władysław Szuman z wielką odwagą osobistą i znacznymi sukcesami w obronie jej praw w utworzonej 10 listopada tego roku w Toruniu Radzie Żołnierskiej, przekształconej wkrótce w Radę Robotniczo-Żołnierską, w której również Polacy posiadali swoich przedstawicieli. To właśnie dzięki Radzie Robotniczo-Żołnierskiej został on jako jej przedstawiciel dokooptowany 22 listopada 1918 r. w charakterze bezpłatnego radnego do Rady Miejskiej Torunia, mając odtąd bezpośredni wgląd w jej czynności oraz pewien wpływ na kształtowanie się jej działalności.

Prezes Polskiej Rady Ludowej

Jako prezes Polskiej Rady Ludowej w Toruniu, nawiązał Szuman stałą łączność z władzami polskimi w Warszawie, a po wybuchu Powstania Wielkopolskiego – także w Poznaniu. Był również stałym doradcą Komisariatu Naczelnej Rady Ludowej (NRL) w Poznaniu i jej Podkomisariatu w Gdańsku. Realizował sumiennie i dokładnie wszelkie ich polecenia na będącym jeszcze wówczas w posiadaniu Niemców i “Grenzschutzu” Pomorzu.

Zmierzająca do zachowania spokoju oficjalna polityka Polskiej Rady Ludowej w Toruniu spotkała się z reakcją części społeczeństwa polskiego, które czyniło tajne przygotowania do wywołania zbrojnego powstania w mieście i przyłączenia go wraz z południową częścią Pomorza do ziem wyzwolonych przez Powstanie Wielkopolskie. Przygotowaniami tymi kierowała utworzona w Toruniu pod koniec 1918 r. tajna Organizacja Wojskowa Pomorza, wśród przywódców byli m. in.: kpt. Wacław Hulewicz. Bolesław i Ludwik Makowscy, Edmund Rychlicki i Władysław Szuman.

Dnia 29 stycznia 1919 r. Niemcy aresztowali komendanta jednego z oddziałów akcji powstańczej – E. Rychlickiego, u którego znaleziono notatnik z tajnymi zapiskami I chociaż nie było w nim nazwisk spiskowców, to jednak podejrzenie padło na zupełnie niewinną Polską Radę Ludową, której najbardziej aktywnych członków z Szumanem na czele aresztowano i uwięziono za zdradę stanu. Tylko przypadkowo, dzięki wspólnym wysiłkom adwokatów z Torunia, udało się uchronić ich przed postanowioną już deportacją w głąb Niemiec. Mimo uwolnienia uwięzionych Polaków zaostrzyli Niemcy kurs wobec ludności polskiej Torunia, ogłaszając w mieście stan oblężenia.

W marcu 1919 r., w wyniku porozumienia z władzami niemieckimi, Podkomisariat NRL w Gdańsku rozpoczął działalność administracyjną na terenie poszczególnych powiatów Pomorza przez mianowanie delegatów przy ówczesnych landratach. Delegaci ci mieli przygotować się do przejęcia poszczególnych starostw. Mianowany delegatem na miasto Toruń Władysław Szuman odtąd jawnie już występował wobec władz zaborczych jako jeden z odpowiedzialnych reprezentantów ludności polskiej na Pomorzu.

W kwietniu i maju 1919 r. ruch polski na Pomorzu poddany został ponownie silnym represjom ze strony Niemców. W niektórych regionach Pomorza niezależnie od ogłoszenia stanu oblężenia ograniczono także swobody narodowe, dążąc do sparaliżowania działalności polskiej. Władze niemieckie przygotowały listy Polaków, których należy aresztować jako szczególnie niebezpiecznych. Na listach tych znajdowało się również nazwisko Władysława Szumana. Były to już jedne z ostatnich represji niemieckich wobec ludności polskiej tego terenu, bowiem podpisanie traktatu pokojowego z 28 czerwca 1919 r., przyznającego Pomorze Nadwiślańskie wraz z Toruniem Polsce zmieniło sytuację, przywracając Polakom większą swobodę działania, choć nie chroniło ich przed atakami osławionego “Grenzschutzu” i szykanami władz.

Decyzje traktatu wersalskiego wywarły także istotny wpływ na znaczenie i działalność Polskiej Rady Ludowej w Toruniu. “Z organizacji spełniającej dotychczas rolę czynnika zaledwie tolerowanego – pisał Tadeusz Zakrzewski w swej książce “Życie polskie Torunia w ostatnich latach zaboru pruskiego /1916–1920”, Toruń 1985 – tak przez Magistrat jak i przez Radę Miejską, stawała się zalążkiem przyszłej władzy. Nie można już było odmawiać jej prawa do jakichkolwiek decyzji, lub choćby ich korygowania…”

Władysław Szuman, prezes Polskiej Rady Ludowej w Toruniu, zaangażowany był wówczas bardzo w rozmowy polityczne polsko-niemieckie i brał udział w oficjalnych konferencjach prowadzonych w Toruniu, Królewcu, Gdańsku, Poznaniu i Berlinie, w związku z tym przekazał prezesurę toruńskiej Rady Ludowej dr med. Ottonowi Steinbornowi.


Prezes Sądu Apelacyjnego w Toruniu

Dnia 6 listopada 1919 r. Ministerstwo byłej Dzielnicy Pruskiej mianowało Szumana organizatorem sądownictwa polskiego w tej części Pomorza, które na mocy postanowień Traktatu Wersalskiego przyznano Polsce. Natomiast 11 listopada tego roku podpisano z Niemcami porozumienie, na podstawie którego dopuszczono polskich kontrolerów do niektórych urzędów prowincjonalnych i regencyjnych na Pomorzu. W związku z tym minister byłej Dzielnicy Pruskiej mianował Szumana delegatem przy Wyższym Sądzie Krajowym (Oberlandesgericht) w regencji kwidzyńskiej; był również delegatem przy Sądzie Ziemiańskim w Toruniu i sądzie w Działdowie.

Ponadto jako długoletni adwokat w Toruniu, znający bardzo dokładnie obowiązujące w byłej Dzielnicy Pruskiej ustawodawstwo i ustrój sądownictwa miejscowego, przewidziany był na stanowisko pierwszego prezesa Sądu Apelacyjnego w Toruniu. W związku z tym nawiązał Władysław Szuman kontakt z rządem niemieckim i rozpoczął energiczną działalność w celu zwerbowania sędziów i adwokatów, także Niemców (Polaków w służbie sądowej niemieckiej na Pomorzu właściwie nie było) do wstąpienia na stałe, lub chociaż na okres tymczasowy do przyszłej służby w sądownictwie polskim na Pomorzu.

W wirze pracy organizacyjnej, mimo coraz większych trudności, jakie napotykał ze strony niemieckiej, bardzo szybko okazał się wybitnym prawnikiem i pracownikiem administracyjnym. Opinia taka spowodowała, że Ministerstwo byłej Dzielnicy Pruskiej zwróciło się pismem z 15 grudnia 1919 r. do Kancelarii Cywilnej Naczelnika Państwa w Warszawie z wnioskiem o mianowanie Władysława Szumana prezesem Sądu Apelacyjnego w Toruniu, a 24 grudnia tego roku Naczelnik Państwa Józef Piłsudski podpisał jego nominację, zaś 6 stycznia 1920 r., podczas składania przysięgi służbowej przez sędziów i urzędników sądowych poznańskich, z okazji uroczystego przejęcia sądownictwa wielkopolskiego w sali tronowej na Zamku w Poznaniu, przysięgę taką złożyli także prezes Sądu Apelacyjnego w Toruniu Władysław Szuman i prokurator tego Sądu dr Edmund Łukanowski.

Poza pracą nad odbudową sądownictwa polskiego na Pomorzu, nie unikał Władysław Szuman także działalności społecznej, będąc m. in.: członkiem Wydziału Sekcji Pomorskiej Sędziów Ziem Zachodnich, członkiem Pomorskiego Wydziału Krajowego, członkiem Rady Nadzorczej i Zarządzającej Pomorskiego Stowarzyszenia Ubezpieczeń od Ognia, współzałożycielem i członkiem Rady Nadzorczej Spółki Akcyjnej Pomorska Elektrownia Krajowa “Gródek” w Toruniu, członkiem Rady Nadzorczej Pomorskiej Izby Rolniczej S. A., oraz członkiem Miejskiej Deputacji Leśnej w Toruniu.

Władysław Szuman zmarł 26 stycznia 1924 r. i pochowany został na cmentarzu staromiejskim św. Jerzego. Dla uczczenia pamięci pierwszego prezesa apelacji toruńskiej, sędziowie pomorscy krótko po pogrzebie wystawili mu okazały nagrobek.

W małżeństwie z Emilią Marią von Bülow, urodzoną 2 lipca 1889 miał Władyław Szuman 3 synów i 2 córki. W Toruniu Szumanowie mieszkali przy ul. Zygmunta Krasińskiego 1.


Bibliografia:

K. Przybyszewski, Toruński Słownik Biograficzny, t. 1 ToMiTo Toruń 1998


FOTOGALERIA